अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०३२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [मार्गपुद्गलनिर्देशः]
ज्ञानैः क्लेशान् प्रजहत्; प्रामोद्यवस्त्वालम्बनत्वात् । ३. उभयम्, पूर्वैः क्लेशान्
प्रजहत् । ४. नोभयम्, उत्तरैः क्लेशानप्रजहदिति ।
तत्र वीतरागः सत्यानि पश्यन् धर्मज्ञानक्षान्तिभिः क्लेशान्न प्रजहाति ।
ज्ञानैस्तु प्रयोगविमुक्तिविशेषमार्गैर्न^१ प्रजहातीति ॥ ७९ ॥
अभिधर्मकोशभाष्ये मार्गपुद्गलनिर्देशो नाम
षष्ठं कोशस्थानं समाप्तमिति^२

प्रहाणक्रियासम्भवात् । न निर्विद्यते; प्रामोद्यवस्त्वालम्बनत्वात् । निर्वाणमार्गो
हि प्रामोद्यवस्तूनी आलम्बनमिति । उभयम्पूर्वैः क्लेशान्प्रजहदिति निर्विद्यते
च विरज्यते च पूर्वैर्दुःखसमुदयक्षान्तिज्ञानैः । कथम् ? निर्विद्यते, निर्वेदवस्त्वा-
लम्बनत्वात् । विरज्यते, क्लेशान्प्रजहदिति वचनेन प्रहाणक्रियासम्भवात् ।
नोभयमुत्तरैः क्लेशानप्रजहदिति । न च निर्विद्यते । उत्तरैर्निरोधमार्गक्षान्ति-
ज्ञानैः प्रामोद्यवस्त्वालम्बनत्वात् न निर्विद्यते । क्लेशानप्रजहदिति वचनेन
प्रहाणक्रियाया अभावात् न विरज्यते ।
आह—अपदिष्टं प्रथमायां कोट्यां चतुर्थ्यां च क्लेशान्प्रजहदिति । कः
कान् क्लेशान् प्रजहाति ? तत्र वीतराग इति विस्तरः । तत्रार्थोपक्षेपार्थम् ।
वीतरागः कामधातोर्यावदाकिञ्चन्यायतनादपि । सत्यानि पश्यन्नभिसमयन् ।
धर्मज्ञानक्षान्तिभिर्धर्मज्ञानैर्धर्मज्ञानक्षान्तिभिश्च क्लेशान्न प्रजहाति । लौकिकेन
भावनामार्गेण पूर्वं प्रहीणत्वात् । अनास्रवा तु केवलं विसंयोगप्राप्तिरुत्पद्यते ।
अन्वयज्ञानक्षान्तिभिस्त्ववश्यं क्लेशान्प्रजहाति । न हि लौकिकेन मार्गेण
भवाग्रवैराग्यमस्ति । ज्ञानैस्तु भावनामार्गे । प्रयोगविमुक्तिविशेषमार्गैरानन्तर्य-
मार्गैरपि च कैश्चिदिन्द्रियसञ्चाराद्यवस्थासु न क्लेशान् प्रजहाति ।
केऽवशिष्यन्ते ? तदन्ये आनन्तर्यमार्गास्तैः क्लेशान् प्रजहातीति सिद्धम् ॥७९॥
आचार्ययशोमित्रकृतायां स्फुटार्थायाम्
अभिधर्मकोशव्याख्यायां षष्ठं
कोशस्थानं समाप्तम्

१. ॰मार्गसंगृहीतैः—का० । २. ॰श्रीलामावाक्यस्य यदत्र पुण्यम्—का० ।

ॐ नमो बुद्धाय ॐ
सप्तमं कोशस्थानम्
( ज्ञाननिर्देशः )
क्षान्तयश्चोच्यन्ते,१ ज्ञानानि च, सम्यग्दृष्टिः, सम्यग्ज्ञानं च ।
किं पुनः क्षान्तयो न ज्ञानम्, सम्यग्ज्ञानं च न दृष्टिः ?
नामला क्षान्तयो ज्ञानम्,
तत्प्रहेयस्य विचिकित्सानुशयस्याप्रहीणत्वात् । दृष्टयस्तु ताः;
सन्तीरणात्मकत्वात् ।
स्फुटार्थाव्याख्यायां
सप्तमं कोशस्थानम्
षष्ठात् कोशस्थानादनन्तरं सप्तमस्योपन्यासे सम्बन्धं दर्शय-
न्नाह—क्षान्तयश्चोच्यन्ते, ज्ञानानि चेति विस्तरः ।
“लौकिकेभ्योऽग्रधर्मेभ्यो धर्मक्षान्तिरनास्रवा” (अभि० को० ६.२५)
इत्यत्राष्टौ क्षान्तय उक्ताः, “कामदुःखे ततोऽत्रैव धर्मज्ञानं तथा पुनः”
(अभि० को० ६.२६) इत्यत्र ज्ञानानि, “न२ चेत् क्षयज्ञानमशैक्षी वा दृष्टिः”
(अभि० को० ६.५०) इत्यत्र सम्यग्दृष्टिः, “सैव विमुक्ती द्वे ज्ञानं वोधिर्य-
थोदिता” (अभि० को० ६-७६) इत्यत्र सम्यग्ज्ञानम्, इहैव वा षष्ठकोश-
स्थानावसाने एतत् सर्वमुक्तम् ।
“निर्विद्यते दुःखेहेतुक्षान्तिज्ञानैर्विरज्यते । सर्वैर्जहाति यैः” (अभि०
को० ६.७६) इति शास्त्रसम्बन्धेन वायमुपन्यस्यते । शास्त्रे हि क्षान्तय-
श्चोच्यन्ते ज्ञानानि च, सम्यग्दृष्टिः सम्यग्ज्ञानं च । तत्प्रत्यायनाथ चाय-
मारभ्यते इत्यतः पृच्छति—किं पुनः क्षान्तयो न ज्ञानमिति विस्तरः ।
नामला क्षान्तयो ज्ञानमिति । ‘अमला एव क्षान्तयो न ज्ञानम्’ इत्यवधा-
रणात् ‘सास्रवाः क्षान्तयो ज्ञानम्’ इत्युक्तं भवति । संवृतिज्ञानं हि तदिष्यते ।
तत्प्रहेयस्येति । क्षान्तिप्रहेयस्य । विचिकित्सानुशयस्याप्रहीणत्वात् । प्रहीयते
१. श्रीक्षान्तय०--का० । २. ज० पुस्तके नास्ति ।

