उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 33
means of looking at the abundance of the growth and development by
flowers and fruits of trees (वनस्पतीनां)''.
One can infer the cheapness—
2. "Of Kalama Śāli from the abundant growth of flowers and fruits of
Sāla; of red Śāli from red Aśoka; of Pāṇḍuka from Dugdhika; and of
Sūkaraka from blue Aśoka".
3. "Of Yavaka from Nyagrodha, of Ṣaṣṭika from Tinduka, and of all
cereals from Aśvattha".
4. "Of Tila and Māṣa from Jambu; of Priyaṅgu from Śirī'ṣa; of
wheat from Madhuka; of barley from Saptaparṇa".
5. "Of cotton from the abundance of Atimuktaka and Kunda, of
Sarṣapa from Asana, Kulattha from Vadari' and Mudga from Karañja".
6. "Of Atasī from the flowers of Vetasa, Kodrava from the flowers Palāśa,
Śaṅkha, Mukta, and silver from the Tilaka, and Śaṇa (hemp) from Iṅgudī".
7. "Of elephants from Hastikarṇa, and horses from Aśwakarṇa; kine from
Pātalā and goats and lambs from plantain".
8. "Of gold from the flowers of Champaka; cheapness or abundance
of Bidruma (coral) from Bandhujīva, Bajra (diamond) from the overgrowth
of Kuruvaka, and Vaidūryya (beryl) from Nandikāvartta".
9. "One can infer the cheapness of Mauktika (pearls) from the Sindhu-
vāra; (longevity and prosperity of artists (कारुका:) from the Kusumbha, and
those of Raja from the red lotus and of minister from the blue lotus."
10. "(Prosperity of) a Śreṣṭhī is to be inferred from the Svarṇapuṣpa,
of the Brahmanas from the lotus, of the Purohita (king's spiritual preceptor)
from the white lily; of the Senāpati from the Saugandhika, and increase of gold
(wealth) from the Arka."
11. "(General) well-being is indicated by the mango, danger (fear) by the
Bhallātaka, recovery (from illness) by the Pīlu, famine by the overgrowth of
Khadira and Śamī, and good rain by the Arjuna."
12. "Abundance of crop by the flowers of Picumanda and Nāgaku-
suma, good air (climate) by Kapittham, fear of drought (अवृष्टिभयम्) by Nichula,
and epidemic (fear of disease) by Kutaja."
13. "Of Ikṣu by the flowers of Darva and Kuśa; fear of fire by Kovidāra,
and the increase of courtesans by the overgrowth of Śyāmālatā."
Signs of coming rains (वृष्टिलक्षणम्) :—
14. "When vṛkṣas (trees), gulmas (shrubs and herbs), and latās (creepers)
become full of snigdha (graceful) and niśchidra (entire, untorn) leaves,
(it is sure) that rains are coming; and when the plants (trees, etc.) bear leaves
that are dry, ungraceful (रूक्ष:), torn with many holes (छिद्रै:), it predicts scar-
city of water, i.e., of coming drought."
5

The provided image contains a completely blank page with no visible text to transcribe.

UPAVANA-VINODA
THE TEXT

UPAVANAVINODA
EDITED

अथ वृक्षायुर्वेदः ॥८२॥
उपवन-विनोदः ॥
पुंसां सर्वसुखैकसाधनफलाः सौन्दर्य्यगर्वाङ्कुर—
क्रीडालोलविलासिनीजनमनः स्फीतप्रमोदावहाः ।
गुञ्जद्भृङ्गविनिद्रपङ्कजभरस्फारोल्लसद्दीर्घिका—
युक्ताः सन्ति गृहेषु यस्य विपुलारामाः स पृथ्वीपतिः ॥१
नवं वयो हारि^a वपुर्वराङ्गनाः
सखा कलावित्कलवल्लकीस्वनः ।
धनं हि^b सर्वं विफलं सुखैषिणो
विना विहारोपवनानि भूपतेः ॥२
शास्त्राणि तावदवलोक्य मया मुनीना—
मर्थः स एव गदितः परमार्थयुक्त्या^c ।
एनं^d विलोक्य निखिलं च विचारयन्तः
सन्तः स्वभावसरला मुदमाप्नुवन्तु ॥३
अथ तरुमहिमा ।^1
बहुभिर्वत किं जातैः पुत्रैर्धर्मार्थवर्जितैः ।
वरमेकः पथि तरुर्यत्र विश्रमते जनः^e ॥४
दशकूपसमा वापी दशवापीसमो ह्रदः ।
दशह्रदसमः पुत्रो दशपुत्रसमो द्रुमः ॥५

