अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०४४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
सकलस्य सकलप्रतिपक्षत्वात् कामधातुप्रतिपक्षो धर्मज्ञानमित्युक्तम् ।
अपि तु
धर्मज्ञानं निरोधे यन्मार्गे वा भावनापथे ।
त्रिधातुप्रतिपक्षस्तत्,
निरोधमार्गज्ञाने भावनामार्गसंगृहीते त्रिधातुप्रतिपक्षः ।
कामधातोस्तु नान्वयम् ॥ ९ ॥
सन्तान उत्पद्यते । सर्वनास्रवहेतुकत्वादिति । प्रथमोत्पन्नानि दश
ज्ञानान्यधिकृत्य सभागहेतुना सर्वनास्रवहेतुकमनुत्पादज्ञानम् । क्षयज्ञानं तु
न सर्वनास्रवहेतुकमनुत्पादज्ञानम् । न हि अनुत्पादज्ञानमस्य हेतुर्भवति;
विशिष्टत्वात् ॥ ८ ॥
सकलस्य सकलप्रतिपक्षत्वादिति । सकलस्य कामधातोः दर्शन-
भावना-प्रहातव्यसंगृहीतस्य पञ्चप्रकारस्य सकलं धर्मज्ञानं दर्शन-भावना-
मार्गसंगृहीतं चतुरार्यसत्यालम्बनं प्रतिपक्ष इति कृत्वा कामधातोरेव प्रतिपक्षो
धर्मज्ञानमित्युक्तम् । अपि त्वस्ति सम्भवो यद् रूपारूप्यधातोरपि धर्मज्ञानं
प्रतिपक्षः । कतमत् तद् धर्मज्ञानम् ? यत् निरोधे मार्गे च धर्मज्ञानम् ।
निरोध-मार्गौ हि अधातुपतितौ । तावाधारावपि न हीनौ व्यवस्थाप्येते ।
दुःखसमुदयसत्ये त्वाधारभूमिके निहीने । न तदालम्बनं धर्मज्ञानं रूपारूप्य-
धातुप्रतिपक्ष इत्यवगन्तव्यम् ।
भावनापथग्रहणं तु रूपारूप्यावचराणां दर्शनहेयानामन्वयज्ञानक्षान्ति-
बाध्यत्वात् । अन्वयज्ञानं तर्हि निरोधमार्गालम्बनभावनामार्गसंगृहीतं कस्मात्
त्रिधातुप्रतिपक्षो न भवति ? कामधातोजितत्वात् । धर्मज्ञानेनैव कामधातुः
पूर्वतरजितो भवति, ततः पश्चादन्वयमुत्पाद्यते, ततः कामधातोजितत्वान्न
तत् कामधातुप्रतिपक्ष इति । धर्मज्ञानं तु रूपारूप्यधातोरजितत्वात् प्रतिपक्षो
युज्यते । कस्मात्¹ निरोधमार्गधर्मज्ञानाभ्यामेव त्रैधातुकभावनाप्रहात-
व्यक्लेशप्रहाणम्, न पूर्वाभ्याम् ? शान्तनैर्याणिकतासभागात्² । न
हि कामावचरसंस्काराणां निरोधात् प्रतिपक्षाद् वा रूपारूप्यावचरसंस्काराणां
निरोधस्य प्रतिपक्षस्य वाऽस्ति कश्चिद् विशेषः । सर्वो हि निरोधः
कुशलः, असंस्कृतः; मार्गश्च नैर्याणिकः ।
१. कस्मान्-जा० । २. ०साभागात्-जा० । साभाव्यात्-इत्यन्यपुस्तके ।