१०३४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
यथा च क्षान्तयो दृष्टिर्न ज्ञानम्, एवं पुनः
क्षयानुत्पादधीर्न दृक् ।
क्षयज्ञानमनुत्पादज्ञानं च न दृष्टिः; असन्तीरणापरिमार्गणाशयत्वात् ।
तदन्योभयथार्या धीः,
क्षान्तिक्षयानुत्पादज्ञानेभ्योऽन्यानास्रवा प्रज्ञा, दृष्टिः ज्ञानं च ।
अन्या ज्ञानम्,
लौकिकी प्रज्ञा सर्वैव ज्ञानम् ।
हि तास्ववस्थास्वनुशयः, न प्रहीणः; विप्रकृतावस्थत्वात् । निश्चितं च
ज्ञानमिष्यते नानिश्चितम्, इति न क्षान्तयो ज्ञानम् । क्षमारूपेण च क्षान्तय
उत्पद्यन्ते, न निश्चयरूपेणेति न ज्ञानमिति वर्णयन्ति ।
'विचिकित्सानुशयस्याप्रहीणत्वात्' इत्येतावति वक्तव्ये 'तत्प्रहेयस्य'
इति विशेषणं किमर्थम् ? द्वितीये हि क्षणे प्रथमक्षान्तिप्रहेयो विचिकित्सानु-
शयो प्रहीणो भवतीति प्रथमैव क्षान्तिर्न ज्ञानमिति गम्यते, न त्वन्याः
क्षान्तय इत्यतः 'तत्प्रहेयस्य' इति विशेषणम् । यद्वा—दुःख-धर्म-ज्ञानादीनां
ज्ञानत्वप्रतिपादनार्थम् । यदि विचिकित्सानुशयाप्रहीणत्वादित्येतावदुच्यते ।
एवम् सन्तीरणात्मकत्वादिति । उपनिध्यानस्वभावत्वादित्यर्थः । असन्ती-
रणापरिमार्गणाशयत्वादिति । नास्ति सन्तीरणमस्येति असन्तीरणम् । परि-
मार्गणे आशयः=अभिप्रायः परिमार्गणाशयः, नास्य परिमार्गणाशय इत्य-
परिमार्गणाशयम्; असन्तीरणं च तदपरिमार्गणाशयं च असन्तीरणापरि-
मार्गणाशयम्, तद्भावस्तस्मात् । क्षयज्ञानमनुत्पादज्ञानं च न दृष्टिः इत्यर्थः ।
यावदयमकृतकृत्यः, तावद् दुःखादीनि सत्यान्युपनिध्यायति, परिमार्गयति
चाशयतो यथोक्तैरनित्यादिभिराकारैः । कृतकृत्यस्य पुनर्यथा दृष्टिश्चेव
दुःखादिष्वार्यसत्येषु प्रत्यवेक्षणमात्रं ताभ्यां भवतीति 'दुःखं मया परिज्ञातं न
पुनः परिज्ञेयम्' इत्यादि । तस्मान्न ते दृष्टिस्वभावे ।
“तदन्योभयथार्या धीः” इति । दुःखे धर्मज्ञानं यावन्मार्गेऽन्वयज्ञानम् ।
सा प्रज्ञोपनिध्यानप्रवृत्ता तद्विषयविचिकित्सा च । अन्येति । लौकिकी ।
सा सर्वैव ज्ञानमित्यवधारणम् । न सा प्रज्ञास्ति । यन्न ज्ञानमित्यर्थः । का
पुनरसौ प्रज्ञा ? पञ्चविज्ञानकायिका कुशलाकुशलाव्याकृता मानसी या
दृष्टिस्वभावक्लेशसम्प्रयुक्ता, अनिवृताव्याकृता च ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०३५
दृशश्च षट् ॥ १ ॥
पञ्च दृष्टयः, लौकिकी च सम्यग्दृष्टिः। एषा षड्विधा लौकिकी
प्रज्ञादृष्टिः, अन्या न दृष्टिः। ज्ञानं त्वेषा चान्या च ॥ १ ॥
कियता सर्वज्ञानसंग्रहः ? दशभिर्ज्ञानैः । समासेन तु
सास्रवानास्रवं ज्ञानम्,
तयोः पुनः
आद्यं संवृतिसंज्ञकम् ।
यत् सास्रवं तत् संवृतिज्ञानम्, प्रायेण घटपटस्त्रीपुरुषादिसंवृतिग्रहात् ।
अज्ञानसंवृतत्वात् इत्यपरे ।
अनास्रवं द्विधा धर्मज्ञानमन्वयमेव च ॥ २ ॥
अनास्रवं ज्ञानं द्विधा भिद्यते—धर्मज्ञानम्, अन्वयज्ञानं च ॥ २ ॥
या पुनर्द्दृष्टिस्वभावा या च मानसी कुशला, सा किं भवति ?
इत्याह—"दृशश्च षट्" इति ।
एषा षड्विधा लौकिकी प्रज्ञा दृष्टिः, अन्या

१०३६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
एवमते द्वे ज्ञाने त्रीणि भवन्ति—संवृतिज्ञानम्, धर्मज्ञानम्, अन्वयज्ञानं
च। तत्र
सांवृतं सर्वविषयम्,
संवृतिज्ञानस्य सर्वधर्माः संस्कृतासंस्कृता आलम्बनम्, सम्भवतः।
कामदुःखादिगोचरम्।
धर्माख्यम्,
धर्मज्ञानस्य कामावचरं दुःखं तत्समुदयनिरोधप्रतिपक्षाश्चालम्बनम्।
अन्वयज्ञानं तूर्ध्वदुःखादिगोचरम् ॥ ३ ॥
अन्वयज्ञानस्य रूपारूप्यावचरं दुःखं तत्समुदयनिरोधप्रतिपक्षाश्चा-
लम्बनम्।
ते एव सत्यभेदेन चत्वारि,
ते एव धर्मज्ञानान्वयज्ञाने सत्यभेदेन पुनश्चत्वारि ज्ञानानि भवन्ति—
दुःख-समुदय-निरोध-मार्गज्ञानानि; तदालम्बनत्वात्।
एते चतुर्विधे।
अनुत्पादक्षयज्ञाने,
एते एव धर्मान्वयज्ञाने१ चतुर्विधे अदृष्टिस्वभावे क्षयज्ञानमनुत्पादज्ञानं
चोच्येते२।
ते पुनः प्रथमोदिते ॥ ४ ॥
दुःखहेत्वन्वयज्ञाने,
आलम्बनं सम्भवत इति। यस्य यदालम्बनं तस्य तद् भवति। न हि
चक्षुर्विज्ञानस्य षडालम्बनम् ।। ३ ।।
तदालम्बनत्वादिति। दुःखाद्यालम्बनत्वादित्यर्थः।
“एते चतुर्विधे” इति। एते एव धर्मान्वयज्ञाने द्वे दुःखाद्यालम्बनभेदा-
च्चतुर्विधे अदृष्टिस्वभावे सती क्षयज्ञानम्, अनुत्पादज्ञानं चोच्येते।
“ते पुनः प्रथमोदिते”। ते पुनः क्षयानुत्पादज्ञाने प्रथमोत्पन्ने सती
दुःखहेत्वन्वयज्ञाने भवतः। दुःखसमुदयालम्बने अवश्यं भवत इत्यर्थः।
१. धर्मज्ञानान्वयज्ञाने—का०। २. चोच्यते—का०।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०३७
प्रथमोत्पन्ने तु क्षयज्ञानानुत्पादज्ञाने दुःखसमुदयान्वयज्ञाने; दुःखसमु-
दयाकारैर्भावाग्रिकस्कन्धालम्बनत्वात् ॥ ४ ॥
किं१. वज्रोपमोऽपि ताभ्यामेकालम्बनो भवति२ ? यदि दुःखसमुदया-
लम्बनो भवति । अथ निरोधमार्गालम्बनः, नैकालम्बनः ।
चतुर्भ्यः परचित्तवित् ।
वेत्तीति वित् = ज्ञानम् । परचित्तज्ञानं चतुर्भ्यो ज्ञानेभ्यो द्रष्टव्यम् ।
धर्मान्वयज्ञानमार्गः संवृतिज्ञानेभ्यः ।
कस्माद् ? इत्याह — दुःखसमुदयाकारैः भावाग्रिकस्कन्धालम्बनत्वा-
दिति । तस्य हि सर्वपश्चात् भवाग्रमेव प्रहीयते, तस्माद् येन च पीड्यते येन
च बद्धम्, तत एव मोक्षं बहु मन्यमानोऽनन्तरं क्षीणं भवाग्रमालम्बते । तच्च
दुःखसमुदयाकारैर्भावाग्रमालम्बते । यस्माद् अवश्यं ते प्रथमोत्पन्नक्षयानुत्पाद-
ज्ञाने दुःखाकारैरनित्यादिभिः समुदयाकारैर्वा हेत्वादिभिर्भावाग्रिकान्
स्कन्धानालम्बते । अप्रथमोत्पन्ने त्वन्यसत्यालम्बने अपि ते भवत इत्यर्थादुक्तं
भवति ॥ ४ ॥
वज्रोपमानन्तरं क्षयज्ञानं भवति, तदनन्तरं चानुत्पादज्ञानमित्यतः
पृच्छति—किं वज्रोपमोऽपि ताभ्यामेकालम्बनो भवतीति । ताभ्यामिति
प्रथमोत्पन्नाभ्या मित्यर्थः । 'यथा क्षयानुत्पादज्ञाने एकालम्बने, किं वज्रोप-
मोऽपि ताभ्यामेकालम्बनः' इति अपि-शब्दस्यार्थः । यदि दुःखसमुदयालम्बनो
भवतीति । किम् ? ताभ्यामेकालम्बनो भवतीति सम्भवः । अथ निरोध-
मार्गालम्बनो भवति नैकालम्बनः; तयोर्नियमेन भावाग्रिकस्कन्धालम्बनत्वात् ।
यथा हि विषकाण्डविद्धस्य मृतस्य विषं सर्वमङ्गमभिव्याप्य व्रणदेश एव
मरणकालेऽवतिष्ठते, नान्यत्र; तद्वदस्य योगिनः प्रहेय एव भावाग्रिकस्कन्ध-
लक्षणे ज्ञानमवतिष्ठते ।
"चतुर्भ्यः परचित्तविद्" इति । चतुर्भ्य एव धर्मज्ञानादिभ्यः;
तत्संगृहीतत्वात् । न दुःखज्ञानादिभ्यः; अन्याकारत्वात् । अनास्रवं हि पर-
चित्तज्ञानं मार्गाकारमेव; मार्गज्ञानत्वात् । यत्तु सास्रवम्, तल्लौकिकाकारं
सरागं विगतरागमित्यादि ।
१. किं खलु—का० ।
२. अस्ति—का० ।

