अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०३२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [मार्गपुद्गलनिर्देशः]
ज्ञानैः क्लेशान् प्रजहत्; प्रामोद्यवस्त्वालम्बनत्वात् । ३. उभयम्, पूर्वैः क्लेशान्
प्रजहत् । ४. नोभयम्, उत्तरैः क्लेशानप्रजहदिति ।
तत्र वीतरागः सत्यानि पश्यन् धर्मज्ञानक्षान्तिभिः क्लेशान्न प्रजहाति ।
ज्ञानैस्तु प्रयोगविमुक्तिविशेषमार्गैर्न^१ प्रजहातीति ॥ ७९ ॥
अभिधर्मकोशभाष्ये मार्गपुद्गलनिर्देशो नाम
षष्ठं कोशस्थानं समाप्तमिति^२

प्रहाणक्रियासम्भवात् । न निर्विद्यते; प्रामोद्यवस्त्वालम्बनत्वात् । निर्वाणमार्गो
हि प्रामोद्यवस्तूनी आलम्बनमिति । उभयम्पूर्वैः क्लेशान्प्रजहदिति निर्विद्यते
च विरज्यते च पूर्वैर्दुःखसमुदयक्षान्तिज्ञानैः । कथम् ? निर्विद्यते, निर्वेदवस्त्वा-
लम्बनत्वात् । विरज्यते, क्लेशान्प्रजहदिति वचनेन प्रहाणक्रियासम्भवात् ।
नोभयमुत्तरैः क्लेशानप्रजहदिति । न च निर्विद्यते । उत्तरैर्निरोधमार्गक्षान्ति-
ज्ञानैः प्रामोद्यवस्त्वालम्बनत्वात् न निर्विद्यते । क्लेशानप्रजहदिति वचनेन
प्रहाणक्रियाया अभावात् न विरज्यते ।
आह—अपदिष्टं प्रथमायां कोट्यां चतुर्थ्यां च क्लेशान्प्रजहदिति । कः
कान् क्लेशान् प्रजहाति ? तत्र वीतराग इति विस्तरः । तत्रार्थोपक्षेपार्थम् ।
वीतरागः कामधातोर्यावदाकिञ्चन्यायतनादपि । सत्यानि पश्यन्नभिसमयन् ।
धर्मज्ञानक्षान्तिभिर्धर्मज्ञानैर्धर्मज्ञानक्षान्तिभिश्च क्लेशान्न प्रजहाति । लौकिकेन
भावनामार्गेण पूर्वं प्रहीणत्वात् । अनास्रवा तु केवलं विसंयोगप्राप्तिरुत्पद्यते ।
अन्वयज्ञानक्षान्तिभिस्त्ववश्यं क्लेशान्प्रजहाति । न हि लौकिकेन मार्गेण
भवाग्रवैराग्यमस्ति । ज्ञानैस्तु भावनामार्गे । प्रयोगविमुक्तिविशेषमार्गैरानन्तर्य-
मार्गैरपि च कैश्चिदिन्द्रियसञ्चाराद्यवस्थासु न क्लेशान् प्रजहाति ।
केऽवशिष्यन्ते ? तदन्ये आनन्तर्यमार्गास्तैः क्लेशान् प्रजहातीति सिद्धम् ॥७९॥
आचार्ययशोमित्रकृतायां स्फुटार्थायाम्
अभिधर्मकोशव्याख्यायां षष्ठं
कोशस्थानं समाप्तम्

१. ॰मार्गसंगृहीतैः—का० । २. ॰श्रीलामावाक्यस्य यदत्र पुण्यम्—का० ।