अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०३७
प्रथमोत्पन्ने तु क्षयज्ञानानुत्पादज्ञाने दुःखसमुदयान्वयज्ञाने; दुःखसमु-
दयाकारैर्भावाग्रिकस्कन्धालम्बनत्वात् ॥ ४ ॥
किं१. वज्रोपमोऽपि ताभ्यामेकालम्बनो भवति२ ? यदि दुःखसमुदया-
लम्बनो भवति । अथ निरोधमार्गालम्बनः, नैकालम्बनः ।
चतुर्भ्यः परचित्तवित् ।
वेत्तीति वित् = ज्ञानम् । परचित्तज्ञानं चतुर्भ्यो ज्ञानेभ्यो द्रष्टव्यम् ।
धर्मान्वयज्ञानमार्गः संवृतिज्ञानेभ्यः ।
कस्माद् ? इत्याह — दुःखसमुदयाकारैः भावाग्रिकस्कन्धालम्बनत्वा-
दिति । तस्य हि सर्वपश्चात् भवाग्रमेव प्रहीयते, तस्माद् येन च पीड्यते येन
च बद्धम्, तत एव मोक्षं बहु मन्यमानोऽनन्तरं क्षीणं भवाग्रमालम्बते । तच्च
दुःखसमुदयाकारैर्भावाग्रमालम्बते । यस्माद् अवश्यं ते प्रथमोत्पन्नक्षयानुत्पाद-
ज्ञाने दुःखाकारैरनित्यादिभिः समुदयाकारैर्वा हेत्वादिभिर्भावाग्रिकान्
स्कन्धानालम्बते । अप्रथमोत्पन्ने त्वन्यसत्यालम्बने अपि ते भवत इत्यर्थादुक्तं
भवति ॥ ४ ॥
वज्रोपमानन्तरं क्षयज्ञानं भवति, तदनन्तरं चानुत्पादज्ञानमित्यतः
पृच्छति—किं वज्रोपमोऽपि ताभ्यामेकालम्बनो भवतीति । ताभ्यामिति
प्रथमोत्पन्नाभ्या मित्यर्थः । 'यथा क्षयानुत्पादज्ञाने एकालम्बने, किं वज्रोप-
मोऽपि ताभ्यामेकालम्बनः' इति अपि-शब्दस्यार्थः । यदि दुःखसमुदयालम्बनो
भवतीति । किम् ? ताभ्यामेकालम्बनो भवतीति सम्भवः । अथ निरोध-
मार्गालम्बनो भवति नैकालम्बनः; तयोर्नियमेन भावाग्रिकस्कन्धालम्बनत्वात् ।
यथा हि विषकाण्डविद्धस्य मृतस्य विषं सर्वमङ्गमभिव्याप्य व्रणदेश एव
मरणकालेऽवतिष्ठते, नान्यत्र; तद्वदस्य योगिनः प्रहेय एव भावाग्रिकस्कन्ध-
लक्षणे ज्ञानमवतिष्ठते ।
"चतुर्भ्यः परचित्तविद्" इति । चतुर्भ्य एव धर्मज्ञानादिभ्यः;
तत्संगृहीतत्वात् । न दुःखज्ञानादिभ्यः; अन्याकारत्वात् । अनास्रवं हि पर-
चित्तज्ञानं मार्गाकारमेव; मार्गज्ञानत्वात् । यत्तु सास्रवम्, तल्लौकिकाकारं
सरागं विगतरागमित्यादि ।
१. किं खलु—का० ।
२. अस्ति—का० ।