१०३८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
तस्य पुनरयं नियमः—
भूम्यक्षपुद्गलोत्क्रान्तं नष्टाजातं न वेत्ति तत् ॥ ५ ॥
भूम्यतिक्रान्तं न जानातीति। अधरध्यानभूमिकेनोत्तरध्यानभूमिक-
मिन्द्रियातिक्रान्तं न जानाति। श्रद्धाधिमुक्तसमयविमुक्तमार्गेण दृष्टिप्राप्ता-
समयविमुक्तमार्गं पुद्गलोत्क्रान्तं न जानाति। अनागाम्यर्हत्-प्रत्येकबुद्ध-
बुद्धमार्गाणामधरेणोत्तरं¹ नष्टाजातं न जानाति। अतीतानागतं
वर्तमानपरचित्तचैत्तविषयत्वात् ॥ ५ ॥
किं च भूयः—
न धर्मान्वयधीपक्षमन्योऽन्यम्,
धर्मज्ञानपक्ष्यं परचित्तज्ञानमन्वयज्ञानपक्ष्यं चित्तं न जानाति, अन्वय-
ज्ञानपक्ष्यं च धर्मज्ञानपक्ष्यं न जानाति; कामधातुर्ध्वधातुप्रतिपक्षालम्बनत्वात्
तयोः। दर्शनमार्गे परचित्तज्ञानं नास्ति। तदालम्बनं त्वस्ति।
तत्र परचित्तज्ञानेन दर्शनमार्गं ज्ञातुकामः प्रयोगं कृत्वा प्रथमौ
दर्शनक्षणौ ।
श्रावको वेत्ति खड्गस्त्रीन् सर्वान् बुद्धोऽप्रयोगतः ॥ ६ ॥
श्रावको दर्शनमार्गात् परचित्तज्ञानेन द्वौ क्षणौ जानाति। दुःखे धर्मज्ञान-
क्षान्तिम्, धर्मज्ञानं च; अन्वयज्ञानपक्षालम्बनस्यान्यप्रयोगसाध्यत्वात् ।
श्रद्धाधिमुक्त-समयविमुक्तमार्गेणेति । यथासंख्यं श्रद्धाधिमुक्तमार्गेण
दृष्टिप्राप्तमार्गं न जानाति, समयविमुक्तमार्गेणासमयविमुक्तमार्गं न जानाति ।
अधरेणोत्तरमिति । अनागामिमार्गेणार्हन्मार्गं न जानाति । अर्हन्मार्गेण
प्रत्येकबुद्धमार्गमियादि ॥ ५ ॥
कामधातुर्ध्वधातुप्रतिपक्षालम्बनत्वात् तयोरिति । तयोः धर्मज्ञान-
पक्षान्वयज्ञानपक्षयोः ।.धर्मज्ञानपक्षस्य कामधातुप्रतिपक्ष आलम्बनम्, अन्वय-
ज्ञानपक्षस्य ऊर्ध्वधातुप्रतिपक्ष आलम्बनमिति नियमः । दर्शनमार्गे परचित्त-
ज्ञानं नास्तीति । अव्यापारत्वाद् दर्शनमार्गस्य ।
दुःखे धर्मज्ञानक्षान्ति धर्मज्ञानं चेति । सम्भवं प्रत्येवमुच्यते । कदाचिद्धि
प्रयोगवशाद् दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्ति दुःखेऽन्वयज्ञानं च ज्ञातुं सम्भवति ।
१. ॰म्यर्हच्छ्रावक प्रत्येक०-का० ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०३६
यावच्च स तत्र प्रयोगमारभते, तावदयं षोडशचित्तमनुप्राप्तो भवतीत्यन्तरा
न जानाति।
प्रत्येकबुद्धस्त्रीन् क्षणान्। प्रथमौ च द्वावष्टमं च समुदायान्वयज्ञानम्;
मृदुप्रयोगत्वात्। प्रथमद्वितीयपञ्चदशानित्यपरे।
बुद्धस्तु सर्वानिव दर्शनमार्गक्षणानप्रयोगेण जानाति ॥ ६ ॥
अथ क्षयज्ञानानुत्पादज्ञानयोः को विशेषः ?
क्षयज्ञानं हि सत्येषु परिज्ञातादिनिश्चयः।
न परिज्ञेयमित्यादिरनुत्पादमतिर्मता ॥ ७ ॥
“क्षयज्ञानं कतमत् ? 'दुःखं मे परिज्ञातम्' इति जानाति। 'समुदयः
प्रहीणो निरोधः साक्षात्कृतो मार्गो भावितः' इति जानाति। तदुपादाय यत्
ज्ञानं दर्शनं विद्या बुद्धिर्बोधिः प्रज्ञा आलोकोऽभिसमयमिदमुच्यते क्षयज्ञानम्।
अनुत्पादज्ञानं कतमत् ? 'दुःखं मे परिज्ञातं न पुनः परिज्ञेयम्' इति जानाति,
यावत् 'मार्गो भावितो न पुनर्भावयितव्यः' इति। तदुपादाय” ( )
इति विस्तरेणोक्तं शास्त्रे।
कथमनास्रवेण ज्ञानेनैवं जानाति ? तत्पृष्ठलब्धेन व्युत्थित एवं
जानाति। अतस्तद्विशेषेण तयोर्विशेषः। शास्त्रे ज्ञापित इति काश्मीराः।
अष्टमं च समुदायान्वयज्ञानमिति। धर्मज्ञानपक्षौ द्वौ क्षणौ ज्ञात्वा
अन्वयज्ञानपक्षं परेण 'चित्तं ज्ञास्यामि' इति प्रयोगं कृत्वा समुदायान्वयज्ञान-
मष्टमं सम्भावयति। मृदुप्रयोगत्वादिति। अल्पप्रयोगत्वादित्यर्थः। श्रावकस्य
हि महाप्रयोगसाध्यं तदन्वयज्ञानपक्षाालम्बनं परचित्तम्; अतो यावत् स तत्र
प्रयोगमारभते तावद् अयं षोडशं चित्तमनुप्राप्तो भवतीति अन्तरा न जानाति।
प्रथम-द्वितीय-पञ्चदशानिति। एतानेव त्रीन् जानाति। कथम् ? दुःखे धर्म-
ज्ञानक्षान्ति धर्मज्ञानं च ज्ञात्वा प्रयोगान्तरं च कृत्वा पञ्चदशक्षणं मार्गान्वय-
ज्ञानक्षान्ति जानातीति ॥ ६ ॥
कथमनास्रवेण ज्ञानेनैवं जानातीति। अनास्रवाणां दुःखाद्याकारत्वात्।
इदं च संवृत्याकारं दुःखं मे परिज्ञातमित्येवमाद्याकारत्वादतः पृच्छति।
तद्विशेषेण तयोर्विशेष इति। तस्य संवृतिज्ञानद्वयस्य तत्पृष्ठलब्धस्य विशेषेण
'दुःखं मे परिज्ञातम्' यावत् 'मे मार्गो भावितः' इति जानाति, 'दुःखं मे परि-
ज्ञातं न पुनः परिज्ञेयम्' यावत् 'मार्गो मे भावितो न पुनर्भावयितव्यः' इति च
जानाति—इत्येवंरूपेण तयोरनास्रवयोः क्षयानुत्पादज्ञानयोर्विशेषः शास्त्रे