(a) गणनाथ—नवं मनोहारि
(b) ,, धनानि
(c) ,, परमार्थयुक्ता ।
(d) ,, एवं
(e) ,, विश्राम्यते जनैः ।
1 Cf. Matsya P. 154, 511—512.
Padma P. 26, Vṛkṣaropanam.
Agni P. Chap. on Tarāgavṛkṣapraśaṁsā.

38 UPAVANA VINODA
क्रीडारामं तु यः कुर्याद्द्रुमफलसंयुतम् ।
स गच्छेच्छंकरपुरं वसेत्तत्र युगत्रयम् ॥६ᵃ
एतत्सर्वं परिज्ञाय वृक्षारोपं समारभेत्ᵇ ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां द्रुमेभ्यः साधनं यतः ॥७
यावद्दिनानि तुलसी रोपिता यद्गृहे वसेत् ।
तावद्वर्षसहस्राणि वैकुण्ठे स महीयते ॥८¹
यस्तु संरोपयेद्विल्वं शङ्करं प्रीतिकारकम् ।
तत्कुलेऽपिᶜ सदा लक्ष्मीः संतिष्ठेत्पुत्रपौत्रिकी ॥६
एवमेव हि योश्वत्थं रोपयेद्विधिना नरः ।
यत्र कुत्रापि वा स्थाने गच्छेत्सᵈ भवनं हरेः ॥१०
तेनेष्टा बहवो यज्ञास्तेन दत्ता वसुन्धरा ।
स सदा ब्रह्मचारी स्याद्येन धात्री प्ररोपिता ॥११
वटवृक्षद्वयं मर्त्यो रोपयेद्यो यथाविधि ।
शिवलोके वसेत्सोपि सेवितस्त्वप्सरोगणैःᵉ ॥१२
निम्बत्रयं समारोप्य नरो धर्मविचक्षणः ।
सूर्य्यलोकं समासाद्य वसेद्वब्दायुतत्रयम् ॥१३
चतुर्णां प्लक्षवृक्षाणां रोपणात्र संशयः ।
राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥१४
पञ्चाम्रांश्चोपयेद्यस्तु मार्गेषूपवनेषु च ।
भूतानभविष्यान्युरुषांस्तारयेत्स चतुर्दᶠश ॥१५
(a) गणनाय—युगे युगे ।
(b) ,, वृक्षारामं समाचरेत् ।
(c) ,, तत्कुले हि
(d) ,, कुत्रापि चापन्नः स गच्छेद्भवनं
(e) ,, वटद्वयं हि यो मर्त्यो रोपयेच्च यथाविधि ।
शिवलोके वसन् सोऽपि सेवित etc. ॥
1 Cf. Matsya P. 59, 17—20.
Agni P. 70, 1—9.
Saṁyutta-Nikāya I, and Kṛiakāṇḍavāridhi.
2 Cf. Varāha P. Chap. on Gokārṇamāhātma.
Kṛiakāṇḍavāridhi, pp. 663—664.
Bṛhatsaṁhitā, Chap. 54.
Indian Arts, i, pp. 85—91.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 39
शिरीषशाखिनां पञ्चाणां यः कुर्यात्प्रतिरोपणम्^a ।
गारुडं लोकमासाद्य^b मोदते देववत्सदा ॥१६
पलासशाखिनः सप्त रोपयेदेकमेव वा ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति पूज्यते चामरोत्तमः^c ॥१७
उदुम्बरद्रुमानष्टौ रोपयेत्स्वयमेव यः ।
प्रेरयेद्रोपणायापि चन्द्रलोके स मोदते ॥१८
पार्वती तोषिता तेन स भवेच्च निरामयः ।
पूजिता देवताः सर्वाः मधूको येन रोपितः^d ॥१९
क्षीरिकाकदलीद्राक्षाप्रियालपनसान्वितान् ।
तरून्सरोप्य नो दुःखी जायते सप्तजन्मसु ॥२०
अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि जम्बूश्चैन प्ररोपिता ।
गृहेपि स वसन्नित्यमतिधर्मेण^e युज्यते ॥२१
अन्यानपि तरूण्रोप्य फलपुष्पोपयोगिनः ।
रत्नधेनुसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥२२
अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं
न्यग्रोधमेकं दश चिञ्चिणीकाः^f ।
कपित्थबिल्वामलकत्रयं च
पञ्चाम्रवापी नरकं न पश्येत् ॥२३
अथ निवासासन्नतरुशुभाशुभलक्षणानि ।^1
गृहस्य पूर्वदिग्भागे न्यग्रोधः सर्वकामिकः ।
उदुम्बरस्तथा याम्ये वारुण्यां पिप्पलः शुभः ।
प्लक्षश्चोत्तरतो धन्यो विपरीतांस्तु^g वर्जयेत् ॥२४
(a) गणनाथ—कुर्यात् पथि रोपणं ।
(b) ,, गारुडं लोकमास्थाय etc.
(c) ,, पूज्यते सोऽमरैः सदा ॥
(d) ,, येन निर्मितः ।
(e) ,, वसन्नित्यं यतिधर्मेण युज्यते ॥
(f) ,, चिञ्चिणीकं ।
(g) ,, विपरीतं तु etc.
1 Cf. Gṛhyasūtra of Gobhila, IV. 7. 22-26.

