अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०४६
स्कन्धैः सानुपरिवर्तम् । अल्पबलं खल्वपि क्लिष्टं बहुबलं कुशलम् । एकया
हि दुःखधर्मज्ञानक्षान्त्या¹ दशानुशयात्यन्तसमुच्छेदः² क्रियते । तस्मादपि
क्लिष्टं परीत्तं कुशलं महद्गतम् । उद्धतं क्लिष्टमौद्धत्यसम्प्रयोगात् । अनुद्धतं
कुशलं तत्प्रतिपक्षत्वात् । एवमव्युपशान्तं व्युपशान्तं च ।
असमाहितं क्लिष्टं विक्षेपसं प्रयोगात् । समाहितं कुशलं तत्प्रतिपक्ष-
त्वात् । अभावितं क्लिष्टं प्रतिलम्भनिषेवणाभावनाभ्यामभावितत्वात् ।
भावितं कुशलं ताभ्यां भावितत्वात् । अविमुक्तं क्लिष्टं स्वभावसन्तान-
विमुक्तिभ्यामविमुक्तत्वात् । विमुक्तं कुशलं ताभ्यां विमुक्तत्वादिति वैभा-
षिकाः । एवं तु सूत्रं नानुलोमितं भवति । एषां च पदानां नार्थविशेष उक्तो
भवति ।
महापरिवारम्; तज्जातीयानागतभावनासद्भावात् । चतुर्भिश्च स्कन्धैः
सानुपरिवर्तम् । तैश्च वेदनादिभिस्त्रिभिः, रूपस्कन्धेन च ध्यानानास्रवसंवर-
संगृहीतेन; चित्तानुपरिवर्तनासम्भवयोगेन । अल्पबलं खल्वपि क्लिष्टमिति ।
ननु च कुशलमपि दुर्बलम्, एकेन मिथ्यादृष्टिक्षणेन कुशलपक्षस्कन्धसमुद्घा-
तात् । न तदत्यन्तमुच्छिद्यते; पुनः प्रतिसन्धानात् । दुःखधर्मज्ञानक्षान्त्या तु
दशानामनुशयानामत्यन्तच्छेद इति । तस्मादपीति । अपि-शब्देन पूर्वोक्ताद-
पीति । तत्प्रतिपक्षत्वादिति । औद्धत्यप्रतिपक्षत्वादित्यर्थः । एवमव्युपशान्तं
व्युपशान्तं चेति । अव्युपशान्तं क्लिष्टम्; औद्धत्यसम्प्रयोगात् । व्युपशान्तं कुशलं
तत्प्रतिपक्षत्वादिति । क्लेशसम्प्रयोगासम्प्रयोगतो वा तदव्युपशान्तं व्युपशान्तं
च भवति ।
समाहितं कुशलं तत्प्रतिपक्षत्वादिति । विक्षेपप्रतिपक्षत्वात् । प्रति-
लम्भनिषेवणभावनाभ्यामिति । अलब्धपूर्वस्य प्राप्तिः = प्रतिलम्भः । सम्मुखी-
भावः = निषेवणम् । ते एव भावने । ताभ्यामभावितत्वाद् अभावितम् ।
न हि क्लिष्टं कुशलवदनागतं भाव्यते । न च निषेवणार्हं भवति, निहीन-
त्वात् । “प्रतिलम्भनिषेवाख्ये शुभसंस्कृतभावने ।” (अभि० को० ७.२७)
इति ।
ताभ्यामिति । प्रतिलम्भनिषेवणाभ्यामित्यर्थः । स्वभावसन्तानविमुक्ति-
भ्यामविमुक्तत्वादिति । क्लेशैः सम्प्रयोगान्न स्वभावविमुक्त्या विमुक्तः ।
क्षीणक्लेशसन्तानानुत्पत्तेश्च न सन्तानविमुक्त्या च विमुक्तम् । कुशलं तु
क्लेशसम्प्रयोगात्, क्षीणक्लेशसन्तानोत्पत्तेश्च विमुक्तम् ।
१. दुःखे धर्म०—का० । २. ॰समुद्घातः—का० ।