१०४० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
अनास्रवेणाप्येवं जानातीत्यपरे ।
दर्शनवचनं तु भाष्याक्षेपात् । प्रत्यक्षवृत्तित्वाद्वा । अत एवोक्तम्—
“यत्१ तावत्१ ज्ञानं दर्शनमपि तत्” ( ) इति ।
इत्येतानि दश ज्ञानानि भवन्ति यदुत धर्मज्ञानम्, अन्वयज्ञानम्,
संवृतिज्ञानम्, दुःखज्ञानम्, समुदयज्ञानम्, निरोधज्ञानम्, मार्गज्ञानम्, परचित्त-
ज्ञानम्, क्षयज्ञानम्, अनुत्पादज्ञानं च ।
तत्र संवृतिज्ञानमेकं ज्ञानमेकस्य च भागः ।
ज्ञापितो दर्शितः । अत एव तदुपादायेत्युक्तम् । तदुपादायेति पूर्वीकृत्य । तत्पु-
रस्कृत्येत्यर्थः । निष्पन्दने तयोर्निर्विकल्पयोर्विशेषोऽनुमीयत इत्यभिप्रायः ।
अनास्रवेणाप्येवं जानातीति । षोडशाकारव्यतिरिक्तोऽस्त्यनास्रव
आकारः, तेनैवं जानातीत्यपरे ।
यदि 'तदुपादाय यज्ज्ञानं दर्शनम्' इति शास्त्रवचनेन दुःखपरिज्ञानादि-
संवृतिज्ञानफलमनास्रवं क्षयानुत्पादज्ञानमुच्यते, यदिदमुच्यते—'क्षयानुत्पादधोर्न
दृक्' (अभि० को० ७.१) इति न दृष्टिः" इति, तद्विरुध्यते ? तेनाह—
दर्शनवचनं तु भाष्याक्षेपादिति । यदेतच्छास्त्रे वचनम् 'यज्ज्ञानं दर्शनम्'
इति, तद् भाष्याक्षेपाद् भवति । दुःखज्ञानादिषु हि ज्ञानम् 'दर्शनम्',
'विद्या', 'बुद्धिः', 'बोधिः' इति पठ्यते, तत्पाठाक्षेपायोपतिष्ठते तत्पाठिनां
पाठः । न तु ते क्षयानुत्पादज्ञाने दर्शनस्वभावे । न दृष्टिभावे इत्यर्थः ।
प्रत्यक्षवृत्तित्वाद्वेति । प्रत्यक्षा वृत्तिरस्य ज्ञानद्वयस्य तदियं प्रत्यक्षवृत्तिः,
तद्भावात् । अनयोर्दर्शनवचनम् । न ह्येतज्ज्ञानद्वये आनुमानिकवद्
आगमिकवद् वा परोक्षवृत्तिः । प्रत्यक्षवृत्तिश्च दर्शनमिष्यते । तद्यथा—
चक्षुर्विज्ञानम् । तत्साधर्म्यादितदपि ज्ञानद्वयं दर्शनमित्युक्तम् । अत
एवोक्तमिति । अत एव प्रत्यक्षवृत्तित्वादुक्तं शास्त्रे—यत् तावद् ज्ञानं
दर्शनमपि तत् । स्यात् ॰ दर्शनं न ज्ञानम्, अष्टावाभिसमयान्तिकाः क्षान्तयः ।
तदिदमुक्तं भवति—दर्शनत्वमनयोरिष्यते, न दृष्टित्वमिति ।
तत्रेति । तेषु दशसु ज्ञानेषु । संवृतिज्ञानम् । संवृतिज्ञानमेव । स्वभाव-
संग्रहतः । एकस्य च परचित्तज्ञानस्य भाग एकदेशः । तस्य हि सास्रवानास्रवस्य
सास्रवो भागः संवृतिज्ञानम्, नानास्रवो भाग इति । धर्मज्ञानं दशसु ज्ञानेष्वेकं
१-१. यावत्—का० ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०४१
धर्मज्ञानमेकं ज्ञानं सप्तानां च भागो¹ दुःखसमुदयनिरोधमार्गक्षयानु-
त्पादपरचित्तज्ञानानाम् ।
एवमन्वयज्ञानम् ।
दुःखज्ञानमेकं ज्ञानं चतुर्णां च भागो धर्मान्वयक्षयानुत्पादज्ञानानाम् ।
एवं समुदयनिरोधज्ञाने चतुर्णां भागः ।
मार्गज्ञानमेकं ज्ञानं पञ्चानां च भागो चतुर्णामनन्तरोक्तानाम् पर-
चित्तस्य च ।
परचित्तज्ञानमेकं ज्ञानं चतुर्णां च भागो धर्मान्वयमार्गसंवृतिज्ञानानाम् ।
ज्ञानं धर्मज्ञानमेव । सप्तानां च भागो दुःख-समुदय-निरोध-मार्ग-परचित्त-
क्षयानुत्पादज्ञानानाम् । कथम् ? दुःखज्ञानं धर्मान्वयज्ञानस्वभावम्, तस्य यो
धर्मज्ञानभागः तद् धर्मज्ञानम् । एवं समुदयज्ञानस्य, यावद् अनुत्पादज्ञानस्य
धर्मान्वयज्ञानस्वभावस्य यो धर्मज्ञानभागः तद् धर्मज्ञानम्; न त्वन्वयज्ञानभाग
इति । परचित्तज्ञानस्य तु धर्मान्वयमार्गसंवृतिज्ञानस्वभावस्य धर्मज्ञानभागो
धर्मज्ञानमिति ।
एवमन्वयज्ञानम् । एकमन्वयज्ञानमेव । सप्तानां च भागः । तेषामेव
दुःखज्ञानादीनां योऽन्वयज्ञानभागः, तदन्वयज्ञानमिति योज्यम् ।
दुःखज्ञानं दशसु ज्ञानेष्वेकं ज्ञानम् । तदेव दुःखज्ञानम् । चतुर्णां च
भागो धर्मान्वयक्षयानुत्पादज्ञानानाम् । एतानि हि धर्मज्ञानादीनि चत्वारि
चतुःसत्यालम्बनानि भवन्ति । य एषां दुःखसत्यालम्बनो भागः तद्
दुःखज्ञानम्, नान्यो भाग इति ।
एवं समुदय-निरोधज्ञाने योज्ये । प्रत्येकम् । एकं ज्ञानं समुदयज्ञानम्
निरोधज्ञानं वा । चतुर्णां च भागः । धर्मान्वयक्षयानुत्पादज्ञानानां यः
समुदयालम्बनभागः, निरोधालम्बनभागो वा । तत् समुदयज्ञानम्, निरोध-
ज्ञानं च ।
मार्गज्ञानं दशसु ज्ञानेष्वेकं ज्ञानम् । तदेव मार्गज्ञानम् । पञ्चानां च
भागः । धर्मान्वय-क्षयानुत्पाद-परचित्तज्ञानानाम् । एतानि पञ्च मार्ग-
ज्ञानानि मार्गज्ञानस्वभावानि भवन्ति । य एषां मार्गज्ञानभागः तत् मार्ग-
ज्ञानम्, नेतर इति ।
परचित्तज्ञानं दशसु ज्ञानेष्वेकं ज्ञानं तदेव परचित्तज्ञानम् । चतुर्णां च
१. भागः ।—का० । एवमुपर्यपि सर्वत्र ।

