अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०४० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
अनास्रवेणाप्येवं जानातीत्यपरे ।
दर्शनवचनं तु भाष्याक्षेपात् । प्रत्यक्षवृत्तित्वाद्वा । अत एवोक्तम्—
“यत्१ तावत्१ ज्ञानं दर्शनमपि तत्” ( ) इति ।
इत्येतानि दश ज्ञानानि भवन्ति यदुत धर्मज्ञानम्, अन्वयज्ञानम्,
संवृतिज्ञानम्, दुःखज्ञानम्, समुदयज्ञानम्, निरोधज्ञानम्, मार्गज्ञानम्, परचित्त-
ज्ञानम्, क्षयज्ञानम्, अनुत्पादज्ञानं च ।
तत्र संवृतिज्ञानमेकं ज्ञानमेकस्य च भागः ।
ज्ञापितो दर्शितः । अत एव तदुपादायेत्युक्तम् । तदुपादायेति पूर्वीकृत्य । तत्पु-
रस्कृत्येत्यर्थः । निष्पन्दने तयोर्निर्विकल्पयोर्विशेषोऽनुमीयत इत्यभिप्रायः ।
अनास्रवेणाप्येवं जानातीति । षोडशाकारव्यतिरिक्तोऽस्त्यनास्रव
आकारः, तेनैवं जानातीत्यपरे ।
यदि 'तदुपादाय यज्ज्ञानं दर्शनम्' इति शास्त्रवचनेन दुःखपरिज्ञानादि-
संवृतिज्ञानफलमनास्रवं क्षयानुत्पादज्ञानमुच्यते, यदिदमुच्यते—'क्षयानुत्पादधोर्न
दृक्' (अभि० को० ७.१) इति न दृष्टिः" इति, तद्विरुध्यते ? तेनाह—
दर्शनवचनं तु भाष्याक्षेपादिति । यदेतच्छास्त्रे वचनम् 'यज्ज्ञानं दर्शनम्'
इति, तद् भाष्याक्षेपाद् भवति । दुःखज्ञानादिषु हि ज्ञानम् 'दर्शनम्',
'विद्या', 'बुद्धिः', 'बोधिः' इति पठ्यते, तत्पाठाक्षेपायोपतिष्ठते तत्पाठिनां
पाठः । न तु ते क्षयानुत्पादज्ञाने दर्शनस्वभावे । न दृष्टिभावे इत्यर्थः ।
प्रत्यक्षवृत्तित्वाद्वेति । प्रत्यक्षा वृत्तिरस्य ज्ञानद्वयस्य तदियं प्रत्यक्षवृत्तिः,
तद्भावात् । अनयोर्दर्शनवचनम् । न ह्येतज्ज्ञानद्वये आनुमानिकवद्
आगमिकवद् वा परोक्षवृत्तिः । प्रत्यक्षवृत्तिश्च दर्शनमिष्यते । तद्यथा—
चक्षुर्विज्ञानम् । तत्साधर्म्यादितदपि ज्ञानद्वयं दर्शनमित्युक्तम् । अत
एवोक्तमिति । अत एव प्रत्यक्षवृत्तित्वादुक्तं शास्त्रे—यत् तावद् ज्ञानं
दर्शनमपि तत् । स्यात् ॰ दर्शनं न ज्ञानम्, अष्टावाभिसमयान्तिकाः क्षान्तयः ।
तदिदमुक्तं भवति—दर्शनत्वमनयोरिष्यते, न दृष्टित्वमिति ।
तत्रेति । तेषु दशसु ज्ञानेषु । संवृतिज्ञानम् । संवृतिज्ञानमेव । स्वभाव-
संग्रहतः । एकस्य च परचित्तज्ञानस्य भाग एकदेशः । तस्य हि सास्रवानास्रवस्य
सास्रवो भागः संवृतिज्ञानम्, नानास्रवो भाग इति । धर्मज्ञानं दशसु ज्ञानेष्वेकं
१-१. यावत्—का० ।