अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०३८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
तस्य पुनरयं नियमः—
भूम्यक्षपुद्गलोत्क्रान्तं नष्टाजातं न वेत्ति तत् ॥ ५ ॥
भूम्यतिक्रान्तं न जानातीति। अधरध्यानभूमिकेनोत्तरध्यानभूमिक-
मिन्द्रियातिक्रान्तं न जानाति। श्रद्धाधिमुक्तसमयविमुक्तमार्गेण दृष्टिप्राप्ता-
समयविमुक्तमार्गं पुद्गलोत्क्रान्तं न जानाति। अनागाम्यर्हत्-प्रत्येकबुद्ध-
बुद्धमार्गाणामधरेणोत्तरं¹ नष्टाजातं न जानाति। अतीतानागतं
वर्तमानपरचित्तचैत्तविषयत्वात् ॥ ५ ॥
किं च भूयः—
न धर्मान्वयधीपक्षमन्योऽन्यम्,
धर्मज्ञानपक्ष्यं परचित्तज्ञानमन्वयज्ञानपक्ष्यं चित्तं न जानाति, अन्वय-
ज्ञानपक्ष्यं च धर्मज्ञानपक्ष्यं न जानाति; कामधातुर्ध्वधातुप्रतिपक्षालम्बनत्वात्
तयोः। दर्शनमार्गे परचित्तज्ञानं नास्ति। तदालम्बनं त्वस्ति।
तत्र परचित्तज्ञानेन दर्शनमार्गं ज्ञातुकामः प्रयोगं कृत्वा प्रथमौ
दर्शनक्षणौ ।
श्रावको वेत्ति खड्गस्त्रीन् सर्वान् बुद्धोऽप्रयोगतः ॥ ६ ॥
श्रावको दर्शनमार्गात् परचित्तज्ञानेन द्वौ क्षणौ जानाति। दुःखे धर्मज्ञान-
क्षान्तिम्, धर्मज्ञानं च; अन्वयज्ञानपक्षालम्बनस्यान्यप्रयोगसाध्यत्वात् ।
श्रद्धाधिमुक्त-समयविमुक्तमार्गेणेति । यथासंख्यं श्रद्धाधिमुक्तमार्गेण
दृष्टिप्राप्तमार्गं न जानाति, समयविमुक्तमार्गेणासमयविमुक्तमार्गं न जानाति ।
अधरेणोत्तरमिति । अनागामिमार्गेणार्हन्मार्गं न जानाति । अर्हन्मार्गेण
प्रत्येकबुद्धमार्गमियादि ॥ ५ ॥
कामधातुर्ध्वधातुप्रतिपक्षालम्बनत्वात् तयोरिति । तयोः धर्मज्ञान-
पक्षान्वयज्ञानपक्षयोः ।.धर्मज्ञानपक्षस्य कामधातुप्रतिपक्ष आलम्बनम्, अन्वय-
ज्ञानपक्षस्य ऊर्ध्वधातुप्रतिपक्ष आलम्बनमिति नियमः । दर्शनमार्गे परचित्त-
ज्ञानं नास्तीति । अव्यापारत्वाद् दर्शनमार्गस्य ।
दुःखे धर्मज्ञानक्षान्ति धर्मज्ञानं चेति । सम्भवं प्रत्येवमुच्यते । कदाचिद्धि
प्रयोगवशाद् दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्ति दुःखेऽन्वयज्ञानं च ज्ञातुं सम्भवति ।
१. ॰म्यर्हच्छ्रावक प्रत्येक०-का० ।