अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
कथं सूत्रं नानुलोमितं भवति ? सूत्र उक्तम्—"कथं चित्तमध्यात्मं
संक्षिप्तं भवति । यच्चित्तं स्त्यानमिद्धसहगतमध्यात्मं सन्निरोधसहगतं न तु
विपश्यनया समन्व्यागतम् । कथं बहिर्विक्षिप्तं भवति ? यच्चित्तं पञ्चसु काम-
गुणेष्वनुविक्षिप्तं भवत्यनुविसृतम्" इति ।
ननु चोक्तम्—तदेव चित्तं संक्षिप्तं स्याद्विक्षिप्तं चेति ? उक्तमिदम्,
अयुक्तं तूक्तम्; मिद्धसहगतस्य क्लिष्टस्य विक्षिप्तत्वाप्रतिज्ञानात् ।
ननु चोक्तं शास्त्रविरोधः स्यादिति । वरं शास्त्रविरोधः, न सूत्र-
विरोधः । कथम् ? एषां पदानां नार्थविशेष उक्तो भवति । विक्षिप्तलीनोद्धता-
ऽव्युपशान्तसमाहिताभाविताविमुक्तानां चित्तानामभिन्नलक्षणवचनात् संक्षिप्त-
प्रगृहीतादीनां च । न वै नोक्तः पदानामर्थविशेषो भवति; क्लिष्टसामान्येऽपि
तद्दोषविशेषसन्दर्शनात्¹ । इत्यप्येतत् क्लिष्टं चित्तं विक्षिप्तं लीनमिति
विस्तरः ।
स्त्यानमिद्धसहगतमिति । स्त्यानमिद्धसम्प्रयुक्तमध्यात्मं सन्निरोधसह-
गतमिति । एतदेव निगमयति—न तु विपश्यनया समन्व्यागतमिति । अनु-
विक्षिप्तमित्यस्य निर्देशं करोति—अनुविसृतमिति ।
मिद्धसहगतस्य क्लिष्टस्य विक्षिप्तत्वाप्रतिज्ञानादिति । किमिति
कृत्वा विक्षिप्तत्वमत्र न प्रतिज्ञायते, किं मिद्धसहगते क्लिष्टे चित्ते विक्षिप्तत्वं
नास्तीति न प्रतिज्ञायते ? आहोस्विद् विद्यमानमप्यत्र विक्षिप्तत्वं संक्षिप्तत्वे-
नैव स्थापितत्वान्न प्रतिज्ञायते ? उभयथापि व्याचक्षते । केचिद् व्याचक्षते—
मिद्धसहगताद्धि क्लिष्टाद्यदन्यत् क्लिष्टम्, तद्विक्षिप्तं प्रतिज्ञायते । मिद्धसह-
गतं तु क्लिष्टमक्लिष्टं चाविशेषेण संक्षिप्तमेवेति । अपरे पुनः व्याचक्षते—
यन्मिद्धसम्प्रयुक्तं तत् संक्षिप्तमेव, न विक्षिप्तम् । यत्तु विषयेषु विसृष्टं तदेव
विक्षिप्तमित्यतोऽत्र मिद्धसम्प्रयुक्ते चित्ते न प्रतिज्ञायत इति । वरं शास्त्रविरोध
इति । अबुद्धोक्तमभिधर्मशास्त्रमित्यभिप्रायः । अभिन्नलक्षणवचनादिति ।
सर्वाणि तानि क्लिष्टानि उक्तानि । क्लिष्टत्वलक्षणमेषां विक्षिप्तादीनाम-
विमुक्तान्तानाम् । क्लिष्टत्वं पुनः क्लेशमहाभूमिकैः सम्प्रयोगः । संक्षिप्त-
प्रगृहीतादीनां चाभिन्नलक्षणवचनान्नार्थविशेष उक्तो भवतीति सम्बन्ध
आदि-शब्देन महद्गतानुद्धत-व्युपशान्त-समाहित-भावित-विमुक्तानां ग्रहणम् ।
कुशलमेषामभिन्नम् । किं पुनः कुशलत्वम् ? कुशलं महाभूमिकैः सम्प्रयोगः ।
१. तद्दोषदश॑नात्—का० ।

एवं कुशलस्यापि गुणविशेषसन्दर्शनादुक्त एवार्थविशेषो भवति ।
सूत्रविरोधस्यापरिहारान्नैव एषां पदानामर्थः ।
यदि च सूत्रे तदेव लीनं चित्तं तदेवोद्धतमित्यभिप्रेतं स्यात्, इदं नोक्तं
स्यात्—'यस्मिन्समये लीनं चित्तं भवति लीनाभिशङ्कि¹ वा, अकालस्त-
स्मिन् समये प्रस्रब्धिसमाध्युपेक्षासम्बोध्यङ्गानां भावनायाः । यस्मिन् समये
उद्धतं चित्तं भवति औद्धत्याभिशङ्कि वा, अकालस्तस्मिन् समये धर्मविचय-
न वै नोक्त इति विस्तरः । 'वै' इति निपातः । न नोक्त इति द्वौ प्रतिषेधौ ।
उक्त एवेत्यर्थः । क उक्तः ? पदानामर्थविशेषः । कथम् ? इत्याह—क्लिष्ट-
सामान्येऽपि विक्षिप्तादीनां तुल्ये क्लिष्टत्वे तेषां दोषविशेषसन्दर्शनादित्यप्ये-
तत् क्लिष्टं चित्तं विक्षेपयोगाद् विक्षिप्तं क्लिष्टम्, कौशीद्ययोगाल्लीनम्,
औद्धत्ययोगादुद्धतम्—इत्येवमादिदोषे विशेषसन्दर्शनाद् उक्त एवार्थविशेषो
भवति । एवं कुशलस्यापि संक्षिप्तादेर्गुणविशेषसन्दर्शनादित्यप्येतत् कुशलं
चित्तं संक्षिप्तं प्रगृहीतमिति विस्तरेण उक्त एवार्थविशेषो भवति । सूत्र-
विरोधस्यापरिहारादिति । सूत्रे हि स्त्यानमिद्धसहगतं संक्षिप्तमुक्तम् ।
स्त्यानयोगेन यत् क्लिष्टं मिद्धसम्प्रयुक्तम्, तत् संक्षिप्तम्, न कुशलम् ;
स्त्यानस्य क्लेशमहाभूमिकत्वात् ।
यदि च सूत्रे इति विस्तरः । यदि युष्मन्नीत्या सूत्रे लीनमेवोद्धतं
भगवता अभिप्रेतं स्यात्, लीनोद्धतयोः पृथग् वचनं नोक्तं स्यात् । कथम् ?
इत्याह—यस्मिन् समये चित्तं लीनं नोत्तेजयन्नाग्लानम् लीनामिशङ्कि लीन-
मेतत् भविष्यतीत्यभिशङ्कतो लीनाभिशङ्कि । अकालस्तस्मिन् समये प्रस्रब्धि-
समाध्युपेक्षासम्बोध्यङ्गानां भावनाया इत्येष नियमो न स्यात् । एवं च वक्तव्यं
स्यात्—अकालस्तस्मिन् समये धर्म-विचय-वीर्य-प्रीतिसम्बोध्यङ्गानां भाव-
नाया अपीति । किं कारणम् ? तत एव लीनं चित्तमुद्धतमिति कृत्वा । तथा
यस्मिन् समये उद्धतं चित्तं भवत्यौद्धत्याभिशङ्कि अकालस्तस्मिन् समये धर्म-
विचय-वीर्य-प्रीतिसम्बोध्यङ्गानां भावनाया इत्येष नियमो न स्यात् । एवं च
वक्तव्यं स्यात्—'अकालस्तस्मिन् समये प्रस्रब्धि-समाध्युपेक्षासम्बोध्यङ्गानां
भावनाया अपि' इति । किं कारणम् ? तदेवोद्धतं चित्तं लीनमिति कृत्वा ।
अविभागेन वा वक्तव्यं स्यात्— 'यस्मिन् समये चित्तं लीनं भवति, लीनाभि-
शङ्कि, उद्धतं वा भवति औद्धत्याभिशङ्कि; अकालस्तस्मिन् समये प्रस्रब्धि-
१. लयामिशङ्कि—का० ।

