अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०४२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
क्षयज्ञानमेकं ज्ञानं षण्णां च भागो धर्मान्वयदुःखसमुदयनिरोधमार्ग-
ज्ञानानाम्।
एवमनुत्पादज्ञानम् ॥ ७ ॥
कस्मात् पुनरेतानि त्रीणि सन्ति दश व्यवस्थाप्यन्ते ?
स्वभावप्रतिपक्षाभ्यामाकाराकारगोचरात् ।
प्रयोगकृतकृत्यत्वहेतूपचयतो दश ॥ ८ ॥
सप्तभिः किल कारणैर्दश ज्ञानानि व्यवस्थाप्यन्ते—
१. स्वभावतः संवृतिज्ञानम्; अपरमार्थज्ञानत्वात् ।
भागो धर्मान्वयमार्गसंवृतिज्ञानानाम्। एतानि हि चत्वारि ज्ञानानि
परचित्तापचित्तज्ञानस्वभावानि¹ भवन्ति। य एषां परचित्तज्ञान-
भागः तत् परचित्तज्ञानम्, नेतर इति। क्षयज्ञानं दशसु ज्ञानेष्वेकं
ज्ञानम्, तदेव क्षयज्ञानम्। स्वभावसंगृहीत। षण्णां च भागो धर्मान्वय-दुःख-
समुदय-निरोध-मार्गज्ञानानाम्। 'दुःखं मे परिज्ञातम्' इत्येवमाद्याकार-
ज्ञाननिष्यन्दम्। तत्र यत् कामावचरदुःखाद्यालम्बनं तद् धर्मज्ञाने
ऽन्तर्भवति। यद् रूपावचरदुःखाद्यालम्बनं तद् अन्वयज्ञानेऽन्तर्भवति। यत्
प्रत्येकं दुःखाद्यालम्बनं तद् दुःखज्ञानम्, यावत् मार्गज्ञानं वा भवति।
तत्र य एषां एवंलक्षणो भागः तत् क्षयज्ञानम्, नेतर इति 'षण्णां भागः'
इत्युच्यते।
एवमनुत्पादज्ञानम्। दशसु ज्ञानेष्वेकं ज्ञानम् तदेवानुत्पादज्ञानम्।
षण्णां च भागो धर्मान्वय-दुःख-समुदय-निरोध-मार्गज्ञानानां यो भागः।
'दुःखं मे परिज्ञातं न पुनः परिज्ञेयम्' इत्येवमाद्याकारनिष्यन्दम्,
तदनुत्पादज्ञानम्। रूपारूप्यावचरदुःखाद्यालम्बनम्। तद् अन्वयज्ञानम्,
नेतरो भाग इति षण्णां भाग इत्युच्यते ॥ ७ ॥
“आकाराकारगोचरात्” इति। आकारश्च गोचरश्च आकारगोचरम्,
तस्मात्।
स्वभावतः संवृतिज्ञानमिति। स्वभावेन स्वभावतः संवृतिज्ञानम्।
संवृतौ वा ज्ञानं संवृतिज्ञानम्। कस्माद् ? इत्याह—अपरमार्थज्ञानत्वादिति।
१. ० ज्ञानं स्वभावानि—जा० ।