अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

एवं कुशलस्यापि गुणविशेषसन्दर्शनादुक्त एवार्थविशेषो भवति ।
सूत्रविरोधस्यापरिहारान्नैव एषां पदानामर्थः ।
यदि च सूत्रे तदेव लीनं चित्तं तदेवोद्धतमित्यभिप्रेतं स्यात्, इदं नोक्तं
स्यात्—'यस्मिन्समये लीनं चित्तं भवति लीनाभिशङ्कि¹ वा, अकालस्त-
स्मिन् समये प्रस्रब्धिसमाध्युपेक्षासम्बोध्यङ्गानां भावनायाः । यस्मिन् समये
उद्धतं चित्तं भवति औद्धत्याभिशङ्कि वा, अकालस्तस्मिन् समये धर्मविचय-
न वै नोक्त इति विस्तरः । 'वै' इति निपातः । न नोक्त इति द्वौ प्रतिषेधौ ।
उक्त एवेत्यर्थः । क उक्तः ? पदानामर्थविशेषः । कथम् ? इत्याह—क्लिष्ट-
सामान्येऽपि विक्षिप्तादीनां तुल्ये क्लिष्टत्वे तेषां दोषविशेषसन्दर्शनादित्यप्ये-
तत् क्लिष्टं चित्तं विक्षेपयोगाद् विक्षिप्तं क्लिष्टम्, कौशीद्ययोगाल्लीनम्,
औद्धत्ययोगादुद्धतम्—इत्येवमादिदोषे विशेषसन्दर्शनाद् उक्त एवार्थविशेषो
भवति । एवं कुशलस्यापि संक्षिप्तादेर्गुणविशेषसन्दर्शनादित्यप्येतत् कुशलं
चित्तं संक्षिप्तं प्रगृहीतमिति विस्तरेण उक्त एवार्थविशेषो भवति । सूत्र-
विरोधस्यापरिहारादिति । सूत्रे हि स्त्यानमिद्धसहगतं संक्षिप्तमुक्तम् ।
स्त्यानयोगेन यत् क्लिष्टं मिद्धसम्प्रयुक्तम्, तत् संक्षिप्तम्, न कुशलम् ;
स्त्यानस्य क्लेशमहाभूमिकत्वात् ।
यदि च सूत्रे इति विस्तरः । यदि युष्मन्नीत्या सूत्रे लीनमेवोद्धतं
भगवता अभिप्रेतं स्यात्, लीनोद्धतयोः पृथग् वचनं नोक्तं स्यात् । कथम् ?
इत्याह—यस्मिन् समये चित्तं लीनं नोत्तेजयन्नाग्लानम् लीनामिशङ्कि लीन-
मेतत् भविष्यतीत्यभिशङ्कतो लीनाभिशङ्कि । अकालस्तस्मिन् समये प्रस्रब्धि-
समाध्युपेक्षासम्बोध्यङ्गानां भावनाया इत्येष नियमो न स्यात् । एवं च वक्तव्यं
स्यात्—अकालस्तस्मिन् समये धर्म-विचय-वीर्य-प्रीतिसम्बोध्यङ्गानां भाव-
नाया अपीति । किं कारणम् ? तत एव लीनं चित्तमुद्धतमिति कृत्वा । तथा
यस्मिन् समये उद्धतं चित्तं भवत्यौद्धत्याभिशङ्कि अकालस्तस्मिन् समये धर्म-
विचय-वीर्य-प्रीतिसम्बोध्यङ्गानां भावनाया इत्येष नियमो न स्यात् । एवं च
वक्तव्यं स्यात्—'अकालस्तस्मिन् समये प्रस्रब्धि-समाध्युपेक्षासम्बोध्यङ्गानां
भावनाया अपि' इति । किं कारणम् ? तदेवोद्धतं चित्तं लीनमिति कृत्वा ।
अविभागेन वा वक्तव्यं स्यात्— 'यस्मिन् समये चित्तं लीनं भवति, लीनाभि-
शङ्कि, उद्धतं वा भवति औद्धत्याभिशङ्कि; अकालस्तस्मिन् समये प्रस्रब्धि-
१. लयामिशङ्कि—का० ।