अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

११२० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
अस्थिरस्य तु भावस्य नास्त्यधिष्ठानम्; आर्यकाश्यपेन मांसादीना-
मधिष्ठानात् ।
अपरे तु न ।
अपरे पुनराहुः—नास्ति मृतस्याधिष्ठानम् । अस्थिशङ्कलावस्थानं
तु देवतानुभावादिति ।
किमेकेन चित्तेनैकमेव निर्मितं निर्मिणोति ?
आदावेकमनेकेन जितायां तु विपर्ययात् ॥ ५२ ॥
आदित एकं निर्मितमनेकेन निर्माणचित्तेन निर्मिणोति । जितायां
त्वभिज्ञायामेकेन चित्तेनानेकं निर्मिणोति यावन्निर्मातुमिष्टं भवति ॥ ५२ ॥
अथ किं सर्वनिर्माणचित्तमव्याकृतं भवति ?
अव्याकृतं भावनाजम्,
यद्भावनाफलं तदवश्यमव्याकृतं भवति ।
त्रिविधं तूपपत्तिजम् ।
उपपत्तिप्रतिलम्भिकं तु निर्माणचित्तं कुशलाकुशलमव्याकृतं भवति
देवनागपिशाचादीनाम् । तत्कृतं च स्वपरसम्बद्धं¹ निर्माणं¹ नवायतनिकं
भवति; अस्वभावरूपायतनत्वात्, इन्द्रियाविनिर्भूतत्वात्² । न त्विन्द्रियं
निर्मियते ।
किमेषैव द्विविधर्द्धिः भावनामयी चोपपत्तिलाभिका च ?
“त्रिविधं तूपपत्तिज

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्था म् ११२१ :
एषा च द्विविधा
ऋद्धिर्मन्त्रौषधाभ्यां च कर्मजा चेति पञ्चधा ॥ ५३ ॥
समासतः पञ्चविधामृद्धिं वर्णयन्ति—भावनाफलम्, उपपत्ति-
ताभिकम्, मन्त्रजाम्, औषधजाम्, कर्मजां च । यथा मान्धातुः, अन्तरा-
भविकानां च ॥ ५३ ॥
यदिदं दिव्यश्रोत्रमुक्तं चक्षुश्च, किमेते दिव्ये एव ? आहोस्वित् दिव्ये
इव दिव्ये, यथा बोधिसत्त्वचक्रवार्तगृहपतिरत्नानाम ?
दिव्यश्रोत्राक्षिणी,
यस्मात् ते
रूपप्रसादौ ध्यानभूमिकौ ।
ध्यानसमापन्नस्य शब्दालोकाभोगप्रयोगेण ध्यानभूमिकानि भूतान्यु-
पादायरूपप्रसादौ निर्वर्तते चक्षु श्रोत्रसामन्तके रूपशब्दयोर्दर्शनश्रवणहेतू इति
ध्यानभूमिकत्वात् दिव्ये एव ते चक्षुःश्रोत्रे ।
ते च पुनः—
सभागाऽवकले नित्यं दूरसूक्ष्मादिगोचरे ॥ ५४ ॥
चित्तवशेन वर्तन्त इति.वक्तव्यम् ? आह—निर्मातुः चित्तवशेन वर्तन्ते इति ।
यदि तर्हि नवायतनिकं निर्मीयते, इन्द्रियनिर्माणात् कथं नापूर्वसत्त्वप्रादुर्भावो
भवति ? सत्त्वसङ्ख्यातानि हीन्द्रियाणि" इति । अत आह—इन्द्रियाविनि-
र्भात्वादिति । यस्माच्चक्षुरादिभिरिन्द्रियैः पञ्चभिः स्वपरशरीरसम्बद्धं
निर्माणं रूप-रस-स्प्रष्टव्यस्वभावविनिर्भागिनावस्थितं भवत् नवायतनिक-
मित्युरुयते । न त्विन्द्रियं निर्मीयते—इत्येष सिद्धान्तः । यत् पुनस्तदेव स्वपर-
शरीरासम्बद्धं निर्मिणोति, तच्चतुरायतनिकमेव भवति ॥
यथा मान्धातुरन्तराभविकानां चेति । कर्मजाया ऋद्धेरेतदुदाहरण-
मुच्यते ॥ ५३ ॥
किमेते दिव्ये एवेति । किमयं दिव्यशब्दो मुख्यवृत्तिः, आहोस्वित्
औपचारिक इत्यभिप्रायः । यदि हि 'एते दिवि भवे दिव्ये' इत्यर्थो गृह्यते,
मुख्यवृत्तिरयं शब्दो भवति; अथ तु दिव्ये इवेति दिव्ये इति, औपचारिकः ।
यथा बोधिसत्त्व-चक्रवर्ति-गृहपतिरत्नानामिति औपचारिके दृष्टान्तं दर्शयति ।