१०५२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
वीर्यप्रीतिसम्बोध्यङ्गानां भावनायाः” इति । कि पुनरत्र¹ बोध्यङ्गानां
व्यग्रा भावना ? मनसिकरणं तेषां भावनेष्टा न सम्मुखीभाव इत्यदोष एषः ।
कौसीद्याधिकमत्र चित्तं लीनमित्युक्तम्, औद्धत्याधिकं चोद्धतमित्य-
विरोधः । तयोस्तु सहभावात्तदेव चित्तं लीनं तदेवोद्धतमिति ब्रूमः । आभि-
प्रायिकं² वचनं वार्यते । सूत्रे तु नायमभिप्राय इति ब्रूमः ।
यत्तूक्तम्— “सर्वमेव रागसंप्रयुक्तं चित्तं सरागम्” इति । कतमच्चित्तं
समाध्युपेक्षा-धर्मविचय-वीर्य-प्रीति-सम्बोध्यङ्गानां भावनायाः' इति ।
स्मृतिसम्बोध्यङ्गस्याग्रहणम्, सर्वत्रगत्वात् स्मृते । उभयेऽपि चित्तेऽनुक्त-
सिद्धितः । 'स्मृति खल्वहं सर्वत्रगतां वदामि' इति सूत्रे वचनात् । कथं पुनः

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०५३
रागसंप्रयुक्तम् ? रागप्राप्तिसहितं चेत्, 'अनास्रवमपि'१ सरागं प्राप्नोति शैक्षं
चित्तम्। रागालम्बनं चेत्, अर्हंतोऽपि सास्रवं चित्तं सरागमिति गृह्णीयात्;
रागालम्बनत्वात्। कथं वा तत्सास्रवम् ? सामान्यक्लेशालम्बनत्वादिति चेत्,
एवमपि समोहं गृह्णीयान्मोहालम्बनत्वात्। न च परचित्तज्ञानं प्राप्त्या-
लम्बनम्, नापि तच्चित्तालम्बनरागालम्बनम्²। तस्मादपि³ न रागसम्प्रयोगात्
सरागं चित्तमत्रेष्टम्। किं तर्हि ? रागसम्प्रयुक्तं चित्तं सरागमसम्प्रयुक्तं
विगतरागमिति सूत्राभिप्रायो दृश्यते।
यत् तूक्तम्—"विगतरागस्य तच्चित्तं भवति विगतद्वेषं विगतमोह-
रागसम्प्रयुक्तं चित्तं द्वाभ्यां सरागम्; 'ततोऽन्यत् सास्रवं संयोगसरागम्'
इति वचनात्। तत्र रागसंयुक्ततयापि सरागं चित्तमत्रेष्टव्यमिति वचनात्।
अनास्रवमपि सरागं प्राप्नोति शैक्षं चित्तमिति। शैक्षस्थाने रागस्य साव-
शेषत्वात्। रागालम्बनं चेत्। अथ मतम्—रागस्य यदालम्बनं तद् राग-
संयुक्तं सरागं च भवति अर्हतोऽपि सास्रवं चित्तं परकीयस्य रागालम्बन-
त्वात् रागसंयुक्तमिति कृत्वा सरागमिति गृह्णीयात् परचित्तवित् परचित्तज्ञानं
वा। अथ मतम्—न तद् रागेणालम्ब्यत इति ? तत उच्यते—कथं वा तत्
सास्रवमिति। सामान्यक्लेशालम्बनत्वादिति चेत्। अथ मतम्—सामान्य-
क्लेशानां दृष्टिविचिकित्साऽविद्यानामालम्बनं तत्, अतः सास्रवमिति ?
एवमपि समोहं गृह्णीयात्। अर्हतः सास्रवं चित्तं मोहालम्बनत्वात्।
मोहोऽपि सामान्यक्लेशः। परकीयस्य च मोहस्यार्हच्चित्तमालम्बनीभव-
तीति। न च परचित्तज्ञानं प्राप्त्यालम्बनमिति। यस्मात् परचित्तज्ञानं
चित्तचित्तालम्बनमिष्यते, तस्मान्न रागप्राप्तिसहितत्वेन रागसंयुक्तत्वात्
सरागमिति। नापि तच्चित्तालम्बन-रागालम्बनमिति। तदिति, यत्
परकीयं चित्तं परचित्तज्ञानेन गृह्यते तत् तच्छब्देनोच्यते। तस्यालम्बनः
तच्चित्तालम्बनः। तच्चित्तालम्बनो रागः। आलम्बनमस्य परचित्त-
ज्ञानस्येति तद् भवति तच्चित्तालम्बनरागालम्बनम्। यस्मादेवंविधं रागं
नालम्बते परचित्तज्ञानं विप्रकृष्टत्वात्। एकैकद्रव्यगोचरं हि परचित्त-
ज्ञानम्। न च परकीयचित्तज्ञानं तस्य चित्तस्यालम्बनं गृह्णाति; "आकारा-
लम्बननिरपेक्षं हि तत्" इति वचनात्। "रक्तमिदं चित्तं जानाति" इति
वचनाच्च। तस्मादपि न रागसम्प्रयोगात्४ सरागं चित्तमिति। असम्प्रयुक्तं
१. असास्रवमिति—का०। २. ०लम्बनं रागा०—का०।
३. तस्मान्न—का०। ४. रागसंयोगात्—जा०।