तद्गृहं न प्ररोहति ॥२८ Wait, footnote index afterयस्यisd: यस्यᵈ`.

• Verse 29:
  पलाशाः काञ्चनाराश्च तथा श्लेष्मातकार्जुनाः ।
करञ्जश्चेत्यमी वृक्षा न रोप्याः सुखिना गृहेᵉ ॥२९
• Verse 30:
  आसन्नाः कण्टकिनो रिपुभयदाः क्षीरिणोर्थनाशाय ।
फलिनः प्रजाक्षयकरा दारुयपि वर्जयेत्तेषाम्ᶠ ॥३०
  Wait, let's re-verify दारुयपि:
  Could it be दारुण्यपि?
  Wait, look at दारु: दा रु
  Then the next glyph:
  It has a vertical on the left? No!
  Wait! In Bengali or Devanagari? It's Devanagari script.
  In Devanagari: ण्य is ण joined to य.
  Half-ण is ण without vertical bar (i.e. just the loop: ण्), followed by य: ण्य!
  Wait! Does it have the half-ण loop?
  Look closely at दारु... then there is a loop!
  Wait

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 41
न कुर्यान्नैऋत्याग्नेयेष्वपि हि वाटिकाम् ।
अन्यथा कलहोद्वेगौ कष्टं वा लभते भृशम् ||३२
तस्माद्राज्ञा हि शुभदं पुत्रसंनिधिवर्धनम् ।
पश्चिमोत्तरपूर्वेषु भवेदुपवनं कृतम् ॥३३
अथ भूमिनिरूपणम् ।
जाङ्गला नूपसामान्यस्वभावापि च मेदिनी ।
भेदैः सा भिद्यते षड्भिर्वर्णतो रसस्तस्तथा ॥३४
असितविपाण्डुश्यामल्ललोहितसितपीतरोचिषः क्रमशः ।
मधुराम्ललवणतिक्तककटुककषाया भुवो रसतः ॥३५
विषपाषाणवल्मीकविलदुष्टा तथोषरा ।
दूरोदका शर्करिला तरुभ्यो न हिता मही ॥ ३६
इन्द्रनीलशुकपक्ष कोमला
शङ्खकुन्दकुमुदेन्दुसंनिभा ।
तप्तकाञ्चनविकासिचम्पक-
स्पर्धिनी वसुमती प्रशस्यते ॥ ३७
समा समासनजला हरित्तरुतृणाङ्कुरा ।
तस्यां सर्वे यथास्थानं प्ररोहन्ति महीरुहाः ॥ ३८
न जाङ्गला न चानूपा भूमिः साधारणा शुभा ।
तस्यां सर्वेपि तरवः प्ररोहन्ति न संशयः ॥ ३६
(a) गणनाथ-लभते क्षते ॥
(b) " तस्माद्राज्ञा हि शुभदं पुत्रपौत्रादिवर्धनं ।
(c) " शुकपुच्छ कोमला
(d) " श्यामा समासन्नजला हरिता तरुणाङ्कुरा ।
(e) " साधारणी शुभा ।
1 Cf. Vanaspati, Section VI, pp. 66-70.
2 Cf. Charaka, Kalpasthāna I, Madanaphalakalpa, 6, 7, 9. For Eng. trans. see Fasc. Lxi,
Lesson I, pp. 1917-1918.
Suśruta, chap. 35, 34-42; Eng. trans. Vol. II. pp. 325-326.
Arthaśāstra, XXIV, 116-117, where details as to the amount of rainfall in
these region are given. Eng. Ed. (1915), pp. 143-145.
6

