अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०३४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
यथा च क्षान्तयो दृष्टिर्न ज्ञानम्, एवं पुनः
क्षयानुत्पादधीर्न दृक् ।
क्षयज्ञानमनुत्पादज्ञानं च न दृष्टिः; असन्तीरणापरिमार्गणाशयत्वात् ।
तदन्योभयथार्या धीः,
क्षान्तिक्षयानुत्पादज्ञानेभ्योऽन्यानास्रवा प्रज्ञा, दृष्टिः ज्ञानं च ।
अन्या ज्ञानम्,
लौकिकी प्रज्ञा सर्वैव ज्ञानम् ।
हि तास्ववस्थास्वनुशयः, न प्रहीणः; विप्रकृतावस्थत्वात् । निश्चितं च
ज्ञानमिष्यते नानिश्चितम्, इति न क्षान्तयो ज्ञानम् । क्षमारूपेण च क्षान्तय
उत्पद्यन्ते, न निश्चयरूपेणेति न ज्ञानमिति वर्णयन्ति ।
'विचिकित्सानुशयस्याप्रहीणत्वात्' इत्येतावति वक्तव्ये 'तत्प्रहेयस्य'
इति विशेषणं किमर्थम् ? द्वितीये हि क्षणे प्रथमक्षान्तिप्रहेयो विचिकित्सानु-
शयो प्रहीणो भवतीति प्रथमैव क्षान्तिर्न ज्ञानमिति गम्यते, न त्वन्याः
क्षान्तय इत्यतः 'तत्प्रहेयस्य' इति विशेषणम् । यद्वा—दुःख-धर्म-ज्ञानादीनां
ज्ञानत्वप्रतिपादनार्थम् । यदि विचिकित्सानुशयाप्रहीणत्वादित्येतावदुच्यते ।
एवम् सन्तीरणात्मकत्वादिति । उपनिध्यानस्वभावत्वादित्यर्थः । असन्ती-
रणापरिमार्गणाशयत्वादिति । नास्ति सन्तीरणमस्येति असन्तीरणम् । परि-
मार्गणे आशयः=अभिप्रायः परिमार्गणाशयः, नास्य परिमार्गणाशय इत्य-
परिमार्गणाशयम्; असन्तीरणं च तदपरिमार्गणाशयं च असन्तीरणापरि-
मार्गणाशयम्, तद्भावस्तस्मात् । क्षयज्ञानमनुत्पादज्ञानं च न दृष्टिः इत्यर्थः ।
यावदयमकृतकृत्यः, तावद् दुःखादीनि सत्यान्युपनिध्यायति, परिमार्गयति
चाशयतो यथोक्तैरनित्यादिभिराकारैः । कृतकृत्यस्य पुनर्यथा दृष्टिश्चेव
दुःखादिष्वार्यसत्येषु प्रत्यवेक्षणमात्रं ताभ्यां भवतीति 'दुःखं मया परिज्ञातं न
पुनः परिज्ञेयम्' इत्यादि । तस्मान्न ते दृष्टिस्वभावे ।
“तदन्योभयथार्या धीः” इति । दुःखे धर्मज्ञानं यावन्मार्गेऽन्वयज्ञानम् ।
सा प्रज्ञोपनिध्यानप्रवृत्ता तद्विषयविचिकित्सा च । अन्येति । लौकिकी ।
सा सर्वैव ज्ञानमित्यवधारणम् । न सा प्रज्ञास्ति । यन्न ज्ञानमित्यर्थः । का
पुनरसौ प्रज्ञा ? पञ्चविज्ञानकायिका कुशलाकुशलाव्याकृता मानसी या
दृष्टिस्वभावक्लेशसम्प्रयुक्ता, अनिवृताव्याकृता च ।