१०४२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
क्षयज्ञानमेकं ज्ञानं षण्णां च भागो धर्मान्वयदुःखसमुदयनिरोधमार्ग-
ज्ञानानाम्।
एवमनुत्पादज्ञानम् ॥ ७ ॥
कस्मात् पुनरेतानि त्रीणि सन्ति दश व्यवस्थाप्यन्ते ?
स्वभावप्रतिपक्षाभ्यामाकाराकारगोचरात् ।
प्रयोगकृतकृत्यत्वहेतूपचयतो दश ॥ ८ ॥
सप्तभिः किल कारणैर्दश ज्ञानानि व्यवस्थाप्यन्ते—
१. स्वभावतः संवृतिज्ञानम्; अपरमार्थज्ञानत्वात् ।
भागो धर्मान्वयमार्गसंवृतिज्ञानानाम्। एतानि हि चत्वारि ज्ञानानि
परचित्तापचित्तज्ञानस्वभावानि¹ भवन्ति। य एषां परचित्तज्ञान-
भागः तत् परचित्तज्ञानम्, नेतर इति। क्षयज्ञानं दशसु ज्ञानेष्वेकं
ज्ञानम्, तदेव क्षयज्ञानम्। स्वभावसंगृहीत। षण्णां च भागो धर्मान्वय-दुःख-
समुदय-निरोध-मार्गज्ञानानाम्। 'दुःखं मे परिज्ञातम्' इत्येवमाद्याकार-
ज्ञाननिष्यन्दम्। तत्र यत् कामावचरदुःखाद्यालम्बनं तद् धर्मज्ञाने
ऽन्तर्भवति। यद् रूपावचरदुःखाद्यालम्बनं तद् अन्वयज्ञानेऽन्तर्भवति। यत्
प्रत्येकं दुःखाद्यालम्बनं तद् दुःखज्ञानम्, यावत् मार्गज्ञानं वा भवति।
तत्र य एषां एवंलक्षणो भागः तत् क्षयज्ञानम्, नेतर इति 'षण्णां भागः'
इत्युच्यते।
एवमनुत्पादज्ञानम्। दशसु ज्ञानेष्वेकं ज्ञानम् तदेवानुत्पादज्ञानम्।
षण्णां च भागो धर्मान्वय-दुःख-समुदय-निरोध-मार्गज्ञानानां यो भागः।
'दुःखं मे परिज्ञातं न पुनः परिज्ञेयम्' इत्येवमाद्याकारनिष्यन्दम्,
तदनुत्पादज्ञानम्। रूपारूप्यावचरदुःखाद्यालम्बनम्। तद् अन्वयज्ञानम्,
नेतरो भाग इति षण्णां भाग इत्युच्यते ॥ ७ ॥
“आकाराकारगोचरात्” इति। आकारश्च गोचरश्च आकारगोचरम्,
तस्मात्।
स्वभावतः संवृतिज्ञानमिति। स्वभावेन स्वभावतः संवृतिज्ञानम्।
संवृतौ वा ज्ञानं संवृतिज्ञानम्। कस्माद् ? इत्याह—अपरमार्थज्ञानत्वादिति।
१. ० ज्ञानं स्वभावानि—जा० ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०४३
२. प्रतिपक्षतो धर्मान्वयज्ञाने; कामधातूर्ध्वधातुप्रतिपक्षत्वात् ।
३. आकारतो दुःखसमुदयज्ञाने; आलम्बनाभेदात् ।
४. आकारालम्बनतो निरोधमार्गज्ञाने; आकारालम्बनभेदात् ।
५. प्रयोगतः परचित्तज्ञानम् । न हि तेन चैत्ता न ज्ञायते, चित्त-
ज्ञानार्थं तु प्रयुक्तस्याभिनिष्पत्तेः परचित्तज्ञानमुक्तम् ।
६. कृतकृत्यतः क्षयज्ञानं कृतकृत्यसन्तानोत्पत्तेः ।
७. प्रथमतः हेतूपचयतोऽनुत्पादज्ञानं सर्वानास्रवहेतुकत्वादिति ॥ ८ ॥
कामधातुप्रतिपक्षो धर्मज्ञानम्, ऊर्ध्वधातुप्रतिपक्षोऽन्वयज्ञानम् । तथा
हि शास्त्रे उक्तम्- "धर्मज्ञानं कतमत् ? कामप्रतिसंयुक्तेषु संस्कारेषु
यदनास्रवं ज्ञानम्, कामप्रतिसंयुक्तानां संस्काराणां हेतौ यदनास्रवं ज्ञानम्,
कामप्रतिसंयुक्तानां संस्काराणां निरोधे यद् अनास्रवं ज्ञानम्, कामप्रति-
संयुक्तानां संस्काराणां प्रहाणाय मार्गे यदनास्रवं ज्ञानम्-इदमुच्यते धर्म-
ज्ञानम् । अपि खलु धर्मज्ञाने धर्मज्ञानभूमौ च यदनास्रवं ज्ञानम्-इदमुच्यते
धर्मज्ञानम् । अन्वयज्ञानं कतमत् ? रूपारूप्यप्रतिसंयुक्तेषु संस्कारेषु
यदनास्रवं ज्ञानम्, रूपारूप्यप्रतिसंयुक्तानां संस्काराणां हेतौ यदनास्रवं ज्ञानम्,
रूपारूप्यप्रतिसंयुक्तानां संस्काराणां निरोधे यदनास्रवं ज्ञानम्, रूपारूप्यप्रति-
संयुक्तानां संस्काराणां प्रहाणाय मार्गे यदनास्रवं ज्ञानम्-इदमुच्यते अन्वय-
ज्ञानम् । अपि खलु अन्वयज्ञाने अन्वयज्ञानभूमौ च यदनास्रवं ज्ञानम्-
इदमुच्यतेऽन्वयज्ञानम्" ( ) इति ।
आकारतो दुःखसमुदयज्ञाने इति । आकारत एव, नालम्बनतः ।
पञ्चोपादानस्कन्धलक्षणत्वेन तयोरभेदात् । तथा हि शास्त्रे उक्तम्-
“दुःखज्ञानं कतमत् ? पञ्चोपादानस्कन्धान् अनित्यतो दुःखतः शून्यतो-
ऽनात्मतश्च मनसिकुर्वतो यद् अनास्रवं ज्ञानम्-इदमुच्यते दुःखज्ञानम् ।
समुदयज्ञानं कतमद् ? सास्रवं हेतुकं हेतुतः समुदयतः प्रभवतः प्रत्ययतश्च
मनसिकुर्वतो यदनास्रवं ज्ञानम्-इदमुच्यते समुदयज्ञानम्” ( ) ।
आकारालम्बनतो निरोध-मार्गज्ञाने इति । आकारतश्च आलम्बनतश्च
निरोधमार्गज्ञाने व्यवस्थाप्येते । तथा हि शास्त्रे उक्तम्--"निरोधज्ञानं
कतमत् ? निरोधं निरोधतः शान्ततः प्रणीततो निःसरणतश्च मनसिकुर्वतो
यदनास्रवं ज्ञानम्-इदमुच्यते निरोधज्ञानमिति । मार्गज्ञानं कतमत् ?
मार्गं मार्गतो न्यायतः प्रतिपत्तितो नैर्याणिकतश्च मनसिकुर्वतो यदनास्रवं
ज्ञानम्-इदमुच्यते मार्गज्ञानम्" ( ) इति ।
प्रथमत इति ग्रहणम् अनुत्पादज्ञानविशेषणार्थम् । तदपि हि कृतकृत्य-

