अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०६८ भाष्यस्फुटार्थामहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
एकज्ञानान्वितो रागी प्रथमेऽनास्रवक्षणे ।
कामावीतरागो दुःखधर्मज्ञानक्षान्तावेकेनैव संवृतिज्ञानेन समन्वागतो भवति ।
द्वितीये त्रिभिः,
दुःखधर्मज्ञाने त्रिभिः संवृतिज्ञानधर्मज्ञानदुःखज्ञानैः ।
ऊर्ध्वस्तु चतुष्वेवैकवृद्धिमान् ॥ १९ ॥
अतः परं चतुर्षु क्षणेषु एकैकज्ञानवृद्धिरस्य ज्ञातव्या—दुःखेऽन्वयज्ञाने-
ऽन्वयज्ञानं वर्धते, समुदयनिरोधमार्गधर्मज्ञानेषु समुदयनिरोधमार्गज्ञानानि
वर्धन्त इति । मार्गधर्मज्ञाने सप्तभिर्ज्ञानैः समन्वागतो भवति । वीतरागस्तु
सर्वत्राधिकेन परचित्तज्ञानेन समन्वागतो वेदितव्यः ॥ १९ ॥
अथ कस्यामवस्थायां कति ज्ञानानि भाव्यन्ते ?
यथोत्पन्नानि भाव्यन्ते क्षान्तिज्ञानानि दर्शने ।
अनागतानि,
“एकज्ञानान्वितो रागी प्रथमेऽनास्रवक्षणे” इति । यस्मात् क्षान्तिर्ज्ञानं
न भवत्यन्येनापि अनास्रवग ज्ञानेन समन्वागतः, न भवति रागीति ग्रहणम् ।
यस्माद्वीतरागः परचित्तज्ञानेनापि समन्वागतो भवति ।
“द्वितीये त्रिभिः” इति । तदेव दुःखे धर्मज्ञानं चोच्यते, दुःखज्ञानं चेति ।
नामभेदाद् द्वित्वोपचारः । धर्मज्ञानेन, दुःखज्ञानेन, संवृतिज्ञानेन चेति
त्रिभिः समन्वागतः ।
चतुर्ष्विति । दुःखेऽन्वयज्ञानक्षणे समुदय-मार्ग-निरोध-धर्मज्ञानक्षणेषु
च । क्षान्तिषु पूर्ववदेवामसन्वागमात् दुःखेऽन्वयज्ञानक्षणे हि अन्वयमेव वर्धते,
न धर्मज्ञानम् ; तेन मसन्वाात्पूर्वत्वात् । समुदयधर्मज्ञानक्षणे समुदयज्ञानमेव
वर्धते, न धर्मान्वयज्ञाने, पूर्वमेव ताभ्यां समन्वागतत्वात् । एवं निरोध-मार्ग-
धर्मज्ञानक्षणयोनिरोधमार्गज्ञाने एव वर्धेते डति वक्तव्यम् । वीतरागस्तु
सर्वत्राधिकेन परचित्तज्ञानेनेति दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ, यावत्, मार्गे
धर्मज्ञानक्षणे परचित्तज्ञानेनापि समन्वागतः, तैश्च यथोक्तैर्ज्ञानैरिति वेदि-
तव्यम् । मार्गेऽन्वयज्ञाने तु तेनैव सप्तभिरवीतरागः समन्वागतः । वीतरागस्तु
अष्टाभिः—तैश्च परचित्तज्ञानेन चेति । क्षयानुत्पादज्ञानाभ्यां त्वहंन्नेव
समन्वागत इति सुबोधान्न तदर्थं सूत्रितमित्यवगन्तव्यम् ॥ १९ ॥
“यथोत्पन्नानि भाव्यन्ते” इति । इह द्विविधा भावना अधिकृता—