१०५४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-

मनावार्तिकधर्मि कामभवे रूपभवे आरूप्यभवे" इति । तत्र तत्प्राप्तिविगमं
सन्धायोक्तम् । ननु चोक्तम्—अन्यक्लेशसम्प्रयुक्तमपि चित्तं रागविप्रयुक्त-
त्वाद्विगतरागं स्यात्" इति ? एतेनाभिसन्धिना न दोषः। न तु
तद्विगतरागमिति कृत्वा गृह्यते । किं तर्हि ? सद्वेषं समोहमित्येवमादि ।
अलं प्रसङ्गेन । सिद्धान्तो वर्ण्यताम् ।
किं परचित्तज्ञानं परचित्तस्याकारमालम्बनं वा गृह्णाति ? न गृह्णाति ।
आकारालम्बननिरपेक्षं हि तद्रक्तमिदं चित्तमिति जानाति । न त्वमुष्मिन् रूपे
रक्तमिति जानाति । अन्यथा हि तद्रूपालम्बनमपि स्यात्, तदालम्बनं च
परचित्तं गृह्णतः स्वभावग्रहणं प्राप्नुयात् । सर्वं च परचित्तज्ञानं द्रव्यस्व-
लक्षणचित्तचैत्तप्रत्युत्पन्नपरसन्ततिकामरूपप्रतिसंयुक्ताप्रतिसंयुक्तविषयं दर्शन-
विगतरागमिति । सत्यामपि रागप्राप्तावित्यभिप्रायः। तत्र तत्१ प्राप्ति-
विगमं सन्धायोक्तमिति१ । रागादिप्राप्तिविगमं सन्धायोक्तम्, न सम्प्रयोग-
मिति दर्शयति—अनावार्तिकधर्मि कामभवे रूपभवे आरूप्यभवे इति ।
त्रैधातुकवैराग्यसन्दर्शनादित्यभिप्रायः । ननु चोक्तमिति विस्तरः । क्वोक्तम् ?
अत्र तु सूत्रे इति विस्तरेण, यावद्, यदि हि रागेणासम्प्रयुक्तं चित्तं विगतरागं
स्यात् अन्यक्लेशसम्प्रयुक्तमपि विगतरागं स्यादित्यत्र । एतेनाभिसन्धिना
रागविप्रयुक्तत्वाद् विगतरागम् अन्यक्लेशसम्प्रयुक्तमपीत्यनेन । यद्येवम्,
'सद्वेषं समोहम्' इत्येवमादि न वक्तव्यं स्यात् इति ? अत आह—न तु तद्
विगतरागमत्यादि । न तु तद् द्वेषादिसम्प्रयुक्तं चित्तं विगतरागमपि सत्
विगतरागमिति कृत्वा गृह्यते । किं तर्हि ? सद्वेषं समोहमित्येवमादि ।
द्वेषादिसम्प्रयोगितया विशिष्टत्वात् । आदि-शब्देन चात्र संक्षिप्तं विक्षिप्त-
मित्येवमादिसूत्रोक्तानि पदानि गृह्यन्ते ।
अन्यथा हीति विस्तरः । यद् यस्मिन् वस्तुनि रूपादिके रक्तमिति
विजानीयात्, तद् रूपालम्बनमपि स्यात् । तथा च सति न तत् परचित्तज्ञानं
स्यात्; रूपालम्बनत्वात् । तदालम्बनं च परचित्तं गृह्णतः स्वभावग्रहणं
प्राप्नुयादिति । सालम्बनपरचित्तग्रहणे हीष्यमाणे स्वात्मा परचित्तज्ञानेन
गृह्येत । अस्ति हि सम्भवो यत् परचित्तविद् यस्य चित्तं गृह्णाति, असावपि
तस्य परचित्तविदश्चित्तमालम्बेत । ततश्च परचित्तज्ञानस्य स्वालम्बन-
परिज्ञानात् स्वमेवासौ परचित्तवित् चित्तमालम्बेत । न चैतत् प्राप्यम्
यत् तेनैव चित्तेन तदेव गृह्यते । सर्वं चेति विस्तरः । द्रव्यस्य स्वलक्षणं च
चित्तचैत्ताश्च प्रत्युत्पन्नाश्च परसन्ततिश्च कामरूपप्रतिसंयुक्ताश्चाप्रतिसंयुक्ताश्च
१-१. तत्सन्धायो०—जा० ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०५५
मार्गप्रतिषिद्धं भावनामार्ग उपलभ्यते। शून्यताऽनिमित्तविप्रयुक्तं¹ क्षयानु-
उक्तं परचित्तज्ञानम्॥
शेषे चतुर्दशाकारे शून्यानात्मविवर्जिते।
क्षयानुत्पादज्ञाने शेषे ते चतुर्दशाकारे शून्यानात्माकारौ वर्जयित्वा।
पारमार्थिकयोरपि संवृतिभजनात्। क्षीणा मे जातिर्नापरमस्माद्भवं
प्रजानामीति तद्बलेनानुव्यवहारतः²।
विषयोऽस्येति समासविग्रहः। द्रव्यग्रहणं संवृतिसन्निरासार्थम्। स्वलक्षणग्रहणं
सामान्यलक्षणनिवृत्त्यर्थम्। चित्तचैत्तग्रहणं रूपादिविशेषणार्थम्। प्रत्युत्पन्न-
ग्रहणं स्वसन्ततिव्युदासार्थम्। [परसन्ततिग्रहणं कामरूपिधात्वोर्न त्व]आरूप्य-
प्रतिबन्धप्रतिषेधार्थम्। दर्शनमार्गप्रतिषिद्धमिति। दर्शनमार्गे वर्तमानः
परचित्तज्ञानं न सम्मुखीकरोति, अतो दर्शनमार्गसंगृहीतं नास्ति। न हि
दर्शनमार्गो व्यवच्छिन्नचित्तचैत्तालम्बनो भवति। भावनामार्ग उपलभ्यते
इति। भावनामार्गसंगृहीतं भवतीत्यर्थः। शून्यतानिमित्तविप्रयुक्तमिति।
शून्यतासमाधिना, अनिमित्तसमाधिना च विप्रयुक्तम्। शून्यतासमाधिः
दुःखज्ञानसंयुक्तः, अनिमित्तसमाधिर्निरोधज्ञानसम्प्रयुक्तः। न च परचित्तज्ञानम्
दुःखज्ञानं दुःखनिरोधज्ञानं वा भवति, आकारालम्बनभेदात्। अतस्ताभ्यां
विप्रयुक्तमुच्यते। अर्थादुक्तं भवति अप्रणिहित[समाधिसम्प्रयुक्तं] सम्भवतीति।
क्षयानुत्पादज्ञानासङ्गृहीतमिति। क्षयज्ञानेनानुत्पादज्ञानेन न संगृहीतम्। न
क्षयानुत्पादज्ञानस्वभावमित्यर्थः। किं कारणम् ? द्रव्यस्वलक्षण-सन्तीरण-
परिमार्गणाशय परचित्तज्ञानम्। न चैव क्षयज्ञानमनुत्पादज्ञानं चेति
ताभ्यामसंगृहीतम्। आनन्तर्यमार्ग प्रतिषिद्धं चेति। स हि प्रहाणमार्गो
भवति; परचित्तज्ञानं च विमुक्तिविशेषमार्ग इति ॥ ११ ॥
पारमार्थिकयोरपि संवृतिभजनादिति। परमार्थनिमित्ते, परमार्थेन वा
दीव्यतः पारमार्थिके। तयोः संवृतिभजनात्। यस्मादेते संवृतिं भजेते,
अतः शून्यतात्माकारौ न स्तः। कथं पुनरेते संवृतिं भजेते ? क्षीणा मे
जातिः, नापरमस्माद् भवं प्रजानातीति यथाक्रमम्। कथमेते अनास्रवे सतो
एवमाकारे ? तद्बलेनानुव्यवहारतः। अन्येन ज्ञानेनेति वाक्यशेषः। यस्मात्
१. ॰निमित्तसमाधि०-का०। २. तद्बलानुव्य०-का०।

किमनास्रवः स्वलक्षणाकारोऽस्ति ? अथ न ? काश्मीराणां तावत्
नामलः षोडशेभ्योऽन्य आकारः,
नास्त्यनास्रवाकारः षोडशाकारनिर्मुक्तः ।
अन्येऽस्ति शास्त्रतः ॥ १२ ॥
अन्ये पुनरस्तीत्याहुर्बहिर्देशकाः । कथं गम्यते ? शास्त्रत इति ।
शास्त्रे ह्येवमाह - "स्यादप्रतिसंयुक्तेन चित्तेन कामप्रतिसंयुक्तान् धर्मान्
विजानीयात् । अनित्यतो दुःखतः शून्यतोऽनात्मतः हेतुतः समुदयतः प्रभवतः
प्रत्ययतः । अस्त्येतत्स्थानमस्त्येतद्वस्त्विति योगविहिततो विजानी-
यात्" ( ) इति ।
नास्यायमर्थो यदस्त्येतत् स्थानमस्त्येतद्वस्त्वित्येवं विजानीयादिति,
अपि त्वस्त्येतत् स्थानमस्त्येतद्वस्तु यदनित्यादितो विजानीयादिति चेत् ?
न ; अन्यत्रावचनात् । एष चेच्छास्त्रार्थोऽभविष्यत्, यदिदं पठ्यते-
"स्याद्दर्शनप्रहातव्येन चित्तेन कामप्रतिसंयुक्तान्धर्मान्विजानीयादिति ? आह-
विजानीयात् । आत्मत आत्मीयत उच्छेदतः शाश्वततः अहेतुतोऽक्रियातो-
तत्पृष्ठनिर्जाते संवृतिज्ञाने एवमाकारे प्रवर्तेते, अतस्तन्निष्यन्देन तयोः
संवृतिभाजनमित्युच्यते । न तु मुख्यवृत्त्या तयोः संवृतिभाजनमित्यभिप्रायः ।
यतश्चैव निष्यन्देनात्मदृष्टिं भजमाने इव ते प्रवर्तेते, अत्र तस्माच्छू-
न्यानात्माकारविवर्जितेश्चतुर्दशभिरेवाकारैः सम्प्रयुक्ते इति ।
अप्रतिसंयुक्तेनेति । अनास्रवेण । अनित्यमिति । अनित्यतः । अयं हि
तसिप्रत्ययः स्वार्थे प्रयुक्तः । एवं सर्वत्रायं प्रत्ययो ज्ञातव्यः । अथ वा-
अन्तरेणापि भावप्रत्ययं भावप्रधानो निर्देशो भवति-अनित्येन रूपेण
भावोऽनित्यत इति । एवमन्यत्रापि योज्यम् । अस्त्येतत् स्थानम्, अस्त्येतद्
वस्तु इति । एतावपि द्वावाकारावनास्रवौ । अस्त्येतत्स्थानमिति अस्त्ये-
तल्लक्षणमित्यर्थः । अस्त्येतद्वस्तु इति, अयं हेतुरित्यर्थः । योगविहिततो
विजानीयादिति । अविपरीततो विजानीयादित्यर्थः ।
नास्यायमर्थ इति विस्तरः । अस्त्येति, वाक्यस्य पदद्वयस्य वा-अस्त्येतत्
स्थानम् अस्त्येतद् वस्तु । अस्त्ययं सम्भवोऽस्त्ययं योगो यद् अनित्यादितो
विजानीयादिति मतं चेत्, न; नेतदस्ति । अन्यत्रावचनात् । अन्यत्र
वाक्ये पदद्वयस्यावचनात् । दर्शनप्रहातव्येनेति । दर्शनप्रकारेण । आत्मत
आत्मीयतश्चेति । सत्कायदृष्ट्या सम्प्रयुक्तेन चित्तेन । उच्छेदतः शाश्वतत