११२२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
नास्ति दिव्यं चक्षुः श्रोत्रं च तत्सभागं नित्यं विज्ञानसहितत्वात्, नापि
विकलम्; काणविभ्रान्ताभावात्, रूपावचरसत्त्ववत्। दूरसूक्ष्मवृतान्यपि
रूपाणि शब्दांश्च तयोर्विषयः। आह चात्र—
दूरस्थमावृतं सूक्ष्मं सर्वतश्च न पश्यति।
मांसचक्षुर्यतो रूपमतो दिव्यं दृगिष्यते॥
कियद् दूरं पुनर्दिव्येन चक्षुषा पश्यति ? यस्य यादृशं चक्षुर्भवति।
श्रावक-प्रत्येकबुद्ध-बुद्धास्त्वनभिसंस्कारेण साहस्त्र-द्विसाहस्र-त्रिसाहस्रकान् लोक-
धातून् यथासंख्यं पश्यन्ति। ५४ ।।
अभिसंस्कारेण तु
द्वित्रिसाहस्रकासंख्यदृशोऽर्हत्खङ्गदैशिकाः ।
सर्वाभिसंस्कारेण सह श्रावकोऽपि द्विसाहस्रं लोकधातुं दिव्येन चक्षुषा
पश्यति। त्रिसाहस्रं खड्गविषाणकल्पः। बुद्धस्तु भगवानसंख्येयान् लोकधातून्
पश्यति यावदेवेच्छति।
किमृद्धिरेवोपपत्तिलाभिका भवति, अथान्यदपि ?
अन्यदप्युपपत्त्याप्तम्,
दिव्यश्रोत्रादिकमपि चतुष्टयमुपपत्तिप्रतिलब्धमस्ति¹। न तूपपत्त्याप्तं
किञ्चिदभिज्ञाख्यां लभते।
यत्तूपपत्तिप्रतिलम्भिकं दिव्यं चक्षुः,
विज्ञानसहितत्वादिति। रूपदर्शनमुखेनाभिनिहृतत्वान्नित्यं विज्ञान-
सहितमिति सभागमेव। काणविभ्रान्ताभावादिति। काणम्=आभ्यन्तर-
विकलम्। विभ्रान्तम्=केकरम्, सर्वतश्च न पश्यतीति। अर्थादुक्तं भवति—
दिव्यं चक्षुः पृष्ठतोऽपि पश्यति, पार्श्वतोऽपि पश्यति; न त्वेवमदिव्यं
चक्षुरिति ।। ५४ ।।
दिव्यश्रोत्रादिकमपि चतुष्टयमिति। आदि-शब्देन दिव्यं चक्षुः, पूर्वे-
निवासानुस्मृतिः, परचित्तज्ञानं च। एतदपि दिव्यश्रोत्रादिकं चतुष्टयम्।
उपपत्तिप्रतिलब्धमस्ति। दिव्यं चक्षुः केषामुपपत्तिप्रतिलम्भिकम् ? कामा-
वचराणां देवानाम्, अनागामिनां च रूपावचराणाम्, नारूप्यावचराणाम्।
तत्र रूपाभावाद् दृष्टिः गमनं निर्माणं च नास्ति। नापि दिव्यं श्रोत्रं
१ ०प्रतिलभ्य०—का०।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् ११२३
तद् दृश्यो नान्तराभवः१ ॥ ५५ ॥
अभिज्ञाचक्षुषैव ह्यन्तराभवो दृश्यते, नोपपत्तिप्रतिलब्धेन ॥ ५५ ॥
चेतोज्ञानं तु तत् त्रेधा,
'उपपत्त्याप्तम्' इति वर्तते। परचित्तज्ञानं तूपपत्तिप्रतिलब्धं त्रिविधं
वेदितव्यं कुशलाकुशलाव्याकृतम् ।
तर्कविद्याकृतं च यत् ।
यच्चापि तार्किकं परचित्तज्ञानम्, नैमित्तिकानां यच्च विद्याकृतम्—
तदपि त्रिविधं वेदितव्यम् । न यथा भावनाफलं कुशलमेव । उपपत्तिप्रति-
लम्भिकाभ्यां तु परचित्तज्ञानपूर्वनिवासानुस्मृतिभ्याम् ।
जानते नारका आदौ,
यावन्न दुःखवेदनाभ्याहता भवन्ति । अन्यगतिस्था नित्यं जानते ।
नृणां नोत्पत्तिलाभिकम् ॥ ५६ ॥
मानुष्याणामेतद् यथोक्तमृद्ध्यादिकं नास्त्युपपत्तिलाभिकम्२ ।
यत्तर्हि प्रकृतिजातिस्मरा भवन्ति ? कर्मविशेषजाऽसौ तेषाम् ।
चक्षुश्चास्ति । परचित्तज्ञानमपि नास्ति; स्वपरसन्तानपरिच्छेदाभावात् ।
पूर्वनिवासानुस्मृतिरपि नास्ति; कामरूपावचरसत्त्ववत् तादृशस्यात्मभावस्य
असमुद्गमात् । अथवा सर्वा अपि अभिज्ञा न सन्ति; कामरूपावचरसत्त्ववत्
तादृशस्यात्मभावस्यासमुद्गमात् ॥ ५५ ॥
न यथा भावनाफलं कुशलमेवेति । विपरीतदृष्टान्तः ।
अन्यगतिस्था नित्यं जानत इति । ताभ्यां परचित्तपूर्वनिवासानु-
स्मृतिभ्यां देवादिगतिस्था नित्यं जानते; दुःखवेदनानव्याहतत्वात् ।
“नृणां नोत्पत्तिलाभिकम्” इति । मानुष्याणामेतद् यथोक्तम् ऋद्ध्या-
दिकं वैराग्यलाभिकं तर्कविद्यौषधकर्मकृतं३ चास्ति । न तूपपत्तिकलाभि-
कमस्ति ।
यत्तर्हि प्रकृतिजातिस्मरा इति । प्रकृतिजातिस्मरत्वं पूर्वनिवासा-
१. नान्तरीभवः—का० । २. 'उपपत्तिप्रतिलम्भिकम्—का० ।
३ ०विद्यौषधकर्म०—जा० ।

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

११२४ भाष्यस्फुटार्थसहिते भिधर्मकोशे [ ज्ञाननिर्देशः ]
त्रिविधा हि पूर्वनिवासानुस्मृतिः—भावनाफलम्, उपपत्तिप्रतिलब्धा¹,
कर्मजा चेति ॥ ५६ ॥
अभिधर्मकोशभाष्ये ज्ञाननिर्देशो नाम
सप्तमं कोशस्थानम्²
नुस्मृत्या, सा चोपपत्तौ भवतीति । कथम् ? असावुपपत्तिलाभिका न भवती-
त्यभिप्रायः । आह—कर्मविशेषजासौ तेषामिति । तेषां बोधिसत्त्वानां कर्म-
विशेषनिर्वृत्ताः। उपपत्तिलाभिकं हि नाम यदुपपत्तिकाले एव सर्वेषां
निसर्गो लभ्यते, न तु यत् कस्यचिदेवोपपत्तिकालादूर्ध्वम् । यथा—
पक्षिणामाकाशगमनम् । तस्मात् कर्मविशेषजासौ तेषाम् ।
कथमिति ? आह— त्रिविधा हीति विस्तरः । भावनाफलं यथोक्तम् ।
उपपत्तिप्रतिलब्धा देवादीनाम् । कर्मजा यथा तेषां बोधिसत्त्वाना-
मिति ॥ ५६ ॥
आचार्ययशोमित्रकृतायामभिधर्मकोशव्याख्यायां
सप्तमं कोशस्थानं समाप्तम्
१. उपपत्तिलब्धा—का० ।
२. ०स्थविरश्रीलामावाकस्य यदत्र पुण्यम्।

ॐ नमो बुद्धाय
अष्टमं कोशस्थानम्
( समापत्तिनिर्देशः )
ज्ञानाधिकारेण¹ ज्ञानमयानां गुणानां कृतो निर्देशः । अन्यस्वभावानां²
तु कर्तव्य इत्यादित एव ध्यानान्यरभ्यन्ते; सर्वगुणाश्रयत्वात् ।
द्विधा ध्यानानि,
समासतो द्विविधानि ध्यानानि, उपपत्ति-समापत्तिध्यानभेदात् ।
तानि पुनः—
चत्वारि,
प्रथमं ध्यानं यावच्चतुर्थम् ।
तत्र ध्यानोपपत्तय पुनर्ने वक्तव्याः । लोकनिर्देशकोशस्थाने³ हि
प्रोक्तास्तदुपपत्तयः ।
कथं प्रोक्ताः ?
“पृथक् पृथक् ।
ध्यानं [त्रिभूमिकं तत्र चतुर्थ त्वष्टभूमिकम् ॥” ( अभि० को०
३.२ ) इति ।
अष्टमं कोशस्थानम्
सप्तमादनन्तरमष्टमस्य कोशस्थानस्योपन्यासे सम्बन्धं दर्शयन्
आह—ज्ञानाधिकारेणेति विस्तरः । ज्ञानाधिकारेण दशानां ज्ञानानामधि-
कारेण ज्ञानमयानां ज्ञानस्वभावानां प्रणिधिज्ञानाभिज्ञादीनां कृतो निर्देशः ।
अन्यस्वभावानां तु समाध्यादीनां कर्तव्यः । सर्वज्ञाश्रयत्वादिति । कामम्
आरूप्या अपि गुणाश्रया भवन्ति, न सर्वगुणाश्रयाः । ध्यानानि तु सर्व-
गुणाश्रया इति ।
“द्विधा ध्यानानि” इति । कार्यध्यानानि, कारणध्यानानि चेत्यर्थः ।
१ श्री०—का० । २. अस्य स्व०—का० ३. तृतीये कोशस्थान इत्यर्थः ।