42 UPAVANA VINODA
पनसलिकुचतालीवंशजम्बीरजम्बू
तिलकवटᵃकदम्बाम्रातकखर्जूरपूगाः ।
कदलीतिनिशमृद्वीकेतकीनालिकेर
प्रभृतय इति चान्ये प्रायशोनूपजाः स्युः¹ ॥ ४० ᵇ
बीजपूरकपुंनागचम्पकाप्रातिमुक्तकाः ।
प्रियंगुदाड़िमाद्याश्च साधारणसमुद्भवाः ॥ ४१
निधिदेवमहीपानां प्रभावाच्चातियत्नतःᶜ ।
असात्म्यभूमिसंपन्नाᵈ अपि सिध्यन्ति पादपाः ॥ ४२
अथ पादपविवक्षा।²
वनस्पतिद्रुमलतागुल्माः पादपजातयः
बीजात्काण्डात्तथा कन्दात्तजन्म त्रिविधं विदुः³ ॥ ४३
ते वनस्पतयः प्रोक्ता विना पुष्पैः फलन्ति ये ।
द्रुमाश्च तेᵉ निगदिताः सहपुष्पैः फलन्ति ये ॥ ४४
प्रसरन्ति प्रतानैर्यास्ता लताः परिकीर्त्तिताः ।
बहुस्तम्बा विटपिनो ये ते गुल्माः प्रकीर्त्तिताः ॥ ४५
(a) गणनाथ—तिलकघटकदम्बामात etc.
(b) The following additional sloka is found in Gananath Sen's edition :
शोभाञ्जन-श्रीफल-सप्तपर्णी
शेफालिकाशोक-शमी-करीराः ।
कर्कन्धु-राकेचर-निम्ब-शोका
वृद्धिं लभन्ते भुवि जाङ्गलायाम् ॥
(c) गणनाथ—प्रभावाच्चापि यत्नतः ।
(d) ,, असात्म्य-भूमि-सम्पन्ना etc.
(e) ,, द्रुमाश्चान्ये etc.
1 Cf. Bṛhatsaṁhitā, chap. 54, 10-11, (Vol. II. p. 745), where 16 predominant trees of this
region are mentioned; also Amarakoṣa, Pātālavarga, 50-56. (See Colebrook's
edition (1807) Bk. I. Chap. 2, Sec 3, Aquatic plants, 36-42).
2 See Vanaspati, Sec. V. pp. 62-65 ; Sec. VII. pp. 79-127.
3 Cf. Ṛgveda X. 97, 15.
Manu Saṁhitā, I. 46-48.
Charaka, Sūtrasthāna, I. 36-37.
Suśruta, Sūtrasthāna, I. 23.
Dalvana, quoted in Dr. Seal's Positive Science, p. 170.
Amarakośa—ibid, pp. 171-173.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 43
जम्बूचम्पकपुंनागनागकेशर चिञ्चिणी ।
कपित्थबदरीबिल्वकुम्भकारिप्रियङ्गवः ॥ ४६
पनसाम्रमधूकाद्याः करमर्दश्च बीजजाः ।
ताम्बूली सिन्धुवारश्च तगराद्याश्च काण्डजाः¹ ॥ ४७
पाटलादाडिमीप्लक्षकरवीरवटादयः ।
मल्लिकोदुम्बरः कुन्दो बीजकाण्डोद्भवा मताः ॥ ४८
कुङ्कुमार्द्र रसोनारुकन्दाः कन्दसमुद्भवाः ।
एलापद्मोत्पलादीनि बीजकन्दोद्भवानि तुᵃ ॥ ४९
अथ बीजोप्तिविधिः ।
सम्यक्कृष्टे समे क्षेत्रे माषानुप्त्वा तिलांस्तथा² ।
सुनिष्पन्नानपनयेत्तत्रᵇ बीजोप्तिरिष्यते ॥ ५०
अथर्तु पक्वात्फलतोवशोपिता-ᶜ
न्विकृष्य बीजं पयसा निषिच्य ।
विशोषितं पञ्चदिनानि सर्पिषा
विडङ्गमिश्रेण च धूपयेत्ततः ॥ ५१
क्षीरनिषिक्तं बीजं वृहतीतिलभस्मसर्पिषा लिप्तम्ᵈ ।
गोमयमृदितमथोप्तं सद्यो जायेत धूपितं वसया ॥ ५२
पयसि निषिक्तं बीजं गोमयपरिमर्द्दितं विशोष्य ततः ।
माक्षिकविडङ्गचूर्णैर्बहुशो मृदितं प्रजायेत ॥ ५३³
(a) गणनाथ—बीजकन्दोद्भवानि च ॥
(b) ,, सुनिष्पन्नान् समुद्धृत्य तत्र etc. ।
(c) ,, अथर्तुपक्वं फलतो विशुष्कतः
(d) ,, क्षीरे निषिक्त-बीजं बृहती तिलमेव सर्पिषायुक्तं ।
1 Cf. Ṛgveda, Atharvaveda, where scattered references are met with all throughout
the texts ; Dīgha-Nikāya I. p. 3.
Buddhaghoṣa's Sumaṅgala, Vilāsinī, D.I. 1, 11. (P. T. S. I, p. 81).
Kauṭilya's Arthaśāstra, chap. 24. p. 141.
Manu Saṃhitā I, 46-48 ; Bṛhatsaṃhitā, chap. 54.
Maskarin Gosāla—Barua, chap. xxi., p. 307 ; Hemchandra, quoted in Śabdakalpa-
druma, iv, p. 475.
2 Cf. Atharva Veda, II. 8. 3.
3 Cf. Kauṭilya's Arthaśāstra, chap. 24. 117, p. 145.
Bṛhatsaṃhitā, chap. 54. 19, 26.

