अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०५३
रागसंप्रयुक्तम् ? रागप्राप्तिसहितं चेत्, 'अनास्रवमपि'१ सरागं प्राप्नोति शैक्षं
चित्तम्। रागालम्बनं चेत्, अर्हंतोऽपि सास्रवं चित्तं सरागमिति गृह्णीयात्;
रागालम्बनत्वात्। कथं वा तत्सास्रवम् ? सामान्यक्लेशालम्बनत्वादिति चेत्,
एवमपि समोहं गृह्णीयान्मोहालम्बनत्वात्। न च परचित्तज्ञानं प्राप्त्या-
लम्बनम्, नापि तच्चित्तालम्बनरागालम्बनम्²। तस्मादपि³ न रागसम्प्रयोगात्
सरागं चित्तमत्रेष्टम्। किं तर्हि ? रागसम्प्रयुक्तं चित्तं सरागमसम्प्रयुक्तं
विगतरागमिति सूत्राभिप्रायो दृश्यते।
यत् तूक्तम्—"विगतरागस्य तच्चित्तं भवति विगतद्वेषं विगतमोह-
रागसम्प्रयुक्तं चित्तं द्वाभ्यां सरागम्; 'ततोऽन्यत् सास्रवं संयोगसरागम्'
इति वचनात्। तत्र रागसंयुक्ततयापि सरागं चित्तमत्रेष्टव्यमिति वचनात्।
अनास्रवमपि सरागं प्राप्नोति शैक्षं चित्तमिति। शैक्षस्थाने रागस्य साव-
शेषत्वात्। रागालम्बनं चेत्। अथ मतम्—रागस्य यदालम्बनं तद् राग-
संयुक्तं सरागं च भवति अर्हतोऽपि सास्रवं चित्तं परकीयस्य रागालम्बन-
त्वात् रागसंयुक्तमिति कृत्वा सरागमिति गृह्णीयात् परचित्तवित् परचित्तज्ञानं
वा। अथ मतम्—न तद् रागेणालम्ब्यत इति ? तत उच्यते—कथं वा तत्
सास्रवमिति। सामान्यक्लेशालम्बनत्वादिति चेत्। अथ मतम्—सामान्य-
क्लेशानां दृष्टिविचिकित्साऽविद्यानामालम्बनं तत्, अतः सास्रवमिति ?
एवमपि समोहं गृह्णीयात्। अर्हतः सास्रवं चित्तं मोहालम्बनत्वात्।
मोहोऽपि सामान्यक्लेशः। परकीयस्य च मोहस्यार्हच्चित्तमालम्बनीभव-
तीति। न च परचित्तज्ञानं प्राप्त्यालम्बनमिति। यस्मात् परचित्तज्ञानं
चित्तचित्तालम्बनमिष्यते, तस्मान्न रागप्राप्तिसहितत्वेन रागसंयुक्तत्वात्
सरागमिति। नापि तच्चित्तालम्बन-रागालम्बनमिति। तदिति, यत्
परकीयं चित्तं परचित्तज्ञानेन गृह्यते तत् तच्छब्देनोच्यते। तस्यालम्बनः
तच्चित्तालम्बनः। तच्चित्तालम्बनो रागः। आलम्बनमस्य परचित्त-
ज्ञानस्येति तद् भवति तच्चित्तालम्बनरागालम्बनम्। यस्मादेवंविधं रागं
नालम्बते परचित्तज्ञानं विप्रकृष्टत्वात्। एकैकद्रव्यगोचरं हि परचित्त-
ज्ञानम्। न च परकीयचित्तज्ञानं तस्य चित्तस्यालम्बनं गृह्णाति; "आकारा-
लम्बननिरपेक्षं हि तत्" इति वचनात्। "रक्तमिदं चित्तं जानाति" इति
वचनाच्च। तस्मादपि न रागसम्प्रयोगात्४ सरागं चित्तमिति। असम्प्रयुक्तं
१. असास्रवमिति—का०। २. ०लम्बनं रागा०—का०।
३. तस्मान्न—का०। ४. रागसंयोगात्—जा०।