म्बनत्वे एकाालम्बनत्वं? Let's look at line 18: मप्येकालम्बनत्वे एकाालम्बनत्वं चित्तानामित्युच्यते, न पुनरेकालम्बनता`
Wait, look at line 18:
म-प्ये-का-ल-म्ब-न-त्वे (मप्येकालम्बनत्वे)
ए-का-ल-म्ब-न-त्वं (एकालम्बनत्वं)
चि-त्ता-ना-मि-त्यु-च्य-ते, (चित्तानामित्युच्यते,)
न पु-न-रे-का-ल-म्ब-न-ता (न पुनरेकालम्बनता)
Yes!

Line 19:
चित्तचैत्तानामित्युच्यते ? प्राधान्यात् चित्तान्येवैकालम्बनानि समाधिरिति ।

Line 20:
अवस्थाविशेषत्वाच्चित्तगुणभाववत्¹ । वैभाषिक आह-न चित्तान्येव

Line 21:
समाधिः । येन तु तान्येकाग्राणि वर्तन्ते समाहितानि स धर्मः समाधिः । यथा

Line 22:
वैशेषिक-नये शुक्लगुणयोगाच्छुक्लः पटः, स एव गुणोऽस्य शौक्लमित्युच्यते,

चेत् ? सम्प्रयुक्ते समाधिवैयर्थ्यम् । यत एव च कारणात् समाधिः, स्तत
एव कारणात्१ चित्तानामेकालम्बनत्वं किं नेष्यते, महाभूमिकत्वाच्च
समाधेः सर्वचित्तानामेकाग्रताप्रसङ्गः ? न; दुर्बलत्वात्समाधेः ।
चित्तान्येवैकाग्राणि समाधिः । तथा ह्यधिचित्तं शिक्षा चित्तपरिशुद्धि-
प्र...ं च सूत्रे चत्वारि ध्यानान्युक्तानीत्यपरे ।
ध्यानमिति कोऽर्थः ? ध्यायन्त्यनेनेति । प्रजानन्तीत्यर्थः । समाहित-
चित्तस्य यथाभूतप्रज्ञानात् । चिन्तनार्थो ह्येष धातुः । चिन्तनं च प्रज्ञेति
लम्बने न विक्षेपः ? अस्मिन्नालम्बने न विक्षेप इति । सम्प्रयुक्ते समाधि-
वैयर्थ्यम् । यत् प्रथमं चित्तं समाधिसम्प्रयुक्तम्, तस्मिन् सम्प्रयुक्ते समाधि-
वैयर्थ्यम् । तत्र कारित्रं समाधिर्न करोति, द्वितीये करोतीति कृत्वा । किञ्च
यत एव च कारणात् समाधिरेकाग्रतालक्षणोऽभिप्रेतः । तत एव च
कारणात् चित्तानामेकालम्बनत्वं किं नेष्यते । किं समाधिना अर्थान्तरभूतेनेति
अभिप्रायः ।
न; दुर्बलत्वात् समाधेः । न; महाभूमिकत्वात् समाधेः सद्भावात्
सर्वस्य चित्तस्यैकाग्रताप्रसङ्गः२ । यच्चित्तं दुर्बलेन समाधिना सम्प्रयुज्यते, न
तदेकाग्रं भवति । यत् पुनर्बलवता, तच्चित्तमेकाग्रमिति सत्यपि महा-
भूमिकत्वे समाधेर्न सर्वचित्तानामेकाग्रताप्रसङ्गः ।
चित्तान्येवेति विस्तरः । चित्तान्येवैकाग्राणि समाधिः । नार्थान्तरभूत
इति । तथा हि अधिचित्तं शिक्षेति । “अधिचित्तं शिक्षा कतमा ? चत्वारि
ध्यानानि” इति सर्वम् । तथा चित्तपरिशुद्धिप्रधानं चत्वार्येव ध्यानानि इत्यु-
क्तानि । लिखितमिदं सूत्रम्— “ऋद्धिपादा समाधयः” (अभि० को० ६.६९)
इत्यत्र । यथा ह्यधिशीलं शिक्षा शीलमेव, न तस्मादन्या । अधिप्रज्ञं च शिक्षा
प्रज्ञैव, न तस्या अन्या । एवमधिचित्तं शिक्षा चित्तमेव, न तस्मादन्या । न
चित्तव्यतिरिक्तसमाधिरस्तीत्यर्थः । अधिचित्तं हि शिक्षा समाधिरिष्यते ।
यथा चास्मिन्नेव सूत्रे शीलपरिशुद्धिप्रधानं विमुक्तिपरिशुद्धिप्रधानमित्युक्ते न
शीलपरिशुद्धिः शीलादन्या । एवं दृष्टिपरिशुद्धिः, विमुक्तिपरिशुद्धिश्च । तथैव
चित्तपरिशुद्धिरपि न चित्तादन्या । चित्तपरिशुद्धिर्हि चतुर्ध्यानलक्षणा-
समाधिरिति ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. ०काग्रता०—जा० ।
अभि० को० ४ : ७

"?
The letter is 'नि' or 'वि'?
It has a loop at bottom left: 'नि'!
Wait, could it be "मिथ्यानिध्यानादित्यर्थः"? No, look at the repha on 'र्णा'!
Wait, "नितीर्णात्"? No, 'ती' + 'र्णा' = तीर्णा!
Wait, "मिथ्या नितीर्णादित्यर्थः" (or "मिथ्यानितीर्णादित्यर्थः").
Let's look at the letters:
म + ि = मि
थ + य + ा = थ्या
न + ि = नि
त + ी + र् = तीर्
ण + ा = णा
द + ि = दि
त + य + ः = त्यर्थः
Yes, "मिथ्यानितीर्णादित्यर्थः ।" (meaning: incorrectly deliberated/decided, from ni + tṝ / nitīrṇa).