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०५७
ऽपवादतोऽग्रतः श्रेष्ठतो विशिष्टतः परमतः शुद्धितो मुक्तितो नैर्याणिकतः
काङ्क्षातो विमतितो विचिकित्सातः । रज्येत द्विष्यान्मन्येत मुह्येद्योग-
विहिततो विजानीयाद्" इति, अत्राप्येवं पाठोऽभविष्यत्-अस्येतत्स्थान-
मस्येतद्वस्त्विति, न चैवं पठ्यते । तस्मान्नास्यायमर्थः ॥ १२ ॥
किं पुनरिमे षोडशाकारा नामतः ? आहोस्विद् द्रव्यतः ? सप्त द्रव्यतः,
नामतः षोडशेत्येके । दुःखाकाराश्चत्वारः;
मेकैकद्रव्यत्वात् । एवं तु वर्णयन्ति-
द्रव्यतः षोडशाकाराः,
तत्प्रत्ययाधीनत्वाद् अनित्यम् । पीडनात्मकत्वात्¹ दुःखम् ।
इति । अन्तग्राहदृष्टया । अहेतुतः, अक्रियतः, अपवादत इति । मिथ्यादृष्ट्या ।
अग्रतः, श्रेष्ठत विशिष्टतः, परमत इति । दृष्टिपरामर्शेन । शुद्धितः,
मुक्तितः, नैरात्म्यत इति । शीलव्रतपरामर्शेन । कांक्षात:, विमतितः,
विचिकित्सात इति । विचिकित्सातः । रज्येतेति । रागेण । द्विष्यादिति ।
द्वेषेण । मन्येत इति । मानेन । मुह्येदिति । मोहेन । अयोगविहिततो²
विजानीयादिति । एवमात्मादिभिर्विपरीततो³ विजानीयादिति निगमयति ।
अत्रापि वाक्ये एवं पाठोऽभविष्यदिति । न चैवम् । अतो गम्यते नायमस्यार्थ
इति ॥ १२ ॥
सप्त द्रव्यत इति । दुःखाकाराश्चत्वारो द्रव्यतो भवन्ति । समुदयाकारा-
द्व्याकारास्त्वेकैक इति सप्त । य एव हेत्वाकार स एव समुदयः, प्रभवः,
प्रत्ययश्च प्रत्ययमात्रं नार्थभेदः । शक्रः, इन्द्रः, पुरन्दर इति यथा । एवं
निरोध एव शान्तः प्रणीतो निःशरणम्-इत्येक आकारः । मार्ग एव च
न्यायः, प्रतिपत्, नैर्याणिक :-इत्येक आकार इति । तदिदमुक्तं भवति-
दुःखाकारांश्चतुरः पृथग्योगिनः सम्मुखीकुर्युः, हेत्वाकारास्त्वेकैकमित्येकीय-
मतम् ।
द्रव्यतः षोडशेति वैभाषिका वर्णयन्ति । दुःखाकारत्वान् समुदयाद्या-
काराणां सर्वेषामपि पृथक् पृथक् सम्मुखीकर्तव्यत्वात् । प्रज्ञास्वभावा
ह्याकारा इति ब्रुवते । प्रत्ययाधीनत्वादिति विस्तरः । न नियतभाव -
नित्यम् । प्रत्ययाधीनत्वात् । प्रत्ययप्रतिबद्धजन्मत्वादित्यर्थः । पीडनात्म-
१. पीडात्म०-क० । २. ०विहितता-जा० ।
३. ०विपरीतता-जा० ।

। आदिवीजवत् । योगशब्दोऽत्र न्यायार्थः । समुदायः
प्रादुर्भावयोगेनेति । संनिकृष्टावस्थां हेतोर्दर्शयति । यतः क्षणादनन्तर-
मुत्पद्यते, समुदेत्यस्मादिति कृत्वा । प्रभवः प्रबन्धयोगेनेति । सन्ततियोगे-
नानुच्छेदं दर्शयति । वीजाङ्कुरकाण्डनालादिवत् । अभिनिष्पादनार्थेन
प्रत्यय इति । हेत्वादिभ्यो बहुभ्य उत्पद्यत इति दर्शयति । तद्यथा
मृत्पिण्डदण्डादिभ्यो बहुभ्यो निष्पाद्यते घटः, तद्वत् । अग्निनिर्वाणादिति ।
रागद्वेषमोहाग्निनिर्वाणादित्यर्थः । निरुपद्रवत्वादिति । निर्दुःखत्वादित्यर्थः ।
सर्वोपक्षालवियुक्तत्वादिति । सर्वदुःखकारणविमुक्तत्वात् । गमनार्थेन ।
निर्वाणस्य । योगयुक्तत्वाद् ! उपाययुक्तत्वाद्वा ।
सम्यक्प्रतिपादनार्थेन प्रतिपदिति । प्रतिपद्यते निर्वाणमनयेति प्रतिपत् ।
नैर्याणिक इति । अत्यन्तं निर्याणाय प्रभवतीति नैर्याण

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०५९
णार्थेन प्रत्यय इति । असम्बन्धः सम्बन्धोपरमान्निरोधः १ । त्रिसंस्कृत-
लक्षणविमुक्तत्वाच्छान्तः । कुशलत्वात् प्रणीतः । परमाश्वासत्वान्निःसरणा-
मिति । कुमार्गविपक्षेण मार्गः । अन्यायविपक्षेण न्यायः । निर्वाणपुराविरोध-
नार्थेन प्रतिपत् । सर्वभवप्रतिपक्षत्वान्नैर्याणिक इति । एषां व्याख्यान-
मनेकपर्यायः । यथाभिप्रेतं प्रवक्ष्यामः । उदयव्ययत्वादनित्यम् । प्रतिकूल-
भावात् दुःखम् । आत्मरहितत्वाच्छून्यम् । स्वयमनात्मत्वादनात्मा ।
हेतुसमुदयप्रभवप्रत्ययत्वं तु यदेव सूत्र उक्तम्- "इमे पञ्चोपादानस्कन्धा-
श्छन्दमूलकाश्छन्दसमुदयाश्छन्दजातीयाश्छन्दप्रभवाः" इति । प्रभवशब्दः
केवलं पश्चात् पठितव्यः शास्त्रे ।
कः पुनरेषां छन्दानां विशेषः ? चतुर्विधो हि छन्दः । अस्मीत्यभेदे-
नात्मभावच्छन्दः । स्यामित्यभेदेन पुनर्भवच्छन्दः । इत्थं स्यामिति भेदेन
पुनर्भवच्छन्दः । प्रतिसन्धिवन्धच्छन्दश्चतुर्थः । कर्माभिसंस्कारच्छन्दो वा ।
अस्मादुत्पद्यत इत्यर्थः । उन्मज्जनयोगेनेति । अनागताध्वन उन्मज्जती-
वेति अर्थः । प्रसरणयोगेनेति । प्रबन्धयोगेन । प्रतिसरणार्थेन प्रत्यय
इति । जनिक्रियाप्रतिप्रधानभूत इत्यभिप्रायः । असम्बन्धः सम्बन्धोपरमा-
दिति । पूर्वस्य दुःखस्योपरमात् । उत्तरस्य सम्बन्धोपरमो निरोध इत्यर्थः ।
त्रिसंस्कृतलक्षणविमुक्तत्वाद् । उत्पाद-व्यय-स्थित्यन्यथात्वविमुक्तत्वात् ।
परमाश्वासत्वादिति । सर्वदुःखोच्छित्या परमक्षेमत्वात् । निर्वाणपुरा-
विरोधनार्थेन प्रतिपदिति । यस्मादनेन निर्वाणपुरं न विरोध्यते, न विसंवा-
द्यते, किं तर्हि ? प्रतिपद्यत एवेत्यतः प्रतिपत् । प्रतिपद्यत अनयेति कृत्वा ।
छन्दमूलका इति । छन्दहेतुका इत्यर्थः । तृष्णापर्याय इह छन्दः ।
छन्दसमुदया इति । छन्दसमुद्गमा इत्यर्थः । छन्दजातीया इति । छन्द-
प्रत्यया इत्यर्थः । प्रभवशब्दः केवलं पश्चात् पठितव्यः । आभिधर्मिकैरिति
वाक्याध्याहारः । सूत्रानुसरणं हि कर्तव्यमित्यभिप्रायः । हेतुतः समुदयतः
प्रत्ययतः प्रभवतश्चेति ।
कः पुनरेषां छन्दानां विशेषः ? अस्मीत्यभेदेनात्मभावश्छन्द इति ।
अनवधार्यकं द्रव्यं समस्तेषु पञ्चसूपादानस्कन्धेषु अस्मीत्यभेदेन प्रकारान्तर-
विशिष्टस्य प्रत्युत्पन्नस्यात्मभाववस्तुनोऽनालम्बनतः त्रैध्विकात्मभावाना-
लम्बनतो वा आत्मभावप्रार्थना आत्मभावच्छन्द इति प्रथमः । स्यामित्य-
भेदेनेति । पुनर्भवमात्रप्रार्थना, न विशेषरूपा प्रार्थनेति द्वितीयः । इत्थं
१ ०परमत्वा०-का० ।

