अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०५९
णार्थेन प्रत्यय इति । असम्बन्धः सम्बन्धोपरमान्निरोधः १ । त्रिसंस्कृत-
लक्षणविमुक्तत्वाच्छान्तः । कुशलत्वात् प्रणीतः । परमाश्वासत्वान्निःसरणा-
मिति । कुमार्गविपक्षेण मार्गः । अन्यायविपक्षेण न्यायः । निर्वाणपुराविरोध-
नार्थेन प्रतिपत् । सर्वभवप्रतिपक्षत्वान्नैर्याणिक इति । एषां व्याख्यान-
मनेकपर्यायः । यथाभिप्रेतं प्रवक्ष्यामः । उदयव्ययत्वादनित्यम् । प्रतिकूल-
भावात् दुःखम् । आत्मरहितत्वाच्छून्यम् । स्वयमनात्मत्वादनात्मा ।
हेतुसमुदयप्रभवप्रत्ययत्वं तु यदेव सूत्र उक्तम्- "इमे पञ्चोपादानस्कन्धा-
श्छन्दमूलकाश्छन्दसमुदयाश्छन्दजातीयाश्छन्दप्रभवाः" इति । प्रभवशब्दः
केवलं पश्चात् पठितव्यः शास्त्रे ।
कः पुनरेषां छन्दानां विशेषः ? चतुर्विधो हि छन्दः । अस्मीत्यभेदे-
नात्मभावच्छन्दः । स्यामित्यभेदेन पुनर्भवच्छन्दः । इत्थं स्यामिति भेदेन
पुनर्भवच्छन्दः । प्रतिसन्धिवन्धच्छन्दश्चतुर्थः । कर्माभिसंस्कारच्छन्दो वा ।
अस्मादुत्पद्यत इत्यर्थः । उन्मज्जनयोगेनेति । अनागताध्वन उन्मज्जती-
वेति अर्थः । प्रसरणयोगेनेति । प्रबन्धयोगेन । प्रतिसरणार्थेन प्रत्यय
इति । जनिक्रियाप्रतिप्रधानभूत इत्यभिप्रायः । असम्बन्धः सम्बन्धोपरमा-
दिति । पूर्वस्य दुःखस्योपरमात् । उत्तरस्य सम्बन्धोपरमो निरोध इत्यर्थः ।
त्रिसंस्कृतलक्षणविमुक्तत्वाद् । उत्पाद-व्यय-स्थित्यन्यथात्वविमुक्तत्वात् ।
परमाश्वासत्वादिति । सर्वदुःखोच्छित्या परमक्षेमत्वात् । निर्वाणपुरा-
विरोधनार्थेन प्रतिपदिति । यस्मादनेन निर्वाणपुरं न विरोध्यते, न विसंवा-
द्यते, किं तर्हि ? प्रतिपद्यत एवेत्यतः प्रतिपत् । प्रतिपद्यत अनयेति कृत्वा ।
छन्दमूलका इति । छन्दहेतुका इत्यर्थः । तृष्णापर्याय इह छन्दः ।
छन्दसमुदया इति । छन्दसमुद्गमा इत्यर्थः । छन्दजातीया इति । छन्द-
प्रत्यया इत्यर्थः । प्रभवशब्दः केवलं पश्चात् पठितव्यः । आभिधर्मिकैरिति
वाक्याध्याहारः । सूत्रानुसरणं हि कर्तव्यमित्यभिप्रायः । हेतुतः समुदयतः
प्रत्ययतः प्रभवतश्चेति ।
कः पुनरेषां छन्दानां विशेषः ? अस्मीत्यभेदेनात्मभावश्छन्द इति ।
अनवधार्यकं द्रव्यं समस्तेषु पञ्चसूपादानस्कन्धेषु अस्मीत्यभेदेन प्रकारान्तर-
विशिष्टस्य प्रत्युत्पन्नस्यात्मभाववस्तुनोऽनालम्बनतः त्रैध्विकात्मभावाना-
लम्बनतो वा आत्मभावप्रार्थना आत्मभावच्छन्द इति प्रथमः । स्यामित्य-
भेदेनेति । पुनर्भवमात्रप्रार्थना, न विशेषरूपा प्रार्थनेति द्वितीयः । इत्थं
१ ०परमत्वा०-का० ।