Line 23:
"कामरागपर्यवस्थितेनापि चेतसा मिथ्योपनिध्यानात् तत्प्रसङ्गः । न; तत्प्रति-"
Wait, is there a semicolon after 'न'?
Yes: "न; तत्प्रति-"

Line 24:
"रूप एवेति विस्तरः । नैतदेवमतिप्रसङ्ग इति । तत्प्रतिरूप एव हि नाति-"

Line 25:
"बहुविलक्षणे क्लिष्टे ध्यानमिति संज्ञासन्निवेशः

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११२६
कीदृशं पुनः कुशलमेकाग्र्यं प्रथमं ध्यानम्, कीदृशं यावच्चतुर्थम् ?
प्रथमं तावत्—
विचारप्रीतिसुखवत्,
विचारप्रीतिसुखसंयुक्तं कुशलमेकाग्र्यं तत् प्रथमं ध्यानम् । विचार-
वचनाद् वितर्कोऽप्युक्तो भवति; साहचर्याद् धूमाग्निवत् । न हि प्रीतिसुखवान्
विचारो विना वितर्केणास्ति ।
शेषं पुनर्ध्यानत्रयम्
पूर्वपूर्वाङ्गवर्जितम् ।
‘शुभैकाग्र्यम्’ वर्तते । विचारविवर्जितं प्रीतिसुखवत् द्वितीयम्,
विचारप्रीतिवर्जितं तृतीयम्, विचारप्रीतिसुखवर्जितं चतुर्थमिति ।
अनेन कामरागादिपर्यवस्थानस्यापि ध्यानत्वे सति न दोष इति
दर्शयति--धूमाग्निवदिति । यथा ‘धूमोऽत्र’ इति धूमवचनेनाग्निरप्युक्तो
भवति; साहचर्यात् । न विनाग्निना धूमो भवतीति । अनेनैव चाविना-
भावित्वेन धूमस्याभ्यर्हितत्वम्—यत्र हि धूमस्तत्राग्निः, न तु यत्राग्निस्तत्र
धूमः । तथा हि—अयोगुडाङ्गारादिष्वग्निरेव गृह्यते, न धूमः । अस्माच्चाभ्य-
र्हितत्वाद् धूमस्य पूर्वनिपातः, वासुदेवार्जुनवत् । अन्यथा हि “द्वन्द्वे घि”१ (पा०
सू० २.२.३२) इत्यग्निशब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात् । कथं पुनः साहचर्येण हि
प्रीतिसुखवान् विचारो विना वितर्केण नास्ति । यथा ध्यानान्तरविचारः । न
प्रीतिसुखवानिति अवितर्कः, नैवमयं विचारः । विशेषितो ह्ययं विचारः प्रीति-
सुखसहपठितः “विचारप्रीतिसुखवत्” (अभि० को० ८.२) इति वक्ष्यति ।
वितर्कवर्जितं द्वितीयं ध्यानमिति ध्यानान्तरमपि द्वितीयं ध्यानं प्राप्नोति ।
किं च चत्वार्यङ्गानि प्रथमध्याननिर्देशावसानेऽनेनानुक्रमेणोक्तानि—'सवितर्कं
सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति' इति । ततः
विचारप्रीतिसुखसमाधयः प्रथमे ध्याने भवन्ति । एभिश्चतुर्भिरङ्गैर्वितर्केण च
सर्वप्रथमोक्तेन पञ्चाङ्गमुच्यते । द्वितीयं पुनरुच्यते—'अवितर्कमविचारं समा-
धिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति' इति । चतुर्णामेषां पूर्वाङ्गेन
विचारलक्षणेन वर्जितमिति । तृतीयमप्येवमुच्यते—'स प्रीतेर्विरागात् उपेक्षको
विहरति विस्तरेण, यावत् सुखविहारीति तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति'
१. द्वन्द्वेऽपि—जा० ।

११३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
यथा ध्यानानि
तथारूप्याः,
केन प्रकारेण ? एतेऽपि हि द्विधा—उपपत्ति-समापत्तितः । चत्वारश्च
चोपपत्तय उक्ताः । समापन्न्यारूप्यास्त्वभेदेन कुशलैकाग्रतास्वभावा इति ।
अनेन प्रकारेण सपरिवाराः
चतुःस्कन्धाः,
अनुपरिवर्तकरूपाभावात्¹ ।
अधोभूमिविवेकजाः ॥ २ ॥
चतुर्थध्यानविवेकजं ह्याकाशानन्त्यायतनम्, तद्विवेकजं विज्ञाना-
नन्त्यायतनम्, तद्विवेकजमाकिञ्चन्यायतनम्, तद्विवेकजं नैवसंज्ञानासंज्ञा-
यतनम्—इत्येवं चत्वार आरूप्याः ।
कोऽयं विवेको नाम ? येन मार्गेणाधस्ताद् विमुच्यते; वैराग्य-
गमनात् ॥ २ ॥
इति । प्रीतिलक्षणेनापरेणाङ्गेन वर्जितमिति । चतुर्थ पुनरेवमुच्यते—'स
सुखस्य च प्रहाणाद्, विस्तरेण यावत्, अदुःखासुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धिं चतुर्थं
ध्यानमुपसम्पद्य विहरति' इति । सुखेनाप्यङ्गेन वर्जितं समिधिरेवात्र केवलम-
वशिष्यते इति । अत एव सूत्र कृतम्—' विचारप्रीतिसुखवत्" (अभि० को०
८.२) इति ॥
एषामपि चोपपत्तय उक्ता इति । "आरूप्यधातुरस्थान उपपत्त्या
चतुर्विधः" (अभि० को० ३.३) इति वचनात् ।
अनुपरिवर्तकरूपाभावादिति । ध्यानानास्रवसंवराभावादित्यर्थः ।
विवेक इति । विविच्यतेऽनेनेति विवेकः । येन मार्गेणेति । आनन्तर्य-
मार्गेण, विमुक्तिमार्गेणापि वा; तदेककार्यत्वात् । वैराग्यगमनादिति ।
तद्वैमुच्यगमनादित्यर्थः ॥ २ ॥
१. मनुपरिवर्ति०—जा० ।

