अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०५४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-

मनावार्तिकधर्मि कामभवे रूपभवे आरूप्यभवे" इति । तत्र तत्प्राप्तिविगमं
सन्धायोक्तम् । ननु चोक्तम्—अन्यक्लेशसम्प्रयुक्तमपि चित्तं रागविप्रयुक्त-
त्वाद्विगतरागं स्यात्" इति ? एतेनाभिसन्धिना न दोषः। न तु
तद्विगतरागमिति कृत्वा गृह्यते । किं तर्हि ? सद्वेषं समोहमित्येवमादि ।
अलं प्रसङ्गेन । सिद्धान्तो वर्ण्यताम् ।
किं परचित्तज्ञानं परचित्तस्याकारमालम्बनं वा गृह्णाति ? न गृह्णाति ।
आकारालम्बननिरपेक्षं हि तद्रक्तमिदं चित्तमिति जानाति । न त्वमुष्मिन् रूपे
रक्तमिति जानाति । अन्यथा हि तद्रूपालम्बनमपि स्यात्, तदालम्बनं च
परचित्तं गृह्णतः स्वभावग्रहणं प्राप्नुयात् । सर्वं च परचित्तज्ञानं द्रव्यस्व-
लक्षणचित्तचैत्तप्रत्युत्पन्नपरसन्ततिकामरूपप्रतिसंयुक्ताप्रतिसंयुक्तविषयं दर्शन-
विगतरागमिति । सत्यामपि रागप्राप्तावित्यभिप्रायः। तत्र तत्१ प्राप्ति-
विगमं सन्धायोक्तमिति१ । रागादिप्राप्तिविगमं सन्धायोक्तम्, न सम्प्रयोग-
मिति दर्शयति—अनावार्तिकधर्मि कामभवे रूपभवे आरूप्यभवे इति ।
त्रैधातुकवैराग्यसन्दर्शनादित्यभिप्रायः । ननु चोक्तमिति विस्तरः । क्वोक्तम् ?
अत्र तु सूत्रे इति विस्तरेण, यावद्, यदि हि रागेणासम्प्रयुक्तं चित्तं विगतरागं
स्यात् अन्यक्लेशसम्प्रयुक्तमपि विगतरागं स्यादित्यत्र । एतेनाभिसन्धिना
रागविप्रयुक्तत्वाद् विगतरागम् अन्यक्लेशसम्प्रयुक्तमपीत्यनेन । यद्येवम्,
'सद्वेषं समोहम्' इत्येवमादि न वक्तव्यं स्यात् इति ? अत आह—न तु तद्
विगतरागमत्यादि । न तु तद् द्वेषादिसम्प्रयुक्तं चित्तं विगतरागमपि सत्
विगतरागमिति कृत्वा गृह्यते । किं तर्हि ? सद्वेषं समोहमित्येवमादि ।
द्वेषादिसम्प्रयोगितया विशिष्टत्वात् । आदि-शब्देन चात्र संक्षिप्तं विक्षिप्त-
मित्येवमादिसूत्रोक्तानि पदानि गृह्यन्ते ।
अन्यथा हीति विस्तरः । यद् यस्मिन् वस्तुनि रूपादिके रक्तमिति
विजानीयात्, तद् रूपालम्बनमपि स्यात् । तथा च सति न तत् परचित्तज्ञानं
स्यात्; रूपालम्बनत्वात् । तदालम्बनं च परचित्तं गृह्णतः स्वभावग्रहणं
प्राप्नुयादिति । सालम्बनपरचित्तग्रहणे हीष्यमाणे स्वात्मा परचित्तज्ञानेन
गृह्येत । अस्ति हि सम्भवो यत् परचित्तविद् यस्य चित्तं गृह्णाति, असावपि
तस्य परचित्तविदश्चित्तमालम्बेत । ततश्च परचित्तज्ञानस्य स्वालम्बन-
परिज्ञानात् स्वमेवासौ परचित्तवित् चित्तमालम्बेत । न चैतत् प्राप्यम्
यत् तेनैव चित्तेन तदेव गृह्यते । सर्वं चेति विस्तरः । द्रव्यस्य स्वलक्षणं च
चित्तचैत्ताश्च प्रत्युत्पन्नाश्च परसन्ततिश्च कामरूपप्रतिसंयुक्ताश्चाप्रतिसंयुक्ताश्च
१-१. तत्सन्धायो०—जा० ।