अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६६
दर्शनमार्गे यद्यदेवोत्पद्यते क्षान्तिर्ज्ञानं वा तज्जातीयमनागतं भावनां
गच्छन्ति१ तदाकाराः२ चत्वारः ।
कस्माद्दर्शनमार्गे सभागज्ञानाकारभावनैव ? गोत्राणामप्रतिलब्धत्वात् ।
तत्रैव सांवृतं चान्वयत्रये ॥ २०॥
प्रतिलम्भभावना, निषेवणभावना च । प्रतिलम्भभावना प्राप्तिः, निषेवण-
भावना सम्मुखीभावः ।
यथोत्पन्नानि भाव्यन्त इति । यानि यान्युत्पन्नानि तानि तानि भाव्यन्त
इति । तद्यथा—दुःखधर्मज्ञानक्षान्तावुत्पन्नायां तज्जातीया क्षान्तिरेवानागता
भाव्यते । तदाकाराश्चत्वार इति । क्षान्त्याकारा अनित्यादयश्चत्वारः;
सभागत्वात् । नान्ये । एवं दुःखे धर्मज्ञा उत्पन्ने तदेवानागतं भाव्यते ।
तदाकाराश्चत्वार एव भावनां गच्छन्ति । एवं दुःखान्वयज्ञानक्षान्त्यादिषु
योज्यम् ।
सभागज्ञानाकारभावनैवेति । कस्मात् सभागज्ञानभावना सभागकार-
भावना च दर्शनमार्ग एव भवति, न भावनामार्गे इति ? क्षान्तीनामपरिप्रश्नः;
भावनामार्गे तेषामभावात् । तेषामपि वा प्रश्नः कर्तव्यः, तेषामपिं
सभागभावनात् । न हि दुःखक्षान्तावुत्पन्नायां समुदयादिदुःखक्षान्त्याकारा
भाव्यन्ते । उदाहरणमात्रार्थत्वात्तु ज्ञानपरिप्रश्नः, न क्षान्तिपरिप्रश्न इति ।
गोत्राणामप्रतिलब्धत्वादिति । सभागहेतूनामप्रतिलब्धत्वादित्यर्थः । कथं
कृत्वा ? दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ उत्पन्नायां तद्गोत्रम्, तदाकाराणां च
चतुर्णां गोत्राणि लब्धानि भवन्ति, न दुःखधर्मज्ञानादीनाम् । किं पुनः
कारणम्-अनित्यादीनामाकाराणाम् एकैकस्मिन्नाकारे सम्मुखीभूते
परिशिष्टानामाकाराणां गोत्राणि प्रतिलभ्यन्ते ? यतस्ते भावनानां
गोचराणि; तुल्यालम्बनतया सभागत्वात् सर्वेषां गोत्राणि प्रतिलब्धानि
भवन्ति । एवं दुःखे धर्मज्ञान उत्पन्ने, यावत्, मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तावुत्पन्नायां
तद्गोत्राणि तदाकाराणि च चतुर्णां गोत्राणि लब्धानि भवन्ति—इति तदेव
भावनां गच्छति, नान्यत् । भावनामार्गे तु पुनः सर्वेषा ज्ञानानां सभाग-
विषभागानां तदाकाराणां च सम्मुखीभावात् सर्वेषां हेतावलब्धा भवन्तीति ।
तद्विशिष्टा ज्ञानाकारा भावनां गच्छन्त्यनागताः ।
“सांवृतं चान्वयत्रये” इति । अलब्धपूर्वम् ।
१. गच्छति—का० । २. तदाकारा एव—का० ।