तत्र प्रथमो दुःखस्यादिकारणत्वान्मूलहेतुः । फलस्येव बीजम् । द्वितीयः
समुदायः, तेन तत्समुदागमात् फलस्येवाङ्कुरादिप्रसवः । तृतीयस्तज्जातीयदुःख-
प्रत्ययः । फलस्येव क्षेत्रोदकपाश्यादिकम् । क्षेत्रादिवशेन हि फलस्य
गन्धरसवीर्यविपाकप्रभावभेदा भवन्ति । चतुर्थः प्रभवस्तत एव तत्सम्भवात् ।
फलस्येव पुष्पावसानमिति ।
अथ च¹ तृष्णाविचरितानां द्वौ पञ्चकौ, द्वौ चतुष्कौ, चत्वारश्छन्दाः ।
“अस्मीति भिक्षवः सति इत्थमस्मीति भवति, एवमस्मीति भवति, अन्यथाऽ-
स्यामिति । इदम्प्रकारः स्यामिति भेदेन पुनर्भवच्छन्दस्तृतीयः । प्रति-
सन्धिबन्धच्छन्दश्चतुर्थ इति । प्रतिसन्धिरैव बन्धः, प्रतिसन्धेर्वा बन्धः
प्रतिसन्धिबन्धः, तत्र छन्दः प्रार्थनेति चतुर्थः । कर्माभिसंस्कारच्छन्दो वा ।
चतुर्थ इत्यधिकृतम् । कर्मणो वाभिसंस्कारः, तत्र छन्दः—एवं चैवं च
दानं दास्यामीति । कथं पुनस्ते च्छन्दा मूलादिशब्दवाच्या इति प्रतिपाद-
यन्नाह—तत्र प्रथम इति विस्तरः । आदिः कारणम्, आदौ वा कारणम्
आदिकारणम् । तद्भावाच्छन्दमूलका । हेत्वर्थो हि मूलशब्दः । फलस्येव
बीजमिति । यथा फलस्य बीजमादिकारणम्, विप्रकृष्टकारणं तद्वदय-
मादिच्छन्दो दुःखस्य । तेन तत्समुदागमादिति । तेन द्वितीयेन च्छन्देन
पुनर्भवस्य समुदागमात् क्षणपरम्परया । फलस्येवाङ्कुरादिप्रसवः । यथा
परम्परया अङ्कुरादिप्रसवः फलस्य समुदायः, तद्वत् । तृतीयश्छन्दः—इत्थं
स्यामिति । तज्जातीयदुःखप्रत्यय इति । यत्प्रकारः पुनर्भवच्छन्दः तत्प्र-
कारस्य दुःखस्य प्रत्ययः सम्भवति । तस्य विशेषरूपत्वात् विशेषफलरूपमेव
फलमुत्पद्यत इत्यभिप्रायः । फलस्यैव क्षेत्रोदकपाश्यादिकमिति । पाशिः =
शुष्को गोमयः । आदिशब्देन वातातपादिगृह्यते । ततोऽपि हि फलसम्प-
दिति । वीर्यम् । शीतवीर्यता, उष्णवीर्यतेति । विपाकः । उष्णपरिणामता,
मधुरपरिणामतेति । प्रभावः । सामर्थ्यविशेषः । तद्यथा—अम्लत्वे तुल्ये
बीजपूरकरसः पित्तं जनयति, आमलकरसस्तु शमयतीति । तत एव तत्स-
म्भवादिति । तत एव प्रतिसन्धिवन्धच्छन्दात् तस्य प्रतिसन्धिबन्धस्य
पुनर्भव लक्षणस्य सम्भवादुत्पादात् । फलस्येव पुष्पावसानम् । यथा पुष्पा-
वसानं फलस्य प्रभवः, तद्वत् । अत्र चतुर्थच्छन्दः साक्षाद्धेतुः पुनर्भवस्य, पूर्व-
कास्त्रयः पारम्पर्येण हेतवः । अथ चेति विस्तरः । तृष्णाविचरितानां द्वौ
पञ्चकौ गणौ द्वौ चतुष्कौ चत्वारश्छन्दा यथाक्रमं भवन्ति । प्रथमच्छन्दः
पञ्चाकारः, द्वितीयोऽपि पञ्चाकारः, तृतीयः चतुःप्रकारः, चतुर्थोऽपि चतुः-
१. वा०—का० ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६१
स्मीति, सदस्मीति, असदस्मीति । भविष्यामीत्यस्य भवति—न भविष्यामि,
इत्थं भविष्यामि, एवं भविष्यामि, अन्यथा भविष्यामि । स्यामित्यस्य
भवति—इत्थं स्याम्, एवं स्याम्, अन्यथा स्याम्, अपितु स्याम्, अपीत्थं स्याम्,
अप्येवं स्याम्, अप्यन्यथा स्यामित्यस्य भवति । प्रवृत्त्युपरमत्वान्निरोधः ।
निर्दुःखत्वाच्छान्तः ; “इति हि भिक्षवो दुःखाः संस्काराः शान्तं निर्वाणम्”
इति वचनात् । निरुत्तरत्वात् प्रणीतः । अपुनरावृत्तित्वान्निःसरणम् ।
पथिभूतत्वान्मार्गः । यथाभूतप्रवृत्तत्वान्न्यायः । प्रतिनियतत्वात् प्रतिपत् ।
यथोक्तम्—
“एष मार्गो हि नास्त्यन्यो दर्शनस्य विशुद्धये” ( ) इति ।
अत्यन्तनिर्याणान्नैर्याणिकः । अथवा नित्यसुखात्मीयात्मदृष्टिचरि-
तानां प्रतिपक्षेणानित्याद्यनुगमनान्याकाराः । अहेत्वेकहेतुपरिणामबुद्धि-
पूर्वकृतदृष्टिचरितानां १ प्रतिपक्षेण हेतुसमुदयप्रभवप्रत्ययाकाराः । 'नास्ति
प्रकारः । कथम् ? “अस्मीति भिक्षवः सत्यात्मदृष्टौ सत्यां इत्थमस्मीति
भवतीदमकारोऽस्मीति भवति । तद्योगात् ============= दित्यर्थः ।
एवमस्मीति । यथापूर्वमेव, नान्यथेत्यर्थः । अन्यथास्मीति अन्येन प्रकारेण,
वर्ण-बल-प्रतिभानादिदर्शनात् । सदस्मीति भवति । विपर्ययात् असदस्मीति ।
अयमभेदेन पञ्चधात्मभावच्छन्दः प्रथमः । भविष्यामीत्यस्य भवतीति शाश्वत-
रूपेण । न भविष्यामीत्युच्छेदूपेण । इत्थं भविष्यामीति विस्तरेण पूर्व-
वत् व्याख्यानम् । इत्ययमभेदेन पञ्चधापुनर्भवच्छन्दो द्वितीयः । स्याम्
इत्यस्य भवति—इत्थं स्याम्, एवं स्याम्, अन्यथा स्याम् इत्यस्य भवतीति ।
अयं भेदेन चतुर्धापुनर्भवच्छन्दस्तृतीयः । अपितु स्याम् इत्यस्य भवति—
अपीत्थं स्याम्, अप्येवं स्याम्, अप्यन्यथा स्याम् इत्यस्य चतुर्धाप्रतिसन्धिवन्ध-
च्छन्दश्चतुर्थः । तत्र प्रथमो दुःख्यादिकारणत्वान्मूलहेतुरिति विस्तरेण
पूर्ववत् योज्यम् । प्रतिनियतत्वात् प्रतिपदिति । नियतप्रतिपादनं प्रतिपद् ।
कथं पुनः प्रतिनियता ? अनयैव तद्गमनात् ।
यथोक्तमिति विस्तरः । नित्यसुखात्मीयात्मदृष्टिचरितानामिति ।
नित्यं सुखं आत्मीयम् आत्मेति वा दृष्टिचरितमेषाम् त इमे नित्यसुखात्मीया-
त्मदृष्टिचरिताः पुद्गलाः । तेषां प्रतिपक्षेण यथाक्रमं अनित्याद्याकाराः ।
नास्ति हेतुरित्यहेतुदृष्टिचरितानां प्रतिपक्षेण हेत्वाकाराः । एको हेतुः
ईश्वरः प्रधानं चेति एकहेतुदृष्टिचरितानां समुदयाकाराः । समुदयो
१. ०पूर्वकदृष्टि०—का० ।

