अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०४८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-

तज्ज्ञानं चत्वारि ज्ञानानि-धर्मज्ञानम्, अन्वयज्ञानम्, संवृत्तिज्ञानम्, मार्ग-
ज्ञानम्" ( ) इति ।
लीनं चित्तं क्लिष्टम्; कौसीद्यसम्प्रयोगात् । प्रगृहीतं कुशलम्; वीर्य-
सम्प्रयोगात् । परीत्तं क्लिष्टम्; व्यवदानपरीत्तैर्निषेवितत्वात् । महद्गतं
कुशलम्; तद्विपर्ययात् । मूलमूल्यपरिवारानुपरिवर्तकवलालपबहुत्वाच्च ।
क्लिष्टचित्तं हि¹ द्वाभ्यामकुशलमूलाभ्यां समूलम् । कुशलं त्रिभिः
कुशलमूलैः । क्लिष्टमल्पमूल्यम्; अयत्नसाध्यत्वात् । कुशलं बहुमूल्यम्;
महाभिसंस्कारसाध्यत्वात् । क्लिष्टं तज्जातीयानागतभावनाऽभावान्न
महापरिवारं त्रिभिश्च स्कन्धैः सानुपरिवर्तम् । कुशलं तु महापरिवारं चतुर्भिश्च
विस्तरेण यथा वृत्तौ । तेषामन्वयज्ञानं तावत् संक्षिप्तचित्तालम्बनं न भवति ।
कामधातोरूर्ध्वं मिद्धाभावात्, अन्वयज्ञानस्य च कामधातवनालम्बनत्वात् ।
मार्गज्ञानमपि संक्षिप्तचित्तालम्बनं न सम्भवति । मार्गज्ञानं हि मार्गा-
लम्बनम् । न च मार्गसंगृहीतं चित्तं मिद्धसम्प्रयोगीति । तेनैवं वक्तव्यम-
भविष्यत्-तज्ज्ञानं द्वे ज्ञाने धर्मज्ञानं संवृत्तिज्ञानं चेति ।
ये तु वर्णयन्ति-संक्षिप्तं चित्तं कुशलम्, आलम्बनाभिसंक्षेपादिति,
तेषामेतद् दोषद्वयं न भवति । तद् अक्लिष्टेन मिद्धेन न सम्प्रयुज्यत
इति संक्षिप्तं विक्षिप्तं च न प्राप्नोति । नापि शास्त्रविरोधः । कुशलं
त्रिधातुकसंगृहीतम् असंगृहीतं च संक्षिप्तं चित्तं तज्ज्ञानं चत्वारि ज्ञानानीति
सिद्धम् । रूपारूप्यकुशलचित्तालम्बनमनास्रवं ज्ञानम् अन्वयज्ञानं भवति ।
मार्गसंगृहीतकुशलालम्बनं मार्गज्ञानमपीति ।
व्यवदानपरीत्तं निषेवितत्वादिति । अल्पकुशलमूलैर्निषेवितत्वादि-
त्यर्थः । तद्विपर्ययादिति । व्यवदानमहद्भिर्निषेवितत्वादित्यर्थः । मूलादीनां
बलान्तानामल्पबहुत्वम् । एकैकस्य मूलस्याल्पबहुत्वाद् यथाक्रमं परीत्तं महद्गतं
च वेदितव्यम् । कथम् ? इत्याह-क्लिष्टं हि द्वाभ्यामकुशलमूलाभ्यां समूलं
मोहेन लोभद्वेषयोश्चान्यतरेण; एकस्मिन् कल्पेऽनयोरसमवधानात् । कुशलं
त्रिभिरलोभाद्वेषमोहैः; एषामविनाभावात् । तज्जातीयानागतभावनाभावा-
दिति । क्लिष्टजातीयस्यानागतस्य भावनायाः प्रतिलम्भस्याभावात् 'कुशल-
संस्कृता धर्मा भावयितव्याः' इति न्यायात् । त्रिभिश्च स्कन्धैः सानुपरिवर्तनम् ।
वेदना-संज्ञा-संस्कारस्कन्धैः । न विज्ञानस्कन्धेन; एकस्मिन् कल्पे द्वितीय-
विज्ञानाभावात् । न च स्वात्मना; स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । कुशलं तु

---

१. का० -पुस्तके नास्ति ।