अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०६२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
मोक्षः' इति दृष्टिचरितानां निरोधाकारः । 'दुःखो मोक्षः' इति दृष्टि-
चरितानां प्रणीताकारः । 'पुनः पुनः परिहाणितो नात्यन्तिको मोक्षः' इति
दृष्टिचरितानां निःसरणाकारः । 'नास्ति मार्गः, कुमार्गोऽयम्, अन्यो मार्गः,
पुनरावर्ती मार्गः' इति दृष्टिचरितानां मार्गन्यायप्रतिपन्नैर्याणिकाकारा इति ।
आकारो नाम क एष धर्मः ?
प्रज्ञाकारः,
एवं तहि प्रज्ञा साकारा न भविष्यति, प्रज्ञान्तरासंयोगात् ? एवं तु
युक्तं स्यात्—सर्वेषां चित्तचैत्तानामालम्बनग्रहणप्रकार आकार इति ।
अथ किं प्रज्ञैवाकारयति ? नेत्याह । किं तर्हि ?
तया सह ।
आकारयन्ति सालम्बाः,
प्रज्ञा चान्ये च सर्वे सालम्बना धर्मा आकारयन्ति ।
सर्वमाकार्यते तु सत् ॥ १३ ॥
यत् किञ्चिदस्ति सर्वमाकार्यते । तदेवं कृत्वा सिद्धं भवति—प्रज्ञा
आकारश्चाकारयति चाकार्यते च । अन्ये सालम्बना आकारयन्त्याकार्यन्ते
च । आलम्बना आकार्यन्त एवेति ॥ १३ ॥
हेतुर्नैकहेतुरिति । परिणमते भाव इति परिणामदृष्टिचरितानां प्रभवा-
काराः । आदिभवोऽयं न तु पूर्वमवस्थित परिणमत इति । बुद्धिपूर्वकंकृतोऽयं
लोक इति बुद्धिपूर्वककृतदृष्टिचरितानां प्रत्ययाकाराः । नेदम् ईश्वरबुद्धिकृतं
जगत् । किं तर्हि ? तं तं प्रतीत्य तत् तद्भवतीति वीप्सार्थो हि प्रतिशब्दः ।
तस्मादनेकप्रत्ययजनितं जगद्—इति ज्ञापितं भवति ।
एवं तु युक्तं स्यात् इति । सौत्रान्तिकमतम् । आलम्बनग्रहणप्रकार
आकार इति । नैरुक्तो१ विधिरिति दर्शयति । आलम्बनशब्दात् आकारं
गृहीत्वा प्रकारशब्दाच्च कारशब्दम्, शेषवर्णलोपे च कृते 'आकार'
इति रूपं भवति । तदेवं सति प्रज्ञापि साकारा भवतीति सिद्धम् । सालम्बा
इति । आलम्बेत्याकारान्तमेतच्छब्दरूपम् । घञन्तं वा आलम्ब इति ।
सहालम्बेन, सहालम्बया वा वर्तन्ते सालम्बाः । सालम्बना इत्यर्थः ॥ १३ ॥
१. नैरुक्तो विधि०—जा० ।