१०६२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
मोक्षः' इति दृष्टिचरितानां निरोधाकारः । 'दुःखो मोक्षः' इति दृष्टि-
चरितानां प्रणीताकारः । 'पुनः पुनः परिहाणितो नात्यन्तिको मोक्षः' इति
दृष्टिचरितानां निःसरणाकारः । 'नास्ति मार्गः, कुमार्गोऽयम्, अन्यो मार्गः,
पुनरावर्ती मार्गः' इति दृष्टिचरितानां मार्गन्यायप्रतिपन्नैर्याणिकाकारा इति ।
आकारो नाम क एष धर्मः ?
प्रज्ञाकारः,
एवं तहि प्रज्ञा साकारा न भविष्यति, प्रज्ञान्तरासंयोगात् ? एवं तु
युक्तं स्यात्—सर्वेषां चित्तचैत्तानामालम्बनग्रहणप्रकार आकार इति ।
अथ किं प्रज्ञैवाकारयति ? नेत्याह । किं तर्हि ?
तया सह ।
आकारयन्ति सालम्बाः,
प्रज्ञा चान्ये च सर्वे सालम्बना धर्मा आकारयन्ति ।
सर्वमाकार्यते तु सत् ॥ १३ ॥
यत् किञ्चिदस्ति सर्वमाकार्यते । तदेवं कृत्वा सिद्धं भवति—प्रज्ञा
आकारश्चाकारयति चाकार्यते च । अन्ये सालम्बना आकारयन्त्याकार्यन्ते
च । आलम्बना आकार्यन्त एवेति ॥ १३ ॥
हेतुर्नैकहेतुरिति । परिणमते भाव इति परिणामदृष्टिचरितानां प्रभवा-
काराः । आदिभवोऽयं न तु पूर्वमवस्थित परिणमत इति । बुद्धिपूर्वकंकृतोऽयं
लोक इति बुद्धिपूर्वककृतदृष्टिचरितानां प्रत्ययाकाराः । नेदम् ईश्वरबुद्धिकृतं
जगत् । किं तर्हि ? तं तं प्रतीत्य तत् तद्भवतीति वीप्सार्थो हि प्रतिशब्दः ।
तस्मादनेकप्रत्ययजनितं जगद्—इति ज्ञापितं भवति ।
एवं तु युक्तं स्यात् इति । सौत्रान्तिकमतम् । आलम्बनग्रहणप्रकार
आकार इति । नैरुक्तो१ विधिरिति दर्शयति । आलम्बनशब्दात् आकारं
गृहीत्वा प्रकारशब्दाच्च कारशब्दम्, शेषवर्णलोपे च कृते 'आकार'
इति रूपं भवति । तदेवं सति प्रज्ञापि साकारा भवतीति सिद्धम् । सालम्बा
इति । आलम्बेत्याकारान्तमेतच्छब्दरूपम् । घञन्तं वा आलम्ब इति ।
सहालम्बेन, सहालम्बया वा वर्तन्ते सालम्बाः । सालम्बना इत्यर्थः ॥ १३ ॥
१. नैरुक्तो विधि०—जा० ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६३
अतः परमेषां ज्ञानानां कुशलादिभेदं निर्देक्ष्यामः ।
त्रिधाद्यं कुशलान्यन्यानि,
संवृतिज्ञानं श्लोकादौ भवत्वादाद्यम् । तत् त्रिविधम्—कुशलाकुशला-
व्याकृतम् । अन्यानि नव ज्ञानानि कुशलान्येव ।
आद्यं सर्वासु भूमिषु ।
कामधातौ यावद् भवाग्रे ।
धर्माख्यं षट्सु,
धर्मज्ञानं चतुर्षु ध्यानेष्वनागम्ये ध्यानान्तरे च ।
नवसु त्वन्वयाख्यम्,
अन्वयज्ञानं तास्वेव च षट्सु भूमिष्वारूप्यत्रये च ।
तथैव षट् ॥ १४ ॥
दुःखसमुदयनिरोधमार्गाक्षयानुत्पादज्ञानान्यप्येतास्वेव नवसु भूमिष्व-
भेदेन । भेदेन पुनर्धर्मज्ञानसंगृहीतानि षट्सु, अन्वयज्ञानसंगृहीतानि
नवसु ॥ १४ ॥
ध्यानेष्वन्यमनोज्ञानम्,
परचित्तज्ञानं चतुर्ष्वेव ध्यानेषु, नान्यत्र ।
कामरूपाश्रयं च तत् ।
कामरूपधात्वोश्च तत् परचित्तज्ञानं सम्मुखीक्रियते ।
कामाश्रयं तु धर्माख्यम्,
धर्मज्ञानं तु कामधात्वाश्रयमेव न रूपारूप्यधात्वोः सम्मुखीक्रियते ।
कुशलादिभेदमिति । आदिशब्देन अकुशलाव्याकृतभूम्याश्रयग्रहणम् ।
श्लोकादौ भवत्वादाद्यमिति । इहाद्यम्, न शास्त्रमिति व्याचष्टे ।
शास्त्रे हि धर्मज्ञानमाद्यं पठितमिति ।
“धर्माख्यं षट्सु” इति । कामावचरदुःखाद्यालम्बनत्वात् । आरूप्यत्रये
चास्ति भावनामार्गसंगृहीतमेवान्वयज्ञानम् ।
“तथैव षट्” इति । दुःखज्ञानादीनामन्वयज्ञानस्वभावत्वसम्भवात् ।
न रूपारूप्यधात्वोः सम्मुखीक्रियत इति । युक्तं तावत् आरूप्यधातौ धर्मज्ञानं
अभि० को० ४ : ३

१०६४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
अन्यत् त्रैधातुकाश्रयम् ॥ १५ ॥
किं पुनरन्यत् ? परचित्तज्ञानं धर्मज्ञाननिर्मुक्तम् ॥ १५ ॥
कृतो भूम्याश्रयनिर्देशः ॥
स्मृत्युपस्थानसंग्रहो वक्तव्यः, सोऽथमुच्यते—
स्मृत्युपस्थानमेकं धीर्निरोधे,
धीः, प्रज्ञा, ज्ञानमिति पर्यायाः । निरोधज्ञानमेकं धर्मस्मृत्युपस्थानम् ।
परचित्तधीः ।
त्रीणि,
परचित्तज्ञानं त्रीणि वेदनाचित्तधर्मस्मृत्युपस्थानानि ।
चत्वारि शेषाणि,
निरोधपरचित्तज्ञानाभ्यामन्यानि ज्ञानानि चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि ।
न सम्मुखीक्रियत इति । आरूप्याणां कामावचरदुःखाद्यनालम्बनत्वात् ।
रूपधातौ तु कस्मान्न सम्मुखीक्रियते ? केचिद् आहुः—कामधातुविदूषणपरं
धर्मज्ञानम् । रूपधातूपपन्नस्य च धर्मज्ञानं न कामधातुं विदूषयितुमुपजायते ;
तस्य वैराग्यभूमिसञ्चारपरित्यक्तत्वात् । कामधातूपपन्नस्तु तद्वीतरागोऽपि
तत् सम्मुखीकरोति ; कामधातूपपत्तेः सावशेषत्वादिति । अतो न रूपधातौ
धर्मज्ञानं सम्मुखीक्रियते ।
आचार्यसङ्घभद्र आह—धर्मज्ञानं कामधातावेव सम्मुखीक्रियते, न
रूपारूप्यधात्वोः ; तत्समापत्तिव्युत्थानचित्तानां कामधातावेव सद्भावात्,
अनुपरिवर्तकाश्रयाभावाद् वा । धर्मज्ञानानुपरिवर्तकस्य हि शीलस्य कामा-
वचराण्येव भूतान्याश्रयः ; दौःशील्यसमुत्थापकक्लेशप्राप्तिविवन्धक-
त्वात् प्रातिपक्षिकत्वात् । तानि च तत्र न सन्तीति धर्मज्ञानं कामधात्वा-
श्रयमेवेति ॥ १४-१५ ॥
निरोधज्ञानमेकं धर्मस्मृत्युपस्थानम् । धर्मस्मृत्युपस्थाननिर्देश उक्तम्—
‘धर्मः कायवेदनाचित्तेभ्योऽन्यः’ इति । अन्यानि ज्ञानानि चत्वारि स्मृत्युप-
स्थानानीति । धर्मान्वय-संवृति-दुःख-समुदय-मार्ग-क्षयानुत्पादज्ञानानि चतुः-
स्मृत्युपस्थानस्वभावानि सन्ति । दुःख-ज्ञानमपि हि कदाचित् कायालम्बनम्,