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११३१
त एव चारूप्याः
विभूतरूपसंज्ञाख्याः सह सामन्तकैस्त्रिभिः ।
आकाशानेन्त्यायतनसामन्तकं चतुर्थध्यानालम्बनत्वाद् विभूतरूपसंज्ञाख्या
न लभते । न हि तत्र रूपसंज्ञा विभूता, न विगतेत्यर्थः । यदुक्तं "चतुःस्कन्धा"
(अभि० को० ८ २) इति ।
साध्यं तावदेतद्—आरूप्येषु रूपं नास्तीति । यदि हि स्यात्,
कथमारूप्या उच्येरन् ? ईषद्रूपत्वाद्, आपिङ्गलवत् । कीदृशं तावदीषद्रूपं
तत्रेष्टयते ? यदि कायवाक्संवरमात्रम्, कथं तदभावे तत्संवरौ भविष्यतः ।
न चासति भूते भौतिकं युज्यते । अनास्रवसंवरवच्चेत्? सास्रवभूतसद्भावात् ।
समापत्तावपि तत्प्रतिषेध उक्तः ।
अथ कायोऽप्यस्तीन्द्रियाण्यपि रूपीणि । कथं तदीषद्रूपा इष्यन्ते ?
परिमाणाल्पत्वाच्चेत्, उदकजन्तुकेष्वप्यदृश्यरूपेषु प्रसङ्गः ? अच्छत्वाच्चेत्,
"विभूतरूपसंज्ञाख्याः" इति । विभूता रूपसंज्ञा अस्येति विभूतरूपसंज्ञः,
विभूतरूपसंज्ञा इत्याख्या येषामिति विभूतरूपसंज्ञाख्याः ।
साध्यं तावदेतदिति । निकायान्तरीयाः । यदि हि स्यादिति ।
वैभाषिकाः । आपिङ्गलवदिति । यथा ईषत् पिङ्गल आपिङ्गलः, एवम् ईषद्
रूपा आरूप्या इति । कथं तदभावे तत्संवरौ कायवाक्संवरौ भविष्यतः ।
न चासति भूते आरूप्यावचरे संवरभौतिकं आरूप्यावचरं युज्यते । अनास्रव-
संवरवच्चेन् । नैतदेवं स्यात् । यथा न सन्ति अनास्रवाणि भूतानि ।
अस्ति चानास्रवसंवरो भौतिकं रूपम् । एवमिहापि नारूप्यावचराणि
भूतानि स्युः । अथवा आरूप्यावचरसंवरः स्याद् भौतिकं रूपमिति ।
तच्च न । सास्रवभूतसद्भावान् । सास्रवाणि भूतानि सन्ति । तान्यारूप्येषु
भवेयुः । अनास्रवाणि तु भूतानि न सन्ति । अतोऽनास्रवसंवरो यत्र जात-
तत्रत्यानि सास्रवाण्युपादाय भवतीत्यकल्पनेयम्; असाम्यात् । समापत्तावपि
तत्प्रतिषेधः उक्त इति । अनेनैवोपपत्तिरूपप्रतिषेधेन समापत्तावपि रूपप्रतिषेध
उक्तो भवति । नात्र यत्नान्तरमनुष्ठेयम् । कथम् ? यदि कायवाक्संवर-
मात्रम्, कथं तदभावे तत्संवरौ भविष्यति ? न चासति भूते भौतिकं युज्यत
यनास्रवसंवरवच्चेत् ? न, सास्रवभूतसद्भावादिति ।
"सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्" इति वचनात् । समापत्तावपि
तत्प्रतिषेध उक्त इत्यपरे । तदेव नारूप्यसमापत्तिषु रूपमस्तीति दर्शितं
भवति ।
परिमाणाल्पत्वाच्चेत् । अथ मतम् —परिमाणमात्रं रूपमस्ति, अतस्-

११३२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
अन्तराभवरूपावचरेष्वपि प्रसङ्गः ? यतो नाच्छतरं चेत्, भवाग्रमेवारूप्यं
स्यात्; समापत्तिवत्तदुपपत्तिविशेषात् । ध्यानोपपत्तिरूपस्यापि चाधरभूमि-
केन्द्रियाग्रहणात् कस्तत्र विशेषः ।
द्वयोर्धातोरन्वर्था संज्ञा, नारूप्यधातोरिति चेत् । काऽत्र युक्तिः ? “आयु-
रुष्मणोः संसृष्टवचनान्नडकलोपीद्वयवन्नामरूपयोरन्योन्यनिश्रितवचनात् विज्ञान-
प्रत्ययं नामरूपम्" ( ) इति वचनात् ।
ईषद्रूपा इष्यन्ते । उदकजन्तुकेष्वपि अणुत्वावदृश्यारूपेषु प्रसङ्गः । आरूप्य-
प्रसङ्ग इत्यर्थः । अच्छत्वाच्चेत् १ । तत्रैतत् स्यात्—रूपस्याच्छत्वाद्वारूप्या
इति । अन्तराभवरूपावचरेष्वपि प्रसङ्गः । अन्तराभवरूपावचरा हि वज्र-
मयेष्वपि पर्वतेष्वच्छत्वादसज्जमाना गच्छन्ति । तेष्वारूप्यप्रसङ्गः । समापत्ति-
वत् तदुपपत्तिविशेषादिति । यथैव हि आकाशानन्त्यादिसमापत्तयो विशिष्ट-
तमाः, एवमुपपत्तिविशेषोऽपि तासामभ्युपगन्तव्यः—अच्छाच्छाच्छतरतम इति । अथ
समापत्तिवदुपपत्तिविशेषोऽच्छाच्छतरतम इति तदेवारूप्यं स्यात् । यदि चा-
रूप्योपपत्तिरूपस्याधरभूमिकेनेन्द्रियेणाच्छतरत्वादग्रहणमित्यारूप्या उच्यन्ते ।
ध्यानोपपत्तिरूपस्यापि चेति विस्तरः । एष सम्भवो ध्यानोपपत्तिरूप-
स्यापि चाधरभूमिकेनेन्द्रियेणाग्रहणम् । कथम् ? प्रथमध्यानभूमिकेनेन्द्रियेण
द्वितीयभूमिकस्याग्रहणम् । एवं; यावत् तृतीयध्यानभूमिकेनेन्द्रियेण चतुर्थ-
ध्यानभूमिकस्य रूपस्याग्रहणम्, ऊर्ध्वभूमिकस्याच्छतरत्वात् । तदेवं
ध्यानोपपत्तिरूपस्य चाधरभूमिकेनेन्द्रियेणाग्रहणात् । कस्तत्र विशेषः ।
आरूप्यधातौ यदच्छतरताभ्याम्, सामान्येऽपि त एवारूप्या इष्यन्ते, न
रूपावचराः । तस्मान्न तत्र रूपम् ।
अथ मतम्-द्वयोर्धातोरन्वर्था संज्ञा । कामगुणप्रभावितः कामधातुः,
रूपप्रभावितो रूपधातुरिति । नारूप्यधातोरन्वर्था संज्ञा । किं तर्हि ?
यादृच्छिकीति । काऽत्र युक्तिः । द्वयोर्धातोरन्वर्था संज्ञा, नारूप्यधातोरिति
युक्त्या प्रतिषिद्ध्य 'नारूप्यधातौ रूपमस्ति' इति आगमं परिगृह्याशङ्कित
वार्यते । तत्र रूपप्रसिद्धयर्थं आयुरुष्मणोरिति विस्तरः । आरूप्येषु रूपास्ति-
त्वसिद्धिरिति चेत् इति । एतत् पदं प्रत्येकं योज्यम् । कथम् ? आयुरुष्मणोः
संसृष्टवचनात् रूपास्तित्वसिद्धिरिति चेत्, तत्रैतत् स्यात् सूत्र उक्तम्—
“यच्चायुष्मन् कौष्ठिल ! आयुः, यच्चोष्मकम्, संसृष्टाविमौ धर्मौ न विसृष्टौ"
( ) इति विस्तरः । अतः तत्रायुषि सत्युष्मणा भवितव्यम् । ऊष्मा च
रूपमिति सिद्ध्यति । नडकलापीद्वयवत् नामरूपयोरन्योन्यनिश्रितवचनात् ।
१. अच्छत्वाच्चेद्-जा० ।

