अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६३
अतः परमेषां ज्ञानानां कुशलादिभेदं निर्देक्ष्यामः ।
त्रिधाद्यं कुशलान्यन्यानि,
संवृतिज्ञानं श्लोकादौ भवत्वादाद्यम् । तत् त्रिविधम्—कुशलाकुशला-
व्याकृतम् । अन्यानि नव ज्ञानानि कुशलान्येव ।
आद्यं सर्वासु भूमिषु ।
कामधातौ यावद् भवाग्रे ।
धर्माख्यं षट्सु,
धर्मज्ञानं चतुर्षु ध्यानेष्वनागम्ये ध्यानान्तरे च ।
नवसु त्वन्वयाख्यम्,
अन्वयज्ञानं तास्वेव च षट्सु भूमिष्वारूप्यत्रये च ।
तथैव षट् ॥ १४ ॥
दुःखसमुदयनिरोधमार्गाक्षयानुत्पादज्ञानान्यप्येतास्वेव नवसु भूमिष्व-
भेदेन । भेदेन पुनर्धर्मज्ञानसंगृहीतानि षट्सु, अन्वयज्ञानसंगृहीतानि
नवसु ॥ १४ ॥
ध्यानेष्वन्यमनोज्ञानम्,
परचित्तज्ञानं चतुर्ष्वेव ध्यानेषु, नान्यत्र ।
कामरूपाश्रयं च तत् ।
कामरूपधात्वोश्च तत् परचित्तज्ञानं सम्मुखीक्रियते ।
कामाश्रयं तु धर्माख्यम्,
धर्मज्ञानं तु कामधात्वाश्रयमेव न रूपारूप्यधात्वोः सम्मुखीक्रियते ।
कुशलादिभेदमिति । आदिशब्देन अकुशलाव्याकृतभूम्याश्रयग्रहणम् ।
श्लोकादौ भवत्वादाद्यमिति । इहाद्यम्, न शास्त्रमिति व्याचष्टे ।
शास्त्रे हि धर्मज्ञानमाद्यं पठितमिति ।
“धर्माख्यं षट्सु” इति । कामावचरदुःखाद्यालम्बनत्वात् । आरूप्यत्रये
चास्ति भावनामार्गसंगृहीतमेवान्वयज्ञानम् ।
“तथैव षट्” इति । दुःखज्ञानादीनामन्वयज्ञानस्वभावत्वसम्भवात् ।
न रूपारूप्यधात्वोः सम्मुखीक्रियत इति । युक्तं तावत् आरूप्यधातौ धर्मज्ञानं
अभि० को० ४ : ३