44 UPAVANA VINODA
जम्बूपनसचूतानां सरलं लकुचस्य च ।
क्षीरसिक्तं वपेद्विजं घृतगोविङ्‌विडङ्‌गवत् ॥ ५४
शुचिस्नातः विप्रहृसनममल˙ पूजितसुरो
गुरुं नत्वा दत्वा वसु वसुमतीं वा गुणवते ।
स्वयं बीजान्यादौ वपति कतिचिद्वास्तुपुरुषं
मनस्यन्तः कृत्वा तदनु परितोऽन्यः परिजनः ॥ ५५
बीजधानीं तृणास्तीर्णां कृत्वा सिञ्चेत्पयोऽम्बुना ।
जाताङ्कुरां च सलिलैर्निस्तृणां शोषमानयेत् ॥ ५६
अथ रोपणविधानम् ।
अन्यथाविहितानां यन्मनोज्ञतासंपदौ नस्तः ।
कथयाम्यतस्तरूणां रोषविधानं$^a$ यथोद्दिष्टम्$^b$ ॥ ५७
ध्रुवमृदुमूलविशाखागुरुभं श्रवणस्तथाश्विणी हस्तः ।
उक्तानि दिव्यदृग्भिः पादपसंरोपणे भानि ॥ ५८$^1$
हस्त प्रमाणानपयसा सुसिकान्
संक्रामयेन्मूलबहः$^c$ समृत्कान् ।
सर्पिर्मधुशीर$^d$ विडङ्गलिप्ता-
न्बिले निदध्याच्च करीषयुक्ते$^e$ ॥ ५९
अबालुकाश्लक्ष्णमृदा पूरिते गर्त्तशोधनम् ।
कीदशार्धमिते खाते जलसिके वपेत्तरुम् ।
कदलीचीरिणौ रोप्यौ$^f$ मूले दत्वा तु गोमयम् ॥ ६०
(a) गणनाथ—रोपणविधिना etc.
(b) The following additional sloka is found in Gananath Sen’s edition :
रोहिणी सहितमुत्तरात्रयं कीर्त्तयन्ति मुनयो ध्रुवाख्यम् ।
त्वाष्ट्र-मित्र-शशि-पूष-दैवता-—न्यामनन्ति मुनयो मृदूव्यथ ॥
(c) गणनाथ—संक्रामयेन्मूलवतः etc.
(d) ,, ससर्पिषोशीर etc.
(e) ,, करीषपूर्णे ॥
(f) ,, कदली चीरिनो रोप्यौ etc.
1 Cf. Bṛhatsaṃhitā, chap. 54, 31.
Agni P. chap. 281, 3, 4 & 6.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 45
रम्भायाः सुपरिणतैः फलैर्बिलिप्तां
संशुष्कां भुवि निहितां पलालरज्जुम् ।
शुद्धायामुपरि तृणेन गाढगुप्ता-ᵃ
मासिञ्चेद्वहुजलैर्बहून्यहानि ॥ ६१
सा रज्जूस्तदनु तमालनीलभासोᵇ
बिभ्राणानरुणरुचोङ्कुरानप्रसूते ।
भूयस्तानुपचितपत्रकाण्डमूला-
नारोप्य प्रथितविधानतो निषिञ्चेत् ॥ ६२
आषाढ़े श्रावणे मासि बीजावपन रोपयो ।
ग्रीष्मादन्यत्र वल्लीनां केचिदिच्छन्ति रोपणम् ॥¹ ६३
मण्डपन्यावर्त्त स्वस्तिकचतुरस्रसर्वतोभद्रैःᶜ ।
बीथीनिकुञ्जपुञ्जकविन्यासैः पादपा रोप्यः ॥ ६४
दशविंशतिषोडशभिस्तु करै-
रधरोत्तरमध्यकृतान्तरकान् ।
द्विचतुस्त्रिभिरन्तरितान् क्रमशःᵈ
स्तृणपादपगुल्मभृतश्च वपेत् ॥² ६५
सान्द्रारोपणमवृद्धिकारणं
वातभीतिरतिदूररोपणात् ।
भिन्नवर्णरचनाल्पपीड़ना
नैव युक्तिरियमेव शस्यतेᵉ ॥ ६६
(a) गणनाथ—शुद्धायामुपरितया च गाढगुप्तां
(b) ,, सा रज्जुस्तरुण-तमाल-नील-भासा
(c) ,, मण्डप-नन्दावर्त्तैः स्वस्तिक etc.
(d) ,, द्विचतुस्त्रिभिरन्तरितान्रुचिरां—
(e) ,, भिन्नवर्ण-रचनाल्प-पीड़िता—
नान्तु युक्ति etc.
1 Cf. Bṛhatsaṁhitā, 54. 7; also Kaśyapa quoted by Bhaṭṭotpala in his Commentory on this sloka.
2 Cf. Agni P. chap. 281, 8 & 9.
Śukranīti, IV, iii, 91–93.
Bṛhatsaṁhitā, 54, 12,