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११३३
अन्यत्र रूपाद् यावत् संस्कारेभ्यो विज्ञानस्यागतिगतिप्रतिषेधाच्चारूप्येषु
रूपास्तित्वसिद्धिरिति चेत् ? न; सम्प्रधार्य तावदेतत्—यदिदमायुरूष्मणोः
संसृष्टत्वमुक्तम्, किमिदं कामावचरमायुः सन्धायोक्तम्, आहोस्वित्
सर्वमिति ?
यच्च नामरूपयोरन्योन्याश्रितत्वमुक्तं किमिदं कामरूपावचरं नाम
सन्धायोक्तम्, आहोस्वित् सर्वमिति ? यच्च विज्ञानप्रत्ययं नामरूपमुक्तम्,
आरूप्येषु रूपास्तित्वसिद्धिरिति चेत् ? सूत्रे उक्तम्— "तद्यथा आयुष्मन्
सारिपुत्र ! द्वे नडकलाप्यावाकाशे उच्छ्रिते स्याताम् । ते अन्योन्यनिश्रिते,
अन्योन्यं निश्रित्य तिष्ठेयाताम् । तत्र कश्चिदेकमपनयेत्, द्वितीया निपतेत् ।
द्वितीयामपनयेत्, एका निपतेत् । एवमायुष्मन् सारिपुत्र ! नामं च रूपं
चान्योन्यनिश्रितम्, अन्योन्यं निश्रित्य तिष्ठति" इति विस्तरः ।
विज्ञानप्रत्ययं नामरूपमिति वचनात् । तस्मादारूप्येषु रूपास्ति-
त्वसिद्धिरिति चेत् ? प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रे उक्तम्—"आरूप्यप्रसिद्धिक्षणे
विज्ञानप्रत्ययं नामरूपम्" इति वचनात् । तस्मात् आरूप्येषु रूपमस्तीति
सिद्ध्यति ।
अन्यत्र रूपादिति विस्तरः । सूत्र उक्तम्—"रूपोपगं भिक्षवो विज्ञानं
तिष्ठति । इति रूपालम्बनंरूपप्रतिष्ठितम् । यः कश्चित् भिक्षव एवं वदेत्—
अहमन्यत्र रूपाद् वेदनायाः संज्ञायाः संस्कारेभ्यो विज्ञानस्यागतिं गतिं वा
वदामीति, तस्य तद् वाग्वस्त्वेव स्यात्" इति । अस्मादपि चागमात्
आरूप्येषु रूपमस्तीति सिद्ध्यति एवं चेत्; तन्न; सम्प्रधार्यत्वात् ।
आहोस्वित् सर्वमिति । कामरूपावचरम् । अयमत्राभिप्रायार्थः-
कामरूपावचरमेवायुः सन्धायैवमुक्तम् । तथा ह्युक्तम्—
"आयुरूष्मा च विज्ञानं यदा कायं जहत्यमी ।
अपविद्धस्तदा शेते यथा काष्ठमचेतनः ॥” ( ) इति ।
न चारूप्यधातौ कायोऽस्ति, कुत एव कायनिदानम् ! रूपधातौ तु
यद्यपि कायोऽस्ति, न तु कायनिदानं प्रज्ञायत इति ·
यच्च नामरूपयोरन्योन्याश्रितत्वमुक्तम्, तदपि कामरूपावचरमेव
सन्धायोक्तम् - इति लक्ष्यते । द्वयसम्भवे हि अन्योन्याश्रितत्वं सम्भवति !
यच्च विज्ञानप्रत्ययं नामरूपमिति । विज्ञानं प्रत्ययोऽस्येति विज्ञानप्रत्ययम्

किमत्र सर्वविज्ञानं १ नामरूपस्य प्रत्ययमुक्तम्, आहोस्वित् सर्वं नामरूपं विज्ञान-
प्रत्ययमिति ? यच्चान्यत्र रूपादिभ्यो विज्ञानस्यागतिगतिप्रतिषेधः ।
किमत्र सर्वैरेतैर्विना२ तत्प्रतिषेधः, आहोस्वित् एकेनापीति ? अविशेष-
वचनान्न सम्प्रधार्यमिति चेत्, अतिप्रसङ्गः । बाह्यस्यापि ह्यष्मण आयुष्या
विनाभावो न प्राप्नोति । बाह्यस्यापि च रूपस्य विज्ञानाश्रितत्वम्३;
नामरूपमित्येव प्रतीत्योद्गृहीतं[ग्गने]। किमत्र सर्वविज्ञानं कामावचर-
संस्कारप्रत्ययं, यावत्, आरूप्यसंस्कारप्रत्ययं नामरूपस्य प्रत्ययः । आहोस्वित्
सर्वं नामरूपं विज्ञानप्रत्ययमिति । वयं ब्रूमः—विज्ञानप्रत्ययं नामरूपमित्येवं
सर्वस्य नामरूपस्य विज्ञानं प्रत्यय इत्यवधार्यते । न तु सर्वं विज्ञानं नाम-
रूपस्य प्रत्यय इत्यवधार्यते । किञ्चिद् विज्ञानं नाम्न एव प्रत्ययो यदा-
रूप्यावचरसस्कारप्रत्ययम् । तदिदमुक्तं भवति-प्रत्यय एव विज्ञानमस्य
नामरूपस्य, न त्वस्यैव समुदितस्य नामरूपस्य प्रत्यय इति । सम्भवं
प्रत्येवमुच्यते । तथा हि—उपपादुकानां विज्ञानप्रत्ययं षडायतनमेव भवति,
न नामरूपम् । अनिष्पन्नषडायतनावस्था हि पञ्चस्कन्धाः 'नामरूपम्' इत्याख्या-
यन्ते । सूत्रं च एतमेवार्थं द्योतयति—"विज्ञानं चेदानन्द, मातुः कुक्षिं
नावक्रमेत् अपि तु तन्नामरूपं कललत्वाय सम्मूर्छेत् ? न भदन्त । विज्ञानं
चेदानन्दावक्रम्य क्षिप्रेमेवापक्रामेद्, अपि तु तन्नामरूपमित्थत्वाय प्रजायेत ?
नो भदन्त । विज्ञानं चेदानन्द, दहरस्य कुमारस्य कुमारिकाया वा उच्छि-
द्येत, विनश्येत्, न भवेद्, अपि तु तन्नामरूपं वृद्धि विपुलतामापद्येत ? नो
भदन्त । तदनेनापि पर्यायेण वेदितव्यम् यद् विज्ञानस्य प्रत्ययं नामरूपम्
नामरूपप्रत्ययं च विज्ञानम्” ( ) इति विस्तरः ।
किमत्र सर्वैरेतै रूपादिभिर्विना तत्प्रतिषेध आगतिगतिप्रतिषेधः ।
तत्र पूर्वस्माल्लोकात् अन्तराभवसन्तत्या इहोपपत्तिः = आगतिः । अन्तरा-
भवसन्तत्या पुनरस्माल्लोकात् परलोक उपपत्तिः = गतिः । आहोस्विदेकेनापि
रूपादीनाम् अन्यतममेव । वयं ब्रूमः--सर्वैर्विना तत्प्रतिषेध इति । अविशेष-
वचनान्न सम्प्रधार्यदिति चेत् । स्यादेषा बुद्धिः- अविशेषेणेदं सूत्रवचनम्—
“यच्चायुष्मन् महाकौष्ठिल; आयुरिति विस्तरेण, यावत् रूपोपगं विज्ञानं
तिष्ठति” इति । अनेन सूत्रवचनेन विशेषितं कामावचरं रूपावचरं वा
आयुः सन्धायोक्तम्, यावत् सर्वरेव तैर्विना रूपादिभिस्तत् प्रतिषेध इति ?
अत्रोच्यते—अतिप्रसङ्गः; बाह्यास्यापि हि ऊष्मणः आयुष्या विनाभावो न
१। सच विज्ञानम्-का० । २ सर्वैरेव तै०-का० । ३. नांनाश्रितत्वम्-का० ।