१०४४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
सकलस्य सकलप्रतिपक्षत्वात् कामधातुप्रतिपक्षो धर्मज्ञानमित्युक्तम् ।
अपि तु
धर्मज्ञानं निरोधे यन्मार्गे वा भावनापथे ।
त्रिधातुप्रतिपक्षस्तत्,
निरोधमार्गज्ञाने भावनामार्गसंगृहीते त्रिधातुप्रतिपक्षः ।
कामधातोस्तु नान्वयम् ॥ ९ ॥
सन्तान उत्पद्यते । सर्वनास्रवहेतुकत्वादिति । प्रथमोत्पन्नानि दश
ज्ञानान्यधिकृत्य सभागहेतुना सर्वनास्रवहेतुकमनुत्पादज्ञानम् । क्षयज्ञानं तु
न सर्वनास्रवहेतुकमनुत्पादज्ञानम् । न हि अनुत्पादज्ञानमस्य हेतुर्भवति;
विशिष्टत्वात् ॥ ८ ॥
सकलस्य सकलप्रतिपक्षत्वादिति । सकलस्य कामधातोः दर्शन-
भावना-प्रहातव्यसंगृहीतस्य पञ्चप्रकारस्य सकलं धर्मज्ञानं दर्शन-भावना-
मार्गसंगृहीतं चतुरार्यसत्यालम्बनं प्रतिपक्ष इति कृत्वा कामधातोरेव प्रतिपक्षो
धर्मज्ञानमित्युक्तम् । अपि त्वस्ति सम्भवो यद् रूपारूप्यधातोरपि धर्मज्ञानं
प्रतिपक्षः । कतमत् तद् धर्मज्ञानम् ? यत् निरोधे मार्गे च धर्मज्ञानम् ।
निरोध-मार्गौ हि अधातुपतितौ । तावाधारावपि न हीनौ व्यवस्थाप्येते ।
दुःखसमुदयसत्ये त्वाधारभूमिके निहीने । न तदालम्बनं धर्मज्ञानं रूपारूप्य-
धातुप्रतिपक्ष इत्यवगन्तव्यम् ।
भावनापथग्रहणं तु रूपारूप्यावचराणां दर्शनहेयानामन्वयज्ञानक्षान्ति-
बाध्यत्वात् । अन्वयज्ञानं तर्हि निरोधमार्गालम्बनभावनामार्गसंगृहीतं कस्मात्
त्रिधातुप्रतिपक्षो न भवति ? कामधातोजितत्वात् । धर्मज्ञानेनैव कामधातुः
पूर्वतरजितो भवति, ततः पश्चादन्वयमुत्पाद्यते, ततः कामधातोजितत्वान्न
तत् कामधातुप्रतिपक्ष इति । धर्मज्ञानं तु रूपारूप्यधातोरजितत्वात् प्रतिपक्षो
युज्यते । कस्मात्¹ निरोधमार्गधर्मज्ञानाभ्यामेव त्रैधातुकभावनाप्रहात-
व्यक्लेशप्रहाणम्, न पूर्वाभ्याम् ? शान्तनैर्याणिकतासभागात्² । न
हि कामावचरसंस्काराणां निरोधात् प्रतिपक्षाद् वा रूपारूप्यावचरसंस्काराणां
निरोधस्य प्रतिपक्षस्य वाऽस्ति कश्चिद् विशेषः । सर्वो हि निरोधः
कुशलः, असंस्कृतः; मार्गश्च नैर्याणिकः ।
१. कस्मान्-जा० । २. ०साभागात्-जा० । साभाव्यात्-इत्यन्यपुस्तके ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०४५
अन्वयज्ञानं तु सर्वथा नास्ति कामधातुप्रतिपक्षः ॥ ९ ॥
एषां दशानां ज्ञानानां
धर्मज्ञानान्वयज्ञानं षोडशाकारम्,
तान् पुरस्तादुपदेक्ष्यामः ।
अन्यथा ।
तथा च सांवृतम् ,
संवृतिज्ञानं षोडशाकारमन्यथाकारं च; सर्वधर्माणां स्वसामान्य-
लक्षणादिग्रहणात् ।
स्वैः स्वैः सत्याकारैश्चतुष्टयम् ॥ १० ॥
दुःखसमुदयनिरोधमार्गज्ञानानि स्वैः स्वैः सत्याकारैः प्रवर्तन्त इत्येकैकं
चतुराकारं भवन्ति ॥ १० ॥
तथा परमनोज्ञानं निर्मलम् ,
अनास्रवं परचित्तज्ञानं तथैव; स्वसत्याकारत्वाच्चतुराकारं
मार्गज्ञानत्वात् ।
समलं पुनः ।
अन्वयमिति । अन्वेतीत्यन्वयम् = ज्ञानम् ।
सर्वथेति । भावनामार्गसंगृहीतमपि ॥ ९ ॥
तान् पुरस्तादिति । तान् अनित्यादीन् आकारान् ऊर्ध्वं व्याख्या-
स्यामः । षोडशाकारमूष्मगतादिषु । स्वसामान्यलक्षणादिग्रहणादिति ।
स्वलक्षणग्रहणात्, सामान्यलक्षणग्रहणाच्च । आदिशब्देन 'भुङ्क्ष्व', 'तिष्ठ',
'गच्छ' इत्येवमाकारं च । न ह्येते स्वलक्षणाकाराः, किं तर्हि ? एवमाकारा
एवेति ॥ १० ॥
उभयमपि त्विति । सास्रवानास्रवम् । यत्तर्हीति विस्तरः । रागस्य
चित्तस्य च युगपद् ग्रहणमित्यभिप्रायः । सूत्रं पुनरेवं पठ्यते— “सरागं चित्तं
सरागं चित्तमिति यथाभूतं प्रजानाति, विगतरागं चित्तं विगतरागं चित्त-
मिति यथाभूतं प्रजानाति । यथा सरागम् विगतरागम्; एवं सद्वेषम् विगत-
द्वेषम्, समोहम् विगतमोहम्, संक्षिप्तम् विक्षिप्तम्, लीनं प्रगृहीतम्, उद्ध-
तम् अनुद्धतम्, अव्युपशान्तं भावितम्, अविमुक्तं विमुक्तमिति यथाभूतं

१०४६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-

ज्ञेयस्वलक्षणाकारम्,
सास्रवं परचित्तज्ञानं ज्ञेयानां चित्तचैत्तानां यत् स्वलक्षणं तदाकारयति;
स्वलक्षणग्राहकत्वात् ।
उभयमपि तु
एकैकद्रव्यगोचरम् ॥ ११ ॥
यदा चित्तं गृह्णाति न तदा चित्तानाम्, यदा वेदनां न तदा संज्ञामित्येव-
मादि ।
यत्तर्हि भगवतोक्तम्—“सरागं चित्तं सरागं चित्तमिति यथाभूतं
प्रजानाति” इत्येवमादि । न तयोर्युगपद्ग्रहणम्; वस्त्रमलयुगपद्ग्रहणवत् ।
सरागं चित्तमिति द्विधा सरागता—संसृष्टसरागता, संयुक्तसरागता१
च । तत्र सरागसंप्रयुक्तं चित्तं द्वाभ्यां सरागं ततोऽन्यत् सास्रवं संयोगसरागता
सरागम् ।
अत्र तु सूत्रे रागसम्प्रयुक्तं सरागं रागप्रतिपक्षे विगतमित्येके । यदि
रागेणासम्प्रयुक्तं विगतरागं स्यात्, अन्यक्लेशसम्प्रयुक्तमपि स्यात् ।
प्रजानाति । वस्त्रमलयुगपद्ग्रहणवदिति । यथा वस्त्रमलयोर्न युगपद् गृह-
णम्, तद्वत् । कथम् ? यथा यदा वस्त्रमिति परिच्छिन्नाकारं विज्ञानमुत्पद्यते,
न तदा मलं गृह्णाति; यदा च मलमिति परिच्छिन्नाकारं विज्ञानमुत्पद्यते, न
तदा वस्त्रं गृह्णाति ।
संसृष्टसरागता संयुक्तसरागता चेति । संसृष्टसरागता, सम्प्रयोगात् ।
संयुक्तसरागता रागप्राप्त्यनुबन्धादित्येके । अनुशयानरागालम्बनत्वादित्यपरे ।
द्वाभ्यामिति । संसृष्टसर्गतया, संयुक्तसर्गतया चेति । ततोऽन्य

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०४७
एवं तर्हि तदप्रतिपक्षः सास्रवं चित्तमक्लिष्टं नैव सरागं न विगतरागं
स्यादित्येवमादि ? तस्माद्रागसम्प्रयुक्ततयापि सरागं चित्तमत्रेष्टव्यमित्यपरे ।
एवं यावत् समोहं विगतमोहं च वेदितव्यम् ।
संक्षिप्तं कुशलमालम्बनाभिसंक्षेपात् । विक्षिप्तं क्लिष्टं विक्षेप-
सम्प्रयोगात् ।
संक्षिप्तं मिद्धसंप्रयुक्तं विक्षिप्तमन्यत् क्लिष्टमिति पाश्चात्त्याः । तदेतन्न
वर्णयन्ति । तदेव हि चित्तं संक्षिप्तविक्षिप्तं स्यात्; क्लिष्टमिद्धसम्प्रयोगात् ।
शास्त्रविरोधश्च स्यात्—"संक्षिप्तं चित्तं यथाभूतं सम्प्रजानाति" १ ।
एवं तर्हीति विस्तरः । यदि रागसम्प्रयुक्तं चित्तं सरागम्, रागप्रति-
पक्षो विगतरागम् । तदप्रतिपक्षः सरागचित्तस्याप्रतिपक्षः । चित्तमक्लिष्टम् ।
अनिवृताव्याकृतम् । नैव सरागम् । रागेणासम्प्रयोगात् । नैव विगतरागम् ।
रागस्याप्रतिपक्षत्वात् । एवमादीति । आदि-शब्देन 'सद्वेषम्' 'समोहम्' इति
तुल्यप्रसङ्गो योज्यः । कथम् ? "अत्र तु सूत्रे द्वेषसम्प्रयुक्तं चित्तं सद्वेषम्,
द्वेषप्रतिपक्षो विगतद्वेषमिति । यदि हि द्वेषेणासम्प्रयुक्तं विगतद्वेषं स्यात्,
अन्यक्लेशसम्प्रयुक्तमिति स्यादित्येके । एवं तर्हि तदप्रतिपक्षश्चित्तमक्लिष्टं
नैव सद्वेषं स्यात्, न विगतद्वेषम् । इत्येवं समोहं चित्तं विगतमोहम्" इति
वक्तव्यम् ।
तस्माद् रागसंयुक्ततयापि सरागं चित्तमत्रेष्टव्यम् । अपि-शब्दात्
रागसम्प्रयुक्ततयापीत्यपरे । आभिधार्मिकाः ।
एवं यावत् समोहं विगतमोहं चेति । तस्माद् द्वेषसंयुक्ततयापि
सद्वेषम्, मोहसंयुक्ततयापि समोहमत्र सूत्रे एष्टव्यमिति ।
आलम्बनाभिसंक्षेपादिति । कुशलं चित्तं विक्षेपेण न सम्प्रयुज्यते ।
तस्मात् तदालम्बने तस्याभिसङ्क्षेप इति ।
संक्षिप्तं विक्षिप्तं च स्यात्, क्लिष्टमिद्धसम्प्रयोगादिति । द्विविधं
मिद्धम्—क्लिष्टम्, अक्लिष्टं च । तदेव हि चित्तं क्लिष्टं मिद्धसम्प्रयुक्तमिति
संक्षिप्तं स्यादिति । क्लिष्टमिति च विक्षिप्तं स्यादिति साङ्कर्यदोषः ।
शास्त्रविरोधश्चेति । कथम् ? संक्षिप्तं चित्तं यथाभूतं सम्प्रजानाति
१. प्रजानाति—का० ।
अभि० को० ४ : २