निर्देशः ] सप्तम कोशस्थानम् १०६५
कतमस्य ज्ञानस्य कति ज्ञानान्यालम्बनम् ?
धर्मधीगोचरो नव ॥ १६ !
धर्मज्ञानस्य नव ज्ञानान्यालम्बनम् ; अन्यत्रान्वयज्ञानात् ॥ १६ ॥
नव मार्गान्वयधियोः,
अन्वयज्ञानस्यापि नव ज्ञानान्यालम्बनम्, अन्यत्र धर्मज्ञानात् ।
मार्गज्ञानस्यापि नव ज्ञानान्यालम्बनम्, अन्यत्र संवृतिज्ञानात् ।
दुःखहेतुधियोर्द्वयम् ।
दुःखसमुदयज्ञानयोर्द्वे संवृतिपरचित्तज्ञाने आलम्बनम् ।
चतुर्णां दश,
संवृतिपरचित्तक्षयानुत्पादज्ञानानां दश ज्ञानान्यालम्बनम् ।
नैकस्य,
एकस्य निरोधज्ञानस्य नैव ज्ञानमालम्बनम् ।
योज्या धर्माः पुनर्दश ॥ १७ ॥
कतमे दश ?
त्रैधातुकामला धर्मा अकृताश्च द्विधा द्विधा ।
कदाचित्... यावत् धर्मालम्बनम् । एवं समुदयज्ञानम् । मार्गज्ञानमपि
यदनास्रवसंवरलम्बनम्, कायस्मृत्युपस्थानं तद् भवति । शेषं सुगमम् ।
अन्यत्रान्वयज्ञानादिति । धर्मज्ञानं यदनास्रवं ज्ञानमालम्बेत, धर्म-
ज्ञानपक्षमेवालम्बेत । एवमन्वयज्ञानमन्वयज्ञानपक्षमेवालम्बेत—इति नियमः ।
तत्र धर्मज्ञानस्य मार्गज्ञानभूतस्य धर्मज्ञानान्तरं दुःखज्ञानादीनि चानुत्पाद-
ज्ञानान्यालम्बनं सम्भवन्ति । दुःखसमुदयज्ञानभूतस्य तु संवृतिज्ञानमा-
लम्बनं सम्भवति । परचित्तज्ञानभूतस्य परचित्तज्ञानमालम्बनं सम्भवतीति
नव ज्ञानानि तस्यालम्बनमिति ॥ १६ ॥
एवमन्वयज्ञानमपि योज्यम् । मार्गज्ञानस्यापि नवैव अन्यत्र संवृति-
ज्ञानात् । न हि मार्गज्ञानं संवृतिज्ञानमालम्बते, अनास्रवमार्गालम्बननियमात् ।
द्वे संवृतिपरचित्तज्ञाने इति । दुःखसमुदयसत्यान्तर्भूते । परचित्तज्ञानं यदनास्र-

१०६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
संस्कृता धर्मा अष्टधा क्रियन्ते ; कामरूपारूप्यावचरानास्रवाणां
सम्प्रयुक्तविप्रयुक्तभेदात् । असंस्कृता द्विधा क्रियन्ते ; कुशलाव्याकृतभेदात् ।
इमे दश धर्माः कथं योज्याः कस्य ज्ञानस्य कत्यालम्बनमिति ?
तत्र संवृतिज्ञानस्य सर्वे दश धर्मा आलम्बनम् । धर्मज्ञानस्य पञ्च ।
कामावचरानास्रवाश्चत्वारः कुशलं चासंस्कृतम् । अन्वयज्ञानस्य सप्त ।
रूपारूप्यावचरानास्रवाः षट् कुशलं चासंस्कृतम् । दुःखसमुदयज्ञानयोः
कामरूपारूप्यावचराः षट् । निरोधज्ञानस्यैकः कुशलमेवासंस्कृतम् । मार्गज्ञानस्य
द्वावनास्रवौ । परचित्तज्ञानस्य त्रयः कामरूपावचरानास्रवाः सम्प्रयुक्ताः ।
क्षयानुत्पादज्ञानयोः नव धर्मा आलम्बनमव्याकृतमसंस्कृतं मुक्त्वा ।
स्यादेकेन ज्ञानेन सर्वधर्मान् जानीयात् ? न स्यात् । अपि तु
सांवृतं स्वकलापान्यदेकं विद्यादनात्मतः ॥ १८ ॥
संवृतिज्ञानं स्वस्मात्कलापाद् अन्यान् सर्वधर्माननात्मतो जानीयात्—सर्वधर्मा
वम्, तस्य नवानास्रवाणि ज्ञानान्यालम्बनम् । यत सास्रवं तस्य संवृतिज्ञानं
परचित्तज्ञानं चालम्बनं सम्भवति । क्षयानुत्पादज्ञाने दुःखज्ञानादिस्वभावे इति
दशापि ज्ञानानि तयोरालम्बनानि भवन्ति ॥ १७ ॥
सम्प्रयुक्तविप्रयुक्तभेदादिति । 'सम्प्रयुक्ताश्चित्तचैत्ताः' (अभि० को०
२.३४) इति । विप्रयुक्ताः प्राप्त्यादयः । कुशलाव्याकृतभेदादिति । कुशलं
प्रतिसंख्यानिरोधः, परमक्षेमत्वात् । अव्याकृतौ आकाशाप्रतिसंख्यानिरोधा-
विति । कामावचरानास्रवाश्चत्वार इति । सम्प्रयुक्तविप्रयुक्तभेदात् । रूपारूप्या-
वचरानास्रवाः षडिति । प्रत्येकं सम्प्रयुक्तविप्रयुक्तभेदात् । कामरूपारूप्या-
वचरा अपि तत एव भेदात् षट् । द्वावनास्रवाविति । तत एव । कामरूपावच-
रानास्रवाः सम्प्रयुक्ता इति । आरूप्यावचराणां चित्तचैत्तानां विप्रयुक्ता-
संस्कृतानां च सर्वेषां परचित्तज्ञानाविषयत्वात् । अव्याकृतमसंस्कृतं मुक्त्वेति ।
क्षयानुत्पादज्ञानयोश्चतुःसत्यालम्बनत्वात् अव्याकृतस्य चासंस्कृतस्य तद्व्यति-
रिक्तत्वात् ।
स्याद्—एकेन ज्ञानेन सर्वधर्मान् जानीयात् ? न स्यादिति । कथं
गम्यते ? सूत्रात् । "इहास्माकं भो गौतम ! उपस्थानशालायां सन्निषण्णानां
सन्निपतितानाम् एवरूपान्तराकथासमुदाहारोऽभूत् । श्रमणो गौतमः
किलैवमाह—'नास्ति स कश्चिच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वा यः सकृत् सर्वं

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६७
अनात्मान इति । स्वभावस्तत्सहभुवश्च धर्मास्तस्य स्वकलापः । तेषामग्रहणं
विषयिविषयभेदाद्, एकालम्बनत्वाद्१, अतिसन्निकृष्टत्वाच्च२ । तच्च कामा-
वचरं श्रुतचिन्तामयम्, रूपावचरं श्रुतमयम्, भावनामयम्; तस्यै० [ ]च्छिन्न-
भूम्यालम्बनत्वात् । अन्यथा हि युगपत् सर्वतो वैराग्यं स्यात् ।। १८ ।।
गतमेतत् ।।
इदं तु वक्तव्यम्—कः कतिभिर्ज्ञानैः समन्वगत इति ? पृथग्ज..ताव-
देकेन समन्वगतः—संवृतिज्ञानेन । वीतरागस्तु परचित्तज्ञानेनापि ।
आर्य्यः पुनः—
जानीयात्, सर्वं पश्येत्’ इति । तथ्यमिदं भो गौतम ? स्मरामि भजतोऽहमेवं
वक्तुम् । अपि तु नास्ति स कश्चित् श्रमणो वा ब्राह्मणो वा यः सकृत्
सर्वं ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा” ( ) इति ।
विषयिविषयभेदादिति विस्तरः । विषयिणो विषयस्य च भेदात् ।
यस्माद् यो विषयी, न स एव तस्य विषयो भवति ; स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् ।
नहि सैवासिधारा तयैव छिद्यते । तस्मात् तेन संवृतिज्ञानेन स्वभावो न
गृह्यते । नापि तेन चैत्ताः सहभुवो गृह्यन्ते । एकालम्बनत्वात् । यदेव
हि तस्य संवृतिज्ञानस्यालम्बनं तदेव सम्प्रयुक्तानाम् । यदि च ते सम्प्रयुक्ता
गृहेरन् स्वभावालम्बनाः स्युः, संवृतिज्ञानेनैकालम्बनत्वात् ; न चैतद् युक्तम्;
तस्मान्न ते तेन गृह्यन्ते । अतिसन्निकृष्टत्वाच्च । न तेन विप्रयुक्ताः
सहभुवोऽपि गृह्यन्ते चक्षुषोऽञ्जनशलाकादर्शनवत् । तच्चेति । संवृतिज्ञानम् ।
तस्य व्यवच्छिन्नभूम्यालम्बनत्वादिति । यस्माद् भावनामयं रूपावचरं संवृति-
ज्ञानं व्यवच्छिन्नमेव भूमिमालम्बते कामधातुं वा, प्रथमं वा ध्यानम्, यावद्,
भवाग्रं वा, किं कारणम् ? आनन्तर्यविमुक्तिमार्गाणामधरोत्तरभूम्यालम्बनत्वात्
यथाक्रमम् । “शान्ताद्युदाराद्याकारा उत्तराधरगोचराः” (अभि० को ६.५०)
इति वचनात् । यदि च तत् सर्वभूम्यालम्बनं स्यात्, सर्वतो युगपद्
वैराग्यं स्यात् । प्रयोगविशेषमार्गयोरपि यथासम्भवं काचिदेव भूमिरा-
लम्बनम् । कथम् ? निर्वेधभागीयप्रयोगमार्गसंगृहीतस्य हि यस्य कामधातुर्रा-
लम्बनम्, न तस्येतरौ धातू । यस्येतरौ धातू, न तस्य कामधातुरलम्बनम् ।
अशुभाप्रमाणाभिभ्वायतनादिविदूषणे विशेषमार्गसंगृहीतस्य कामधातुरेवा-
लम्बनम्, नेतरौ धातू ।। १८ ।।
१. ०लम्बनत्वादिति—का० । २. सन्निकृ०—का० ।

