अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

ॐ नमो बुद्धाय ॐ
सप्तमं कोशस्थानम्
( ज्ञाननिर्देशः )
क्षान्तयश्चोच्यन्ते,१ ज्ञानानि च, सम्यग्दृष्टिः, सम्यग्ज्ञानं च ।
किं पुनः क्षान्तयो न ज्ञानम्, सम्यग्ज्ञानं च न दृष्टिः ?
नामला क्षान्तयो ज्ञानम्,
तत्प्रहेयस्य विचिकित्सानुशयस्याप्रहीणत्वात् । दृष्टयस्तु ताः;
सन्तीरणात्मकत्वात् ।
स्फुटार्थाव्याख्यायां
सप्तमं कोशस्थानम्
षष्ठात् कोशस्थानादनन्तरं सप्तमस्योपन्यासे सम्बन्धं दर्शय-
न्नाह—क्षान्तयश्चोच्यन्ते, ज्ञानानि चेति विस्तरः ।
“लौकिकेभ्योऽग्रधर्मेभ्यो धर्मक्षान्तिरनास्रवा” (अभि० को० ६.२५)
इत्यत्राष्टौ क्षान्तय उक्ताः, “कामदुःखे ततोऽत्रैव धर्मज्ञानं तथा पुनः”
(अभि० को० ६.२६) इत्यत्र ज्ञानानि, “न२ चेत् क्षयज्ञानमशैक्षी वा दृष्टिः”
(अभि० को० ६.५०) इत्यत्र सम्यग्दृष्टिः, “सैव विमुक्ती द्वे ज्ञानं वोधिर्य-
थोदिता” (अभि० को० ६-७६) इत्यत्र सम्यग्ज्ञानम्, इहैव वा षष्ठकोश-
स्थानावसाने एतत् सर्वमुक्तम् ।
“निर्विद्यते दुःखेहेतुक्षान्तिज्ञानैर्विरज्यते । सर्वैर्जहाति यैः” (अभि०
को० ६.७६) इति शास्त्रसम्बन्धेन वायमुपन्यस्यते । शास्त्रे हि क्षान्तय-
श्चोच्यन्ते ज्ञानानि च, सम्यग्दृष्टिः सम्यग्ज्ञानं च । तत्प्रत्यायनाथ चाय-
मारभ्यते इत्यतः पृच्छति—किं पुनः क्षान्तयो न ज्ञानमिति विस्तरः ।
नामला क्षान्तयो ज्ञानमिति । ‘अमला एव क्षान्तयो न ज्ञानम्’ इत्यवधा-
रणात् ‘सास्रवाः क्षान्तयो ज्ञानम्’ इत्युक्तं भवति । संवृतिज्ञानं हि तदिष्यते ।
तत्प्रहेयस्येति । क्षान्तिप्रहेयस्य । विचिकित्सानुशयस्याप्रहीणत्वात् । प्रहीयते
१. श्रीक्षान्तय०--का० । २. ज० पुस्तके नास्ति ।