अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०५५
मार्गप्रतिषिद्धं भावनामार्ग उपलभ्यते। शून्यताऽनिमित्तविप्रयुक्तं¹ क्षयानु-
उक्तं परचित्तज्ञानम्॥
शेषे चतुर्दशाकारे शून्यानात्मविवर्जिते।
क्षयानुत्पादज्ञाने शेषे ते चतुर्दशाकारे शून्यानात्माकारौ वर्जयित्वा।
पारमार्थिकयोरपि संवृतिभजनात्। क्षीणा मे जातिर्नापरमस्माद्भवं
प्रजानामीति तद्बलेनानुव्यवहारतः²।
विषयोऽस्येति समासविग्रहः। द्रव्यग्रहणं संवृतिसन्निरासार्थम्। स्वलक्षणग्रहणं
सामान्यलक्षणनिवृत्त्यर्थम्। चित्तचैत्तग्रहणं रूपादिविशेषणार्थम्। प्रत्युत्पन्न-
ग्रहणं स्वसन्ततिव्युदासार्थम्। [परसन्ततिग्रहणं कामरूपिधात्वोर्न त्व]आरूप्य-
प्रतिबन्धप्रतिषेधार्थम्। दर्शनमार्गप्रतिषिद्धमिति। दर्शनमार्गे वर्तमानः
परचित्तज्ञानं न सम्मुखीकरोति, अतो दर्शनमार्गसंगृहीतं नास्ति। न हि
दर्शनमार्गो व्यवच्छिन्नचित्तचैत्तालम्बनो भवति। भावनामार्ग उपलभ्यते
इति। भावनामार्गसंगृहीतं भवतीत्यर्थः। शून्यतानिमित्तविप्रयुक्तमिति।
शून्यतासमाधिना, अनिमित्तसमाधिना च विप्रयुक्तम्। शून्यतासमाधिः
दुःखज्ञानसंयुक्तः, अनिमित्तसमाधिर्निरोधज्ञानसम्प्रयुक्तः। न च परचित्तज्ञानम्
दुःखज्ञानं दुःखनिरोधज्ञानं वा भवति, आकारालम्बनभेदात्। अतस्ताभ्यां
विप्रयुक्तमुच्यते। अर्थादुक्तं भवति अप्रणिहित[समाधिसम्प्रयुक्तं] सम्भवतीति।
क्षयानुत्पादज्ञानासङ्गृहीतमिति। क्षयज्ञानेनानुत्पादज्ञानेन न संगृहीतम्। न
क्षयानुत्पादज्ञानस्वभावमित्यर्थः। किं कारणम् ? द्रव्यस्वलक्षण-सन्तीरण-
परिमार्गणाशय परचित्तज्ञानम्। न चैव क्षयज्ञानमनुत्पादज्ञानं चेति
ताभ्यामसंगृहीतम्। आनन्तर्यमार्ग प्रतिषिद्धं चेति। स हि प्रहाणमार्गो
भवति; परचित्तज्ञानं च विमुक्तिविशेषमार्ग इति ॥ ११ ॥
पारमार्थिकयोरपि संवृतिभजनादिति। परमार्थनिमित्ते, परमार्थेन वा
दीव्यतः पारमार्थिके। तयोः संवृतिभजनात्। यस्मादेते संवृतिं भजेते,
अतः शून्यतात्माकारौ न स्तः। कथं पुनरेते संवृतिं भजेते ? क्षीणा मे
जातिः, नापरमस्माद् भवं प्रजानातीति यथाक्रमम्। कथमेते अनास्रवे सतो
एवमाकारे ? तद्बलेनानुव्यवहारतः। अन्येन ज्ञानेनेति वाक्यशेषः। यस्मात्
१. ॰निमित्तसमाधि०-का०। २. तद्बलानुव्य०-का०।