अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६७
अनात्मान इति । स्वभावस्तत्सहभुवश्च धर्मास्तस्य स्वकलापः । तेषामग्रहणं
विषयिविषयभेदाद्, एकालम्बनत्वाद्१, अतिसन्निकृष्टत्वाच्च२ । तच्च कामा-
वचरं श्रुतचिन्तामयम्, रूपावचरं श्रुतमयम्, भावनामयम्; तस्यै० [ ]च्छिन्न-
भूम्यालम्बनत्वात् । अन्यथा हि युगपत् सर्वतो वैराग्यं स्यात् ।। १८ ।।
गतमेतत् ।।
इदं तु वक्तव्यम्—कः कतिभिर्ज्ञानैः समन्वगत इति ? पृथग्ज..ताव-
देकेन समन्वगतः—संवृतिज्ञानेन । वीतरागस्तु परचित्तज्ञानेनापि ।
आर्य्यः पुनः—
जानीयात्, सर्वं पश्येत्’ इति । तथ्यमिदं भो गौतम ? स्मरामि भजतोऽहमेवं
वक्तुम् । अपि तु नास्ति स कश्चित् श्रमणो वा ब्राह्मणो वा यः सकृत्
सर्वं ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा” ( ) इति ।
विषयिविषयभेदादिति विस्तरः । विषयिणो विषयस्य च भेदात् ।
यस्माद् यो विषयी, न स एव तस्य विषयो भवति ; स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् ।
नहि सैवासिधारा तयैव छिद्यते । तस्मात् तेन संवृतिज्ञानेन स्वभावो न
गृह्यते । नापि तेन चैत्ताः सहभुवो गृह्यन्ते । एकालम्बनत्वात् । यदेव
हि तस्य संवृतिज्ञानस्यालम्बनं तदेव सम्प्रयुक्तानाम् । यदि च ते सम्प्रयुक्ता
गृहेरन् स्वभावालम्बनाः स्युः, संवृतिज्ञानेनैकालम्बनत्वात् ; न चैतद् युक्तम्;
तस्मान्न ते तेन गृह्यन्ते । अतिसन्निकृष्टत्वाच्च । न तेन विप्रयुक्ताः
सहभुवोऽपि गृह्यन्ते चक्षुषोऽञ्जनशलाकादर्शनवत् । तच्चेति । संवृतिज्ञानम् ।
तस्य व्यवच्छिन्नभूम्यालम्बनत्वादिति । यस्माद् भावनामयं रूपावचरं संवृति-
ज्ञानं व्यवच्छिन्नमेव भूमिमालम्बते कामधातुं वा, प्रथमं वा ध्यानम्, यावद्,
भवाग्रं वा, किं कारणम् ? आनन्तर्यविमुक्तिमार्गाणामधरोत्तरभूम्यालम्बनत्वात्
यथाक्रमम् । “शान्ताद्युदाराद्याकारा उत्तराधरगोचराः” (अभि० को ६.५०)
इति वचनात् । यदि च तत् सर्वभूम्यालम्बनं स्यात्, सर्वतो युगपद्
वैराग्यं स्यात् । प्रयोगविशेषमार्गयोरपि यथासम्भवं काचिदेव भूमिरा-
लम्बनम् । कथम् ? निर्वेधभागीयप्रयोगमार्गसंगृहीतस्य हि यस्य कामधातुर्रा-
लम्बनम्, न तस्येतरौ धातू । यस्येतरौ धातू, न तस्य कामधातुरलम्बनम् ।
अशुभाप्रमाणाभिभ्वायतनादिविदूषणे विशेषमार्गसंगृहीतस्य कामधातुरेवा-
लम्बनम्, नेतरौ धातू ।। १८ ।।
१. ०लम्बनत्वादिति—का० । २. सन्निकृ०—का० ।