निर्देश: ] अष्टमं कोशस्थानम् ११३५
अविशेषवचनात् ।
धात्वोरपि कवलीकाराहारप्रसङ्ग : ।
“अतिक्रम्य देवान् कवलीकाराहारभक्षान्” इति वचनात्, प्रीत्या-
हारवचनाच्चाप्रसङ्ग इति चेत् ?
आरूप्येष्वपि रूपस्याप्रसङ्गः । “रूपाणां निःसरणारूप्याः”, “ये ते
शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्याः”, “अरूपिणः सन्ति सत्त्वाः”,
“सर्वशो रूपसंज्ञाना समतिक्रमात्” ( ) इति वचनात् । सति हि रूपे स्वं
प्राप्नोतीत्यविशेषवचनात् । न हि एवं विशेषितम्—‘यच्चायुष्मन् कौष्ठिल,
आयुः, यच्च रूपं आध्यात्मिकः’ इत्यादि । बाह्यस्यापि रूपस्य काष्ठ-
कुड्यादेरसत्त्वसंख्यातस्य विज्ञानाश्रितत्वं प्राप्नोति; अविशेषवचनात् ।
चतुर्विज्ञानस्थितिवच्चेति विस्तरः । यथा चतसृणां विज्ञानस्थितीनाम-
विशेषवचनात् आरूप्यधातौ तव रूपास्तित्वम्, एवं तव आहारचतुष्क-
वचनाद् रूपारूप्यधात्वोः कवलीकाराहारप्रसङ्गः । एवं हि सूत्रं पठ्यते—
“चत्वार आहारा भूतानां सत्त्वानां स्थितये सम्भवैषिणां चानुग्रहाय ।
कतमे चत्वारः ? कवलीकाराहार औदारिकः सूक्ष्मः, स्पर्शो द्वितीयः,
मनःसञ्चेतना तृतीयः, विज्ञानमाहारश्चतुर्थः” ( ) इति । एव-
माहारचतुष्कवचनात् सत्त्वानां स्थित्यर्थमविशेषेण । नामवचनाच्चानिः-
विशेषितत्वात् तव रूपारूप्यधात्वोरपि कवलीकाराहारप्रसङ्गः । अतिक्रम्येति
विस्तरः । तत्र निकायान्तरीयेस्यैतत् स्यात् — अस्त्यस्योत्सर्गस्यापवादः ।
अतिक्रम्य देवान् कवलीकाराहारभक्षानिति वचनात् । उपधिसूत्रादिषु
“भेदाच्च कायस्यातिक्रम्य देवान् कवलीकाराहारभक्षान् अन्यतमस्मिं दिव्यै
मनोमयकाये उपपद्यते” इति । प्रीत्याहारवचनाच्चेति । “भवति भिक्षवः
स समयो यदयं लोको संवर्तते, संवर्तमाने लोके यद्भूयसा सत्त्वा आभास्वरे
देवनिकाये उत्पद्यन्ते । तत्र भवन्ति रूपिणो मनोभया अविकला अहीनेन्द्रियाः
सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः शुभा वर्णस्थानीयाः स्वयम्प्रभाः विहायसङ्गमाः
प्रीतिभक्षाः प्रीत्याहारा दीर्घायुषो दीर्घमध्वानं तिष्ठन्ति” ( )
इत्येवमादिषु सूत्रेषु वचनात् । अप्रसङ्गः कवलीकाराहारस्य ।
यच्चेदम् आरूप्येष्वपि रूपस्याप्रसङ्गः । किं कारणम् ? अपवादात् ।
कः पुन ? रूपाणां निःसरणारूप्या इत्येकं सूत्रमपवादः । ये ते शान्ता
विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाणि आरूप्या इति द्वितीयम् । अरूपिणः सन्ति
सत्त्वा इति तृतीयम् । सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात् इति चतुर्थं ।
सति हि रूप इति । यद्यारूप्यसमापत्त्युपपत्तिषु रूपं स्यात् । सति हि रूपे

११३६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
रूपमवश्यं सञ्जानीरन्निति । औदारिकमधोभूमिकं रूपमभिसन्धायोक्तमिति
चेत् ? कवलीकाराहारेऽपि तुल्यम् । ध्यानानामपि चाधोभूमिनिःसरणाद्वादा-
रूप्यत्वप्रसङ्गः१ ।
वेदनादिनिःसरणं च किं नोक्तम्२ ? अधोभूमिकवेदनानिःसरणात् ।
रूपजातिं तु कृत्स्नामतिक्रान्ताः, न वेदनादिजातिम् । अतो रूपाणां
निःसरणमुक्तम्३, न४ वेदनादिनिःसरणम्४ ।
स्वं रूपमवश्यं सञ्जानीरन्निति । 'सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमत्वाद्' इति
वचनं नोक्तं स्यात् । उक्तं तु, अतोऽपि न तत्र रूपमस्ति । औदारिकमिति
विस्तरः । तत्रैतत् स्यात्—औदारिकमधोभूमिकं रूपमभिसन्धायोक्तम्—
ये ते शान्ता विमोक्षा इति विस्तरेण । अत्र ब्रूमः—कवलीकाराहारेऽपि
तुल्यम् । कथम् ? 'अतिक्रम्य देवान् कवलीकाराहारभक्षान्' इति औदारिक-
मधोभूमिकं कवलीकाराहारमभिसन्धायोक्तम्, न रूपावचरं कवलीकाराहारं
सूक्ष्ममिति । यदि च अधोभूम्यौदारिकरूपनिःसरणादारूप्या इत्युच्यन्ते,
ध्यानानामपि चाधोभूमिनिःसरणत्वादारूप्यत्वप्रसङ्गः । कथम् ? कामाव-
चरौदारिकरूपनिःसरणं प्रथमं ध्यानम् । एवमुत्तरोत्तरौदारिकरूपनिःसरणम्,
यावत्, चतुर्थध्यानमित्यारूप्यत्वप्रसङ्गः ।
वेदनादिनिःसरणं च किं नोक्तम् । यदि अधोभूमिकौदारिकनिःसर-
णात् सत्यपि स्वभूमिकरूपे आरूप्या इत्युच्यन्ते, वेदनादिनिःसरणात्
आरूप्या अवेदनाः—इति किं नोच्यन्ते सत्यामपि स्वभूमिवेदनायाम् ।
आदिशब्देन, यावद्, अविज्ञानाः—इति किं नोच्यन्ते सत्यपि स्वभूमिविज्ञाने
इति । किं कारणम् ? अधोभूमिकवेदनादिनिःसरणात् । अधोभूम्यौदारिक-
वेदनादिनिःसरणादित्यर्थः । रूपजातिं तु कृत्स्नामतिक्रान्ता । या काचिद्
रूपजातिः औदारिकी वा सूक्ष्मा वा, आध्यात्मिकी वा बाह्या वा, तां
सर्वमतिक्रान्ता आरूप्याः समापत्त्युपपत्तौ । न वेदनादिजातिम् । न वेदना
सर्वमतिक्रान्ता आरूप्याः समापत्त्युपपत्तौ; अदुःखासुखवेदनास्तित्वात् ।
आदि-शब्देन, यावद् विज्ञानं वक्तव्यम् । अतो रूपाणां निःसरणमुक्तम्,
न वेदनादिनिःसरणम् । तस्मादेवंवादिनामस्माकं न भवत्ययं प्रसङ्गः—
अधोभूमिकवेदनादिनिःसरणात् वेदनादिनिःसरणं च किं नोक्तमिति ।
१. ०दारूप्यप्र०—का० । २ नोक्ता—वा० ।
३. ०मुक्ताः—का० । ४-४. वा० पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] अष्टमं कोशस्थानम् ११३७
भवेन भवस्यानिःसरणावचनं तु तेनैव तस्यानिःसरणाद्, आस्रवान-
त्यन्तनिःसरणाच्च १ । ध्यानेषु चोक्तं भगवता—"यत्तत्र भवति रूपगतं वा
यावद्विज्ञानगतं वा" इति। आरूप्येषु तूक्तम्—"यत्तत्र भवति वेदनागतं वा
यावद्विज्ञानगतं वा" ( ) इति। सत्यां तेषु रूपजातौ कस्माद्रूपगतं
वेति नावक्ष्यत् । तस्मात्
नारूप्ये रूपसद्भावः,
कथमिदानीमनल्पकल्पोच्छिन्नाद् रूपात् पुनरपि रूपोत्पत्तिस्ततः
प्रच्युतानाम् ?
रूपोत्पत्तिस्तु चित्ततः ॥ ३ ॥
रूपस्य चित्तादेवोत्पत्तिस्तद्विपाकहेतुपरिभाविताल्लब्धवृत्तितः। कथ-
मनाश्रित्य रूपं चित्तं वर्तते ? कस्मान्न वर्तितव्यम् ? इहैवमदर्शनात् ।
कवडीकारान्तरेणाऽपि विना रूपधातौ न वर्तितव्यम् । किं कारणम् ?
इहैवमदर्शनात्। उक्तं २ यथा वर्तते ॥ ३ ॥
गतमेतत् ॥
इदं वक्तव्यम्—किमेषामाकाशानन्त्यायतनादीनामाकाशादय एवा-
लम्बनं यत एवं समाख्यायते ? न हि। कथं तर्हि ? त्रयस्तावत्

