अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
कथं सूत्रं नानुलोमितं भवति ? सूत्र उक्तम्—"कथं चित्तमध्यात्मं
संक्षिप्तं भवति । यच्चित्तं स्त्यानमिद्धसहगतमध्यात्मं सन्निरोधसहगतं न तु
विपश्यनया समन्व्यागतम् । कथं बहिर्विक्षिप्तं भवति ? यच्चित्तं पञ्चसु काम-
गुणेष्वनुविक्षिप्तं भवत्यनुविसृतम्" इति ।
ननु चोक्तम्—तदेव चित्तं संक्षिप्तं स्याद्विक्षिप्तं चेति ? उक्तमिदम्,
अयुक्तं तूक्तम्; मिद्धसहगतस्य क्लिष्टस्य विक्षिप्तत्वाप्रतिज्ञानात् ।
ननु चोक्तं शास्त्रविरोधः स्यादिति । वरं शास्त्रविरोधः, न सूत्र-
विरोधः । कथम् ? एषां पदानां नार्थविशेष उक्तो भवति । विक्षिप्तलीनोद्धता-
ऽव्युपशान्तसमाहिताभाविताविमुक्तानां चित्तानामभिन्नलक्षणवचनात् संक्षिप्त-
प्रगृहीतादीनां च । न वै नोक्तः पदानामर्थविशेषो भवति; क्लिष्टसामान्येऽपि
तद्दोषविशेषसन्दर्शनात्¹ । इत्यप्येतत् क्लिष्टं चित्तं विक्षिप्तं लीनमिति
विस्तरः ।
स्त्यानमिद्धसहगतमिति । स्त्यानमिद्धसम्प्रयुक्तमध्यात्मं सन्निरोधसह-
गतमिति । एतदेव निगमयति—न तु विपश्यनया समन्व्यागतमिति । अनु-
विक्षिप्तमित्यस्य निर्देशं करोति—अनुविसृतमिति ।
मिद्धसहगतस्य क्लिष्टस्य विक्षिप्तत्वाप्रतिज्ञानादिति । किमिति
कृत्वा विक्षिप्तत्वमत्र न प्रतिज्ञायते, किं मिद्धसहगते क्लिष्टे चित्ते विक्षिप्तत्वं
नास्तीति न प्रतिज्ञायते ? आहोस्विद् विद्यमानमप्यत्र विक्षिप्तत्वं संक्षिप्तत्वे-
नैव स्थापितत्वान्न प्रतिज्ञायते ? उभयथापि व्याचक्षते । केचिद् व्याचक्षते—
मिद्धसहगताद्धि क्लिष्टाद्यदन्यत् क्लिष्टम्, तद्विक्षिप्तं प्रतिज्ञायते । मिद्धसह-
गतं तु क्लिष्टमक्लिष्टं चाविशेषेण संक्षिप्तमेवेति । अपरे पुनः व्याचक्षते—
यन्मिद्धसम्प्रयुक्तं तत् संक्षिप्तमेव, न विक्षिप्तम् । यत्तु विषयेषु विसृष्टं तदेव
विक्षिप्तमित्यतोऽत्र मिद्धसम्प्रयुक्ते चित्ते न प्रतिज्ञायत इति । वरं शास्त्रविरोध
इति । अबुद्धोक्तमभिधर्मशास्त्रमित्यभिप्रायः । अभिन्नलक्षणवचनादिति ।
सर्वाणि तानि क्लिष्टानि उक्तानि । क्लिष्टत्वलक्षणमेषां विक्षिप्तादीनाम-
विमुक्तान्तानाम् । क्लिष्टत्वं पुनः क्लेशमहाभूमिकैः सम्प्रयोगः । संक्षिप्त-
प्रगृहीतादीनां चाभिन्नलक्षणवचनान्नार्थविशेष उक्तो भवतीति सम्बन्ध
आदि-शब्देन महद्गतानुद्धत-व्युपशान्त-समाहित-भावित-विमुक्तानां ग्रहणम् ।
कुशलमेषामभिन्नम् । किं पुनः कुशलत्वम् ? कुशलं महाभूमिकैः सम्प्रयोगः ।
१. तद्दोषदश॑नात्—का० ।