१०६८ भाष्यस्फुटार्थामहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
एकज्ञानान्वितो रागी प्रथमेऽनास्रवक्षणे ।
कामावीतरागो दुःखधर्मज्ञानक्षान्तावेकेनैव संवृतिज्ञानेन समन्वागतो भवति ।
द्वितीये त्रिभिः,
दुःखधर्मज्ञाने त्रिभिः संवृतिज्ञानधर्मज्ञानदुःखज्ञानैः ।
ऊर्ध्वस्तु चतुष्वेवैकवृद्धिमान् ॥ १९ ॥
अतः परं चतुर्षु क्षणेषु एकैकज्ञानवृद्धिरस्य ज्ञातव्या—दुःखेऽन्वयज्ञाने-
ऽन्वयज्ञानं वर्धते, समुदयनिरोधमार्गधर्मज्ञानेषु समुदयनिरोधमार्गज्ञानानि
वर्धन्त इति । मार्गधर्मज्ञाने सप्तभिर्ज्ञानैः समन्वागतो भवति । वीतरागस्तु
सर्वत्राधिकेन परचित्तज्ञानेन समन्वागतो वेदितव्यः ॥ १९ ॥
अथ कस्यामवस्थायां कति ज्ञानानि भाव्यन्ते ?
यथोत्पन्नानि भाव्यन्ते क्षान्तिज्ञानानि दर्शने ।
अनागतानि,
“एकज्ञानान्वितो रागी प्रथमेऽनास्रवक्षणे” इति । यस्मात् क्षान्तिर्ज्ञानं
न भवत्यन्येनापि अनास्रवग ज्ञानेन समन्वागतः, न भवति रागीति ग्रहणम् ।
यस्माद्वीतरागः परचित्तज्ञानेनापि समन्वागतो भवति ।
“द्वितीये त्रिभिः” इति । तदेव दुःखे धर्मज्ञानं चोच्यते, दुःखज्ञानं चेति ।
नामभेदाद् द्वित्वोपचारः । धर्मज्ञानेन, दुःखज्ञानेन, संवृतिज्ञानेन चेति
त्रिभिः समन्वागतः ।
चतुर्ष्विति । दुःखेऽन्वयज्ञानक्षणे समुदय-मार्ग-निरोध-धर्मज्ञानक्षणेषु
च । क्षान्तिषु पूर्ववदेवामसन्वागमात् दुःखेऽन्वयज्ञानक्षणे हि अन्वयमेव वर्धते,
न धर्मज्ञानम् ; तेन मसन्वाात्पूर्वत्वात् । समुदयधर्मज्ञानक्षणे समुदयज्ञानमेव
वर्धते, न धर्मान्वयज्ञाने, पूर्वमेव ताभ्यां समन्वागतत्वात् । एवं निरोध-मार्ग-
धर्मज्ञानक्षणयोनिरोधमार्गज्ञाने एव वर्धेते डति वक्तव्यम् । वीतरागस्तु
सर्वत्राधिकेन परचित्तज्ञानेनेति दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ, यावत्, मार्गे
धर्मज्ञानक्षणे परचित्तज्ञानेनापि समन्वागतः, तैश्च यथोक्तैर्ज्ञानैरिति वेदि-
तव्यम् । मार्गेऽन्वयज्ञाने तु तेनैव सप्तभिरवीतरागः समन्वागतः । वीतरागस्तु
अष्टाभिः—तैश्च परचित्तज्ञानेन चेति । क्षयानुत्पादज्ञानाभ्यां त्वहंन्नेव
समन्वागत इति सुबोधान्न तदर्थं सूत्रितमित्यवगन्तव्यम् ॥ १९ ॥
“यथोत्पन्नानि भाव्यन्ते” इति । इह द्विविधा भावना अधिकृता—

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६६
दर्शनमार्गे यद्यदेवोत्पद्यते क्षान्तिर्ज्ञानं वा तज्जातीयमनागतं भावनां
गच्छन्ति१ तदाकाराः२ चत्वारः ।
कस्माद्दर्शनमार्गे सभागज्ञानाकारभावनैव ? गोत्राणामप्रतिलब्धत्वात् ।
तत्रैव सांवृतं चान्वयत्रये ॥ २०॥
प्रतिलम्भभावना, निषेवणभावना च । प्रतिलम्भभावना प्राप्तिः, निषेवण-
भावना सम्मुखीभावः ।
यथोत्पन्नानि भाव्यन्त इति । यानि यान्युत्पन्नानि तानि तानि भाव्यन्त
इति । तद्यथा—दुःखधर्मज्ञानक्षान्तावुत्पन्नायां तज्जातीया क्षान्तिरेवानागता
भाव्यते । तदाकाराश्चत्वार इति । क्षान्त्याकारा अनित्यादयश्चत्वारः;
सभागत्वात् । नान्ये । एवं दुःखे धर्मज्ञा उत्पन्ने तदेवानागतं भाव्यते ।
तदाकाराश्चत्वार एव भावनां गच्छन्ति । एवं दुःखान्वयज्ञानक्षान्त्यादिषु
योज्यम् ।
सभागज्ञानाकारभावनैवेति । कस्मात् सभागज्ञानभावना सभागकार-
भावना च दर्शनमार्ग एव भवति, न भावनामार्गे इति ? क्षान्तीनामपरिप्रश्नः;
भावनामार्गे तेषामभावात् । तेषामपि वा प्रश्नः कर्तव्यः, तेषामपिं
सभागभावनात् । न हि दुःखक्षान्तावुत्पन्नायां समुदयादिदुःखक्षान्त्याकारा
भाव्यन्ते । उदाहरणमात्रार्थत्वात्तु ज्ञानपरिप्रश्नः, न क्षान्तिपरिप्रश्न इति ।
गोत्राणामप्रतिलब्धत्वादिति । सभागहेतूनामप्रतिलब्धत्वादित्यर्थः । कथं
कृत्वा ? दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ उत्पन्नायां तद्गोत्रम्, तदाकाराणां च
चतुर्णां गोत्राणि लब्धानि भवन्ति, न दुःखधर्मज्ञानादीनाम् । किं पुनः
कारणम्-अनित्यादीनामाकाराणाम् एकैकस्मिन्नाकारे सम्मुखीभूते
परिशिष्टानामाकाराणां गोत्राणि प्रतिलभ्यन्ते ? यतस्ते भावनानां
गोचराणि; तुल्यालम्बनतया सभागत्वात् सर्वेषां गोत्राणि प्रतिलब्धानि
भवन्ति । एवं दुःखे धर्मज्ञान उत्पन्ने, यावत्, मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तावुत्पन्नायां
तद्गोत्राणि तदाकाराणि च चतुर्णां गोत्राणि लब्धानि भवन्ति—इति तदेव
भावनां गच्छति, नान्यत् । भावनामार्गे तु पुनः सर्वेषा ज्ञानानां सभाग-
विषभागानां तदाकाराणां च सम्मुखीभावात् सर्वेषां हेतावलब्धा भवन्तीति ।
तद्विशिष्टा ज्ञानाकारा भावनां गच्छन्त्यनागताः ।
“सांवृतं चान्वयत्रये” इति । अलब्धपूर्वम् ।
१. गच्छति—का० । २. तदाकारा एव—का० ।