१०४८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-

तज्ज्ञानं चत्वारि ज्ञानानि-धर्मज्ञानम्, अन्वयज्ञानम्, संवृत्तिज्ञानम्, मार्ग-
ज्ञानम्" ( ) इति ।
लीनं चित्तं क्लिष्टम्; कौसीद्यसम्प्रयोगात् । प्रगृहीतं कुशलम्; वीर्य-
सम्प्रयोगात् । परीत्तं क्लिष्टम्; व्यवदानपरीत्तैर्निषेवितत्वात् । महद्गतं
कुशलम्; तद्विपर्ययात् । मूलमूल्यपरिवारानुपरिवर्तकवलालपबहुत्वाच्च ।
क्लिष्टचित्तं हि¹ द्वाभ्यामकुशलमूलाभ्यां समूलम् । कुशलं त्रिभिः
कुशलमूलैः । क्लिष्टमल्पमूल्यम्; अयत्नसाध्यत्वात् । कुशलं बहुमूल्यम्;
महाभिसंस्कारसाध्यत्वात् । क्लिष्टं तज्जातीयानागतभावनाऽभावान्न
महापरिवारं त्रिभिश्च स्कन्धैः सानुपरिवर्तम् । कुशलं तु महापरिवारं चतुर्भिश्च
विस्तरेण यथा वृत्तौ । तेषामन्वयज्ञानं तावत् संक्षिप्तचित्तालम्बनं न भवति ।
कामधातोरूर्ध्वं मिद्धाभावात्, अन्वयज्ञानस्य च कामधातवनालम्बनत्वात् ।
मार्गज्ञानमपि संक्षिप्तचित्तालम्बनं न सम्भवति । मार्गज्ञानं हि मार्गा-
लम्बनम् । न च मार्गसंगृहीतं चित्तं मिद्धसम्प्रयोगीति । तेनैवं वक्तव्यम-
भविष्यत्-तज्ज्ञानं द्वे ज्ञाने धर्मज्ञानं संवृत्तिज्ञानं चेति ।
ये तु वर्णयन्ति-संक्षिप्तं चित्तं कुशलम्, आलम्बनाभिसंक्षेपादिति,
तेषामेतद् दोषद्वयं न भवति । तद् अक्लिष्टेन मिद्धेन न सम्प्रयुज्यत
इति संक्षिप्तं विक्षिप्तं च न प्राप्नोति । नापि शास्त्रविरोधः । कुशलं
त्रिधातुकसंगृहीतम् असंगृहीतं च संक्षिप्तं चित्तं तज्ज्ञानं चत्वारि ज्ञानानीति
सिद्धम् । रूपारूप्यकुशलचित्तालम्बनमनास्रवं ज्ञानम् अन्वयज्ञानं भवति ।
मार्गसंगृहीतकुशलालम्बनं मार्गज्ञानमपीति ।
व्यवदानपरीत्तं निषेवितत्वादिति । अल्पकुशलमूलैर्निषेवितत्वादि-
त्यर्थः । तद्विपर्ययादिति । व्यवदानमहद्भिर्निषेवितत्वादित्यर्थः । मूलादीनां
बलान्तानामल्पबहुत्वम् । एकैकस्य मूलस्याल्पबहुत्वाद् यथाक्रमं परीत्तं महद्गतं
च वेदितव्यम् । कथम् ? इत्याह-क्लिष्टं हि द्वाभ्यामकुशलमूलाभ्यां समूलं
मोहेन लोभद्वेषयोश्चान्यतरेण; एकस्मिन् कल्पेऽनयोरसमवधानात् । कुशलं
त्रिभिरलोभाद्वेषमोहैः; एषामविनाभावात् । तज्जातीयानागतभावनाभावा-
दिति । क्लिष्टजातीयस्यानागतस्य भावनायाः प्रतिलम्भस्याभावात् 'कुशल-
संस्कृता धर्मा भावयितव्याः' इति न्यायात् । त्रिभिश्च स्कन्धैः सानुपरिवर्तनम् ।
वेदना-संज्ञा-संस्कारस्कन्धैः । न विज्ञानस्कन्धेन; एकस्मिन् कल्पे द्वितीय-
विज्ञानाभावात् । न च स्वात्मना; स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । कुशलं तु

१. का० -पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०४६
स्कन्धैः सानुपरिवर्तम् । अल्पबलं खल्वपि क्लिष्टं बहुबलं कुशलम् । एकया
हि दुःखधर्मज्ञानक्षान्त्या¹ दशानुशयात्यन्तसमुच्छेदः² क्रियते । तस्मादपि
क्लिष्टं परीत्तं कुशलं महद्गतम् । उद्धतं क्लिष्टमौद्धत्यसम्प्रयोगात् । अनुद्धतं
कुशलं तत्प्रतिपक्षत्वात् । एवमव्युपशान्तं व्युपशान्तं च ।
असमाहितं क्लिष्टं विक्षेपसं प्रयोगात् । समाहितं कुशलं तत्प्रतिपक्ष-
त्वात् । अभावितं क्लिष्टं प्रतिलम्भनिषेवणाभावनाभ्यामभावितत्वात् ।
भावितं कुशलं ताभ्यां भावितत्वात् । अविमुक्तं क्लिष्टं स्वभावसन्तान-
विमुक्तिभ्यामविमुक्तत्वात् । विमुक्तं कुशलं ताभ्यां विमुक्तत्वादिति वैभा-
षिकाः । एवं तु सूत्रं नानुलोमितं भवति । एषां च पदानां नार्थविशेष उक्तो
भवति ।
महापरिवारम्; तज्जातीयानागतभावनासद्भावात् । चतुर्भिश्च स्कन्धैः
सानुपरिवर्तम् । तैश्च वेदनादिभिस्त्रिभिः, रूपस्कन्धेन च ध्यानानास्रवसंवर-
संगृहीतेन; चित्तानुपरिवर्तनासम्भवयोगेन । अल्पबलं खल्वपि क्लिष्टमिति ।
ननु च कुशलमपि दुर्बलम्, एकेन मिथ्यादृष्टिक्षणेन कुशलपक्षस्कन्धसमुद्घा-
तात् । न तदत्यन्तमुच्छिद्यते; पुनः प्रतिसन्धानात् । दुःखधर्मज्ञानक्षान्त्या तु
दशानामनुशयानामत्यन्तच्छेद इति । तस्मादपीति । अपि-शब्देन पूर्वोक्ताद-
पीति । तत्प्रतिपक्षत्वादिति । औद्धत्यप्रतिपक्षत्वादित्यर्थः । एवमव्युपशान्तं
व्युपशान्तं चेति । अव्युपशान्तं क्लिष्टम्; औद्धत्यसम्प्रयोगात् । व्युपशान्तं कुशलं
तत्प्रतिपक्षत्वादिति । क्लेशसम्प्रयोगासम्प्रयोगतो वा तदव्युपशान्तं व्युपशान्तं
च भवति ।
समाहितं कुशलं तत्प्रतिपक्षत्वादिति । विक्षेपप्रतिपक्षत्वात् । प्रति-
लम्भनिषेवणभावनाभ्यामिति । अलब्धपूर्वस्य प्राप्तिः = प्रतिलम्भः । सम्मुखी-
भावः = निषेवणम् । ते एव भावने । ताभ्यामभावितत्वाद् अभावितम् ।
न हि क्लिष्टं कुशलवदनागतं भाव्यते । न च निषेवणार्हं भवति, निहीन-
त्वात् । “प्रतिलम्भनिषेवाख्ये शुभसंस्कृतभावने ।” (अभि० को० ७.२७)
इति ।
ताभ्यामिति । प्रतिलम्भनिषेवणाभ्यामित्यर्थः । स्वभावसन्तानविमुक्ति-
भ्यामविमुक्तत्वादिति । क्लेशैः सम्प्रयोगान्न स्वभावविमुक्त्या विमुक्तः ।
क्षीणक्लेशसन्तानानुत्पत्तेश्च न सन्तानविमुक्त्या च विमुक्तम् । कुशलं तु
क्लेशसम्प्रयोगात्, क्षीणक्लेशसन्तानोत्पत्तेश्च विमुक्तम् ।
१. दुःखे धर्म०—का० । २. ॰समुद्घातः—का० ।

