अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

११३२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
अन्तराभवरूपावचरेष्वपि प्रसङ्गः ? यतो नाच्छतरं चेत्, भवाग्रमेवारूप्यं
स्यात्; समापत्तिवत्तदुपपत्तिविशेषात् । ध्यानोपपत्तिरूपस्यापि चाधरभूमि-
केन्द्रियाग्रहणात् कस्तत्र विशेषः ।
द्वयोर्धातोरन्वर्था संज्ञा, नारूप्यधातोरिति चेत् । काऽत्र युक्तिः ? “आयु-
रुष्मणोः संसृष्टवचनान्नडकलोपीद्वयवन्नामरूपयोरन्योन्यनिश्रितवचनात् विज्ञान-
प्रत्ययं नामरूपम्" ( ) इति वचनात् ।
ईषद्रूपा इष्यन्ते । उदकजन्तुकेष्वपि अणुत्वावदृश्यारूपेषु प्रसङ्गः । आरूप्य-
प्रसङ्ग इत्यर्थः । अच्छत्वाच्चेत् १ । तत्रैतत् स्यात्—रूपस्याच्छत्वाद्वारूप्या
इति । अन्तराभवरूपावचरेष्वपि प्रसङ्गः । अन्तराभवरूपावचरा हि वज्र-
मयेष्वपि पर्वतेष्वच्छत्वादसज्जमाना गच्छन्ति । तेष्वारूप्यप्रसङ्गः । समापत्ति-
वत् तदुपपत्तिविशेषादिति । यथैव हि आकाशानन्त्यादिसमापत्तयो विशिष्ट-
तमाः, एवमुपपत्तिविशेषोऽपि तासामभ्युपगन्तव्यः—अच्छाच्छाच्छतरतम इति । अथ
समापत्तिवदुपपत्तिविशेषोऽच्छाच्छतरतम इति तदेवारूप्यं स्यात् । यदि चा-
रूप्योपपत्तिरूपस्याधरभूमिकेनेन्द्रियेणाच्छतरत्वादग्रहणमित्यारूप्या उच्यन्ते ।
ध्यानोपपत्तिरूपस्यापि चेति विस्तरः । एष सम्भवो ध्यानोपपत्तिरूप-
स्यापि चाधरभूमिकेनेन्द्रियेणाग्रहणम् । कथम् ? प्रथमध्यानभूमिकेनेन्द्रियेण
द्वितीयभूमिकस्याग्रहणम् । एवं; यावत् तृतीयध्यानभूमिकेनेन्द्रियेण चतुर्थ-
ध्यानभूमिकस्य रूपस्याग्रहणम्, ऊर्ध्वभूमिकस्याच्छतरत्वात् । तदेवं
ध्यानोपपत्तिरूपस्य चाधरभूमिकेनेन्द्रियेणाग्रहणात् । कस्तत्र विशेषः ।
आरूप्यधातौ यदच्छतरताभ्याम्, सामान्येऽपि त एवारूप्या इष्यन्ते, न
रूपावचराः । तस्मान्न तत्र रूपम् ।
अथ मतम्-द्वयोर्धातोरन्वर्था संज्ञा । कामगुणप्रभावितः कामधातुः,
रूपप्रभावितो रूपधातुरिति । नारूप्यधातोरन्वर्था संज्ञा । किं तर्हि ?
यादृच्छिकीति । काऽत्र युक्तिः । द्वयोर्धातोरन्वर्था संज्ञा, नारूप्यधातोरिति
युक्त्या प्रतिषिद्ध्य 'नारूप्यधातौ रूपमस्ति' इति आगमं परिगृह्याशङ्कित
वार्यते । तत्र रूपप्रसिद्धयर्थं आयुरुष्मणोरिति विस्तरः । आरूप्येषु रूपास्ति-
त्वसिद्धिरिति चेत् इति । एतत् पदं प्रत्येकं योज्यम् । कथम् ? आयुरुष्मणोः
संसृष्टवचनात् रूपास्तित्वसिद्धिरिति चेत्, तत्रैतत् स्यात् सूत्र उक्तम्—
“यच्चायुष्मन् कौष्ठिल ! आयुः, यच्चोष्मकम्, संसृष्टाविमौ धर्मौ न विसृष्टौ"
( ) इति विस्तरः । अतः तत्रायुषि सत्युष्मणा भवितव्यम् । ऊष्मा च
रूपमिति सिद्ध्यति । नडकलापीद्वयवत् नामरूपयोरन्योन्यनिश्रितवचनात् ।
१. अच्छत्वाच्चेद्-जा० ।