अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

तत्र प्रथमो दुःखस्यादिकारणत्वान्मूलहेतुः । फलस्येव बीजम् । द्वितीयः
समुदायः, तेन तत्समुदागमात् फलस्येवाङ्कुरादिप्रसवः । तृतीयस्तज्जातीयदुःख-
प्रत्ययः । फलस्येव क्षेत्रोदकपाश्यादिकम् । क्षेत्रादिवशेन हि फलस्य
गन्धरसवीर्यविपाकप्रभावभेदा भवन्ति । चतुर्थः प्रभवस्तत एव तत्सम्भवात् ।
फलस्येव पुष्पावसानमिति ।
अथ च¹ तृष्णाविचरितानां द्वौ पञ्चकौ, द्वौ चतुष्कौ, चत्वारश्छन्दाः ।
“अस्मीति भिक्षवः सति इत्थमस्मीति भवति, एवमस्मीति भवति, अन्यथाऽ-
स्यामिति । इदम्प्रकारः स्यामिति भेदेन पुनर्भवच्छन्दस्तृतीयः । प्रति-
सन्धिबन्धच्छन्दश्चतुर्थ इति । प्रतिसन्धिरैव बन्धः, प्रतिसन्धेर्वा बन्धः
प्रतिसन्धिबन्धः, तत्र छन्दः प्रार्थनेति चतुर्थः । कर्माभिसंस्कारच्छन्दो वा ।
चतुर्थ इत्यधिकृतम् । कर्मणो वाभिसंस्कारः, तत्र छन्दः—एवं चैवं च
दानं दास्यामीति । कथं पुनस्ते च्छन्दा मूलादिशब्दवाच्या इति प्रतिपाद-
यन्नाह—तत्र प्रथम इति विस्तरः । आदिः कारणम्, आदौ वा कारणम्
आदिकारणम् । तद्भावाच्छन्दमूलका । हेत्वर्थो हि मूलशब्दः । फलस्येव
बीजमिति । यथा फलस्य बीजमादिकारणम्, विप्रकृष्टकारणं तद्वदय-
मादिच्छन्दो दुःखस्य । तेन तत्समुदागमादिति । तेन द्वितीयेन च्छन्देन
पुनर्भवस्य समुदागमात् क्षणपरम्परया । फलस्येवाङ्कुरादिप्रसवः । यथा
परम्परया अङ्कुरादिप्रसवः फलस्य समुदायः, तद्वत् । तृतीयश्छन्दः—इत्थं
स्यामिति । तज्जातीयदुःखप्रत्यय इति । यत्प्रकारः पुनर्भवच्छन्दः तत्प्र-
कारस्य दुःखस्य प्रत्ययः सम्भवति । तस्य विशेषरूपत्वात् विशेषफलरूपमेव
फलमुत्पद्यत इत्यभिप्रायः । फलस्यैव क्षेत्रोदकपाश्यादिकमिति । पाशिः =
शुष्को गोमयः । आदिशब्देन वातातपादिगृह्यते । ततोऽपि हि फलसम्प-
दिति । वीर्यम् । शीतवीर्यता, उष्णवीर्यतेति । विपाकः । उष्णपरिणामता,
मधुरपरिणामतेति । प्रभावः । सामर्थ्यविशेषः । तद्यथा—अम्लत्वे तुल्ये
बीजपूरकरसः पित्तं जनयति, आमलकरसस्तु शमयतीति । तत एव तत्स-
म्भवादिति । तत एव प्रतिसन्धिवन्धच्छन्दात् तस्य प्रतिसन्धिबन्धस्य
पुनर्भव लक्षणस्य सम्भवादुत्पादात् । फलस्येव पुष्पावसानम् । यथा पुष्पा-
वसानं फलस्य प्रभवः, तद्वत् । अत्र चतुर्थच्छन्दः साक्षाद्धेतुः पुनर्भवस्य, पूर्व-
कास्त्रयः पारम्पर्येण हेतवः । अथ चेति विस्तरः । तृष्णाविचरितानां द्वौ
पञ्चकौ गणौ द्वौ चतुष्कौ चत्वारश्छन्दा यथाक्रमं भवन्ति । प्रथमच्छन्दः
पञ्चाकारः, द्वितीयोऽपि पञ्चाकारः, तृतीयः चतुःप्रकारः, चतुर्थोऽपि चतुः-
१. वा०—का० ।