अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६१
स्मीति, सदस्मीति, असदस्मीति । भविष्यामीत्यस्य भवति—न भविष्यामि,
इत्थं भविष्यामि, एवं भविष्यामि, अन्यथा भविष्यामि । स्यामित्यस्य
भवति—इत्थं स्याम्, एवं स्याम्, अन्यथा स्याम्, अपितु स्याम्, अपीत्थं स्याम्,
अप्येवं स्याम्, अप्यन्यथा स्यामित्यस्य भवति । प्रवृत्त्युपरमत्वान्निरोधः ।
निर्दुःखत्वाच्छान्तः ; “इति हि भिक्षवो दुःखाः संस्काराः शान्तं निर्वाणम्”
इति वचनात् । निरुत्तरत्वात् प्रणीतः । अपुनरावृत्तित्वान्निःसरणम् ।
पथिभूतत्वान्मार्गः । यथाभूतप्रवृत्तत्वान्न्यायः । प्रतिनियतत्वात् प्रतिपत् ।
यथोक्तम्—
“एष मार्गो हि नास्त्यन्यो दर्शनस्य विशुद्धये” ( ) इति ।
अत्यन्तनिर्याणान्नैर्याणिकः । अथवा नित्यसुखात्मीयात्मदृष्टिचरि-
तानां प्रतिपक्षेणानित्याद्यनुगमनान्याकाराः । अहेत्वेकहेतुपरिणामबुद्धि-
पूर्वकृतदृष्टिचरितानां १ प्रतिपक्षेण हेतुसमुदयप्रभवप्रत्ययाकाराः । 'नास्ति
प्रकारः । कथम् ? “अस्मीति भिक्षवः सत्यात्मदृष्टौ सत्यां इत्थमस्मीति
भवतीदमकारोऽस्मीति भवति । तद्योगात् ============= दित्यर्थः ।
एवमस्मीति । यथापूर्वमेव, नान्यथेत्यर्थः । अन्यथास्मीति अन्येन प्रकारेण,
वर्ण-बल-प्रतिभानादिदर्शनात् । सदस्मीति भवति । विपर्ययात् असदस्मीति ।
अयमभेदेन पञ्चधात्मभावच्छन्दः प्रथमः । भविष्यामीत्यस्य भवतीति शाश्वत-
रूपेण । न भविष्यामीत्युच्छेदूपेण । इत्थं भविष्यामीति विस्तरेण पूर्व-
वत् व्याख्यानम् । इत्ययमभेदेन पञ्चधापुनर्भवच्छन्दो द्वितीयः । स्याम्
इत्यस्य भवति—इत्थं स्याम्, एवं स्याम्, अन्यथा स्याम् इत्यस्य भवतीति ।
अयं भेदेन चतुर्धापुनर्भवच्छन्दस्तृतीयः । अपितु स्याम् इत्यस्य भवति—
अपीत्थं स्याम्, अप्येवं स्याम्, अप्यन्यथा स्याम् इत्यस्य चतुर्धाप्रतिसन्धिवन्ध-
च्छन्दश्चतुर्थः । तत्र प्रथमो दुःख्यादिकारणत्वान्मूलहेतुरिति विस्तरेण
पूर्ववत् योज्यम् । प्रतिनियतत्वात् प्रतिपदिति । नियतप्रतिपादनं प्रतिपद् ।
कथं पुनः प्रतिनियता ? अनयैव तद्गमनात् ।
यथोक्तमिति विस्तरः । नित्यसुखात्मीयात्मदृष्टिचरितानामिति ।
नित्यं सुखं आत्मीयम् आत्मेति वा दृष्टिचरितमेषाम् त इमे नित्यसुखात्मीया-
त्मदृष्टिचरिताः पुद्गलाः । तेषां प्रतिपक्षेण यथाक्रमं अनित्याद्याकाराः ।
नास्ति हेतुरित्यहेतुदृष्टिचरितानां प्रतिपक्षेण हेत्वाकाराः । एको हेतुः
ईश्वरः प्रधानं चेति एकहेतुदृष्टिचरितानां समुदयाकाराः । समुदयो
१. ०पूर्वकदृष्टि०—का० ।