आह यदि रूपाणां निःसरणारूप्याः, यत्तह्यं क्तं सूत्रे—"नाहं
भवेन भवस्य निःसरणं वदामि" इति, तत् कथं रूपभवस्यारूप्यभवेन
निःसरणम् ? भवेन भवस्यानिःसरणवचनं तु तेनैव तस्यानिःसरणात् ।
तेनैव भवेन तस्यैव भवस्यानिःसरणादेवमुक्तम् । आस्रवानत्यन्त-
निःसरणाच्च । आस्रवनिःसरणम् । न हि रूपभवेन कामभवस्य
निःसरणमिति । आरूप्यभवस्यापि तेन निःसरणं भवति । न चात्यन्त-
निःसरणं कामभवात् तेन भवति; पुनरागमनात् । तथा आरूप्यभवेन
रूपभवस्य निःसरणम्, न कामभवस्य । न चात्यन्तनिःसरणं रूपभवाना-
मारूप्यभवेन ।
उक्तं यथा वर्तत इति । "निकायं जीवितं चात्र निश्रिता चित्त
सन्ततिः" (अभि० को० ३.३) इत्यादि ॥ ३ ॥
त्रय इति पुल्लिङ्गनिर्देशः । 'आरूप्याः' इत्यभिसम्बन्धनात् ।

१. अस्रवानि०—का० । २. उक्तं च पूर्वं—का० ।

११३८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
आकाशानानन्त्यविज्ञानानन्त्याकिञ्चन्यसंज्ञकाः ।
तथाप्रयोगात्,
अनन्तमाकाशम्, अनन्तं विज्ञानम्, नास्ति किञ्चिदित्येव मनसिकुर्वा-
णास्तेषु प्रयुज्यन्ते यथासंख्यम् । अत एषामेताः संज्ञा इति ।
मान्द्यात्तु नसंज्ञानाप्यसंज्ञकः ॥ ४ ॥
मृदुत्वात्तु संज्ञाया नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुक्तम् । न हि सा पट्वी संज्ञा,
न च पुनर्नैव संज्ञेति ।
“यद्यपि तत्राप्येवं प्रयुज्यन्ते संज्ञारोगः संज्ञागण्डः संज्ञाशल्यः
असंज्ञकः१ सम्मोहम् एतच्छान्तमेतत् प्रणीतं यदुत नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम्”
इति । कस्मात्तु तैस्तदेवं गृह्यत इत्यवश्यमिदं वक्तव्यं जायते । मृदुत्वात्
संज्ञानामित्येतदेवोक्तम् ॥ ४ ॥
“तथाप्रयोगात्” इति । प्रयोगकाले आकाशादीन्यालम्बनानि
भवन्ति । अन्यदा तु अन्येऽपि धर्मा यथासम्भवमालम्बनानीति दर्शयति ।
“मान्द्यात्तु नसंज्ञा-नाप्यसंज्ञकः” इति । चतुर्थ आरूप्य

निर्देशः अष्टमं कोशस्थानम् ११३६
इति मौलं समापत्तिद्रव्यमष्टविधम्,
इत्येतान्यष्टौ मौलानि समापत्तिद्रव्याणि यदुत चत्वारि ध्यानानि,
चत्वार आरूप्या इति ।
तेषा पुनः
त्रिधा ।
सप्त,
भवाग्रान्यानि सप्त त्रिविधानि ।
आस्वादनवच्छुद्धानास्रवाणि,
शुद्धकान्यास्रवाणि च ।
अष्टमं द्विधा ॥ ५ ॥
अनास्रवं नास्ति ।। ५ ।।
तत्र पुनः
आस्वादनासम्प्रयुक्तं सतृष्णम्,
तृष्णा ह्यास्वादना ।
लौकिकं शुभम् ।
शुद्धकम्,
लौकिकं कुशलं समापत्तिद्रव्यं शुद्धकमुच्यतेऽलोभादि शुद्धधर्मयोगात् ।
किं पुनस्तेनास्वादनासम्प्रयुक्तेनास्वाद्यते ?
तत् तदास्वाद्यम्,
तच्छुद्धकं समापत्तिद्रव्यं तेनास्वाद्यते समनन्तरातीतम् । यदास्वादयति
तस्माद् व्युत्थितो येनास्वादयति तत्समापन्नः ।
समापत्तिद्रव्याणि मौलानीति । शाखास्तेषां नोपन्यस्यन्त इत्य-
भिप्रायः ।
कथं सप्त त्रिविधानीति ? आह—"आस्वादनवत् शुद्धानास्रवाणि"
इति ।
अनास्रवं नास्तीति । संज्ञामान्द्यात् ॥ ५ ॥