अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् ११२३
तद् दृश्यो नान्तराभवः१ ॥ ५५ ॥
अभिज्ञाचक्षुषैव ह्यन्तराभवो दृश्यते, नोपपत्तिप्रतिलब्धेन ॥ ५५ ॥
चेतोज्ञानं तु तत् त्रेधा,
'उपपत्त्याप्तम्' इति वर्तते। परचित्तज्ञानं तूपपत्तिप्रतिलब्धं त्रिविधं
वेदितव्यं कुशलाकुशलाव्याकृतम् ।
तर्कविद्याकृतं च यत् ।
यच्चापि तार्किकं परचित्तज्ञानम्, नैमित्तिकानां यच्च विद्याकृतम्—
तदपि त्रिविधं वेदितव्यम् । न यथा भावनाफलं कुशलमेव । उपपत्तिप्रति-
लम्भिकाभ्यां तु परचित्तज्ञानपूर्वनिवासानुस्मृतिभ्याम् ।
जानते नारका आदौ,
यावन्न दुःखवेदनाभ्याहता भवन्ति । अन्यगतिस्था नित्यं जानते ।
नृणां नोत्पत्तिलाभिकम् ॥ ५६ ॥
मानुष्याणामेतद् यथोक्तमृद्ध्यादिकं नास्त्युपपत्तिलाभिकम्२ ।
यत्तर्हि प्रकृतिजातिस्मरा भवन्ति ? कर्मविशेषजाऽसौ तेषाम् ।
चक्षुश्चास्ति । परचित्तज्ञानमपि नास्ति; स्वपरसन्तानपरिच्छेदाभावात् ।
पूर्वनिवासानुस्मृतिरपि नास्ति; कामरूपावचरसत्त्ववत् तादृशस्यात्मभावस्य
असमुद्गमात् । अथवा सर्वा अपि अभिज्ञा न सन्ति; कामरूपावचरसत्त्ववत्
तादृशस्यात्मभावस्यासमुद्गमात् ॥ ५५ ॥
न यथा भावनाफलं कुशलमेवेति । विपरीतदृष्टान्तः ।
अन्यगतिस्था नित्यं जानत इति । ताभ्यां परचित्तपूर्वनिवासानु-
स्मृतिभ्यां देवादिगतिस्था नित्यं जानते; दुःखवेदनानव्याहतत्वात् ।
“नृणां नोत्पत्तिलाभिकम्” इति । मानुष्याणामेतद् यथोक्तम् ऋद्ध्या-
दिकं वैराग्यलाभिकं तर्कविद्यौषधकर्मकृतं३ चास्ति । न तूपपत्तिकलाभि-
कमस्ति ।
यत्तर्हि प्रकृतिजातिस्मरा इति । प्रकृतिजातिस्मरत्वं पूर्वनिवासा-
१. नान्तरीभवः—का० । २. 'उपपत्तिप्रतिलम्भिकम्—का० ।
३ ०विद्यौषधकर्म०—जा० ।