१०५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
कथं सूत्रं नानुलोमितं भवति ? सूत्र उक्तम्—"कथं चित्तमध्यात्मं
संक्षिप्तं भवति । यच्चित्तं स्त्यानमिद्धसहगतमध्यात्मं सन्निरोधसहगतं न तु
विपश्यनया समन्व्यागतम् । कथं बहिर्विक्षिप्तं भवति ? यच्चित्तं पञ्चसु काम-
गुणेष्वनुविक्षिप्तं भवत्यनुविसृतम्" इति ।
ननु चोक्तम्—तदेव चित्तं संक्षिप्तं स्याद्विक्षिप्तं चेति ? उक्तमिदम्,
अयुक्तं तूक्तम्; मिद्धसहगतस्य क्लिष्टस्य विक्षिप्तत्वाप्रतिज्ञानात् ।
ननु चोक्तं शास्त्रविरोधः स्यादिति । वरं शास्त्रविरोधः, न सूत्र-
विरोधः । कथम् ? एषां पदानां नार्थविशेष उक्तो भवति । विक्षिप्तलीनोद्धता-
ऽव्युपशान्तसमाहिताभाविताविमुक्तानां चित्तानामभिन्नलक्षणवचनात् संक्षिप्त-
प्रगृहीतादीनां च । न वै नोक्तः पदानामर्थविशेषो भवति; क्लिष्टसामान्येऽपि
तद्दोषविशेषसन्दर्शनात्¹ । इत्यप्येतत् क्लिष्टं चित्तं विक्षिप्तं लीनमिति
विस्तरः ।
स्त्यानमिद्धसहगतमिति । स्त्यानमिद्धसम्प्रयुक्तमध्यात्मं सन्निरोधसह-
गतमिति । एतदेव निगमयति—न तु विपश्यनया समन्व्यागतमिति । अनु-
विक्षिप्तमित्यस्य निर्देशं करोति—अनुविसृतमिति ।
मिद्धसहगतस्य क्लिष्टस्य विक्षिप्तत्वाप्रतिज्ञानादिति । किमिति
कृत्वा विक्षिप्तत्वमत्र न प्रतिज्ञायते, किं मिद्धसहगते क्लिष्टे चित्ते विक्षिप्तत्वं
नास्तीति न प्रतिज्ञायते ? आहोस्विद् विद्यमानमप्यत्र विक्षिप्तत्वं संक्षिप्तत्वे-
नैव स्थापितत्वान्न प्रतिज्ञायते ? उभयथापि व्याचक्षते । केचिद् व्याचक्षते—
मिद्धसहगताद्धि क्लिष्टाद्यदन्यत् क्लिष्टम्, तद्विक्षिप्तं प्रतिज्ञायते । मिद्धसह-
गतं तु क्लिष्टमक्लिष्टं चाविशेषेण संक्षिप्तमेवेति । अपरे पुनः व्याचक्षते—
यन्मिद्धसम्प्रयुक्तं तत् संक्षिप्तमेव, न विक्षिप्तम् । यत्तु विषयेषु विसृष्टं तदेव
विक्षिप्तमित्यतोऽत्र मिद्धसम्प्रयुक्ते चित्ते न प्रतिज्ञायत इति । वरं शास्त्रविरोध
इति । अबुद्धोक्तमभिधर्मशास्त्रमित्यभिप्रायः । अभिन्नलक्षणवचनादिति ।
सर्वाणि तानि क्लिष्टानि उक्तानि । क्लिष्टत्वलक्षणमेषां विक्षिप्तादीनाम-
विमुक्तान्तानाम् । क्लिष्टत्वं पुनः क्लेशमहाभूमिकैः सम्प्रयोगः । संक्षिप्त-
प्रगृहीतादीनां चाभिन्नलक्षणवचनान्नार्थविशेष उक्तो भवतीति सम्बन्ध
आदि-शब्देन महद्गतानुद्धत-व्युपशान्त-समाहित-भावित-विमुक्तानां ग्रहणम् ।
कुशलमेषामभिन्नम् । किं पुनः कुशलत्वम् ? कुशलं महाभूमिकैः सम्प्रयोगः ।
१. तद्दोषदश॑नात्—का० ।

एवं कुशलस्यापि गुणविशेषसन्दर्शनादुक्त एवार्थविशेषो भवति ।
सूत्रविरोधस्यापरिहारान्नैव एषां पदानामर्थः ।
यदि च सूत्रे तदेव लीनं चित्तं तदेवोद्धतमित्यभिप्रेतं स्यात्, इदं नोक्तं
स्यात्—'यस्मिन्समये लीनं चित्तं भवति लीनाभिशङ्कि¹ वा, अकालस्त-
स्मिन् समये प्रस्रब्धिसमाध्युपेक्षासम्बोध्यङ्गानां भावनायाः । यस्मिन् समये
उद्धतं चित्तं भवति औद्धत्याभिशङ्कि वा, अकालस्तस्मिन् समये धर्मविचय-
न वै नोक्त इति विस्तरः । 'वै' इति निपातः । न नोक्त इति द्वौ प्रतिषेधौ ।
उक्त एवेत्यर्थः । क उक्तः ? पदानामर्थविशेषः । कथम् ? इत्याह—क्लिष्ट-
सामान्येऽपि विक्षिप्तादीनां तुल्ये क्लिष्टत्वे तेषां दोषविशेषसन्दर्शनादित्यप्ये-
तत् क्लिष्टं चित्तं विक्षेपयोगाद् विक्षिप्तं क्लिष्टम्, कौशीद्ययोगाल्लीनम्,
औद्धत्ययोगादुद्धतम्—इत्येवमादिदोषे विशेषसन्दर्शनाद् उक्त एवार्थविशेषो
भवति । एवं कुशलस्यापि संक्षिप्तादेर्गुणविशेषसन्दर्शनादित्यप्येतत् कुशलं
चित्तं संक्षिप्तं प्रगृहीतमिति विस्तरेण उक्त एवार्थविशेषो भवति । सूत्र-
विरोधस्यापरिहारादिति । सूत्रे हि स्त्यानमिद्धसहगतं संक्षिप्तमुक्तम् ।
स्त्यानयोगेन यत् क्लिष्टं मिद्धसम्प्रयुक्तम्, तत् संक्षिप्तम्, न कुशलम् ;
स्त्यानस्य क्लेशमहाभूमिकत्वात् ।
यदि च सूत्रे इति विस्तरः । यदि युष्मन्नीत्या सूत्रे लीनमेवोद्धतं
भगवता अभिप्रेतं स्यात्, लीनोद्धतयोः पृथग् वचनं नोक्तं स्यात् । कथम् ?
इत्याह—यस्मिन् समये चित्तं लीनं नोत्तेजयन्नाग्लानम् लीनामिशङ्कि लीन-
मेतत् भविष्यतीत्यभिशङ्कतो लीनाभिशङ्कि । अकालस्तस्मिन् समये प्रस्रब्धि-
समाध्युपेक्षासम्बोध्यङ्गानां भावनाया इत्येष नियमो न स्यात् । एवं च वक्तव्यं
स्यात्—अकालस्तस्मिन् समये धर्म-विचय-वीर्य-प्रीतिसम्बोध्यङ्गानां भाव-
नाया अपीति । किं कारणम् ? तत एव लीनं चित्तमुद्धतमिति कृत्वा । तथा
यस्मिन् समये उद्धतं चित्तं भवत्यौद्धत्याभिशङ्कि अकालस्तस्मिन् समये धर्म-
विचय-वीर्य-प्रीतिसम्बोध्यङ्गानां भावनाया इत्येष नियमो न स्यात् । एवं च
वक्तव्यं स्यात्—'अकालस्तस्मिन् समये प्रस्रब्धि-समाध्युपेक्षासम्बोध्यङ्गानां
भावनाया अपि' इति । किं कारणम् ? तदेवोद्धतं चित्तं लीनमिति कृत्वा ।
अविभागेन वा वक्तव्यं स्यात्— 'यस्मिन् समये चित्तं लीनं भवति, लीनाभि-
शङ्कि, उद्धतं वा भवति औद्धत्याभिशङ्कि; अकालस्तस्मिन् समये प्रस्रब्धि-
१. लयामिशङ्कि—का० ।