अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०५७
ऽपवादतोऽग्रतः श्रेष्ठतो विशिष्टतः परमतः शुद्धितो मुक्तितो नैर्याणिकतः
काङ्क्षातो विमतितो विचिकित्सातः । रज्येत द्विष्यान्मन्येत मुह्येद्योग-
विहिततो विजानीयाद्" इति, अत्राप्येवं पाठोऽभविष्यत्-अस्येतत्स्थान-
मस्येतद्वस्त्विति, न चैवं पठ्यते । तस्मान्नास्यायमर्थः ॥ १२ ॥
किं पुनरिमे षोडशाकारा नामतः ? आहोस्विद् द्रव्यतः ? सप्त द्रव्यतः,
नामतः षोडशेत्येके । दुःखाकाराश्चत्वारः;
मेकैकद्रव्यत्वात् । एवं तु वर्णयन्ति-
द्रव्यतः षोडशाकाराः,
तत्प्रत्ययाधीनत्वाद् अनित्यम् । पीडनात्मकत्वात्¹ दुःखम् ।
इति । अन्तग्राहदृष्टया । अहेतुतः, अक्रियतः, अपवादत इति । मिथ्यादृष्ट्या ।
अग्रतः, श्रेष्ठत विशिष्टतः, परमत इति । दृष्टिपरामर्शेन । शुद्धितः,
मुक्तितः, नैरात्म्यत इति । शीलव्रतपरामर्शेन । कांक्षात:, विमतितः,
विचिकित्सात इति । विचिकित्सातः । रज्येतेति । रागेण । द्विष्यादिति ।
द्वेषेण । मन्येत इति । मानेन । मुह्येदिति । मोहेन । अयोगविहिततो²
विजानीयादिति । एवमात्मादिभिर्विपरीततो³ विजानीयादिति निगमयति ।
अत्रापि वाक्ये एवं पाठोऽभविष्यदिति । न चैवम् । अतो गम्यते नायमस्यार्थ
इति ॥ १२ ॥
सप्त द्रव्यत इति । दुःखाकाराश्चत्वारो द्रव्यतो भवन्ति । समुदयाकारा-
द्व्याकारास्त्वेकैक इति सप्त । य एव हेत्वाकार स एव समुदयः, प्रभवः,
प्रत्ययश्च प्रत्ययमात्रं नार्थभेदः । शक्रः, इन्द्रः, पुरन्दर इति यथा । एवं
निरोध एव शान्तः प्रणीतो निःशरणम्-इत्येक आकारः । मार्ग एव च
न्यायः, प्रतिपत्, नैर्याणिक :-इत्येक आकार इति । तदिदमुक्तं भवति-
दुःखाकारांश्चतुरः पृथग्योगिनः सम्मुखीकुर्युः, हेत्वाकारास्त्वेकैकमित्येकीय-
मतम् ।
द्रव्यतः षोडशेति वैभाषिका वर्णयन्ति । दुःखाकारत्वान् समुदयाद्या-
काराणां सर्वेषामपि पृथक् पृथक् सम्मुखीकर्तव्यत्वात् । प्रज्ञास्वभावा
ह्याकारा इति ब्रुवते । प्रत्ययाधीनत्वादिति विस्तरः । न नियतभाव -
नित्यम् । प्रत्ययाधीनत्वात् । प्रत्ययप्रतिबद्धजन्मत्वादित्यर्थः । पीडनात्म-
१. पीडात्म०-क० । २. ०विहितता-जा० ।
३. ०विपरीतता-जा० ।