46 UPAVANA VINODA
कुसुमं फलमप्युपभोगसहं
फलिनो हि न यस्य दलन्ति शिखाः ।
कुसुमेन बिनैव फलन्ति च ये
न भवन्ति शुभास्त इहापनसाःᵃ ॥ ६७
मातुलुङ्गरजनी सकण्टकः
किंशुकश्च गिरिकर्णिका सिता ।
तिन्तिड़ीकविफलाक्षनीलिकाः
कोविदार इति भीतिदो गणः ॥ ६८
फलिन्यशोकपुंनागशिरीषनिम्बचम्पकाः ।
मङ्गल्याः प्रथमं रोप्य भल्लातश्च गदापहःᵇ ॥ ६६
पूर्बस्यां करमर्दवंशबिटपाः पारावता दक्षिणे
कौवेर्यां बदरी कपित्थतरबो धात्री च पश्चात्किबा ।
अन्ये चोत्तममध्यमाधमशिखा रोप्यः स्ववर्गैः समं
कृत्वा चान्तरकं यथायथममी यत्नैर्नृपर्य्येरुपृशः ॥¹ ७०
अथ निषेचनविधिः ।
सर्व्वस्यापि नवोत्थस्य सायं प्रातर्निषेचनम् ।
शीतातपसमीरेभ्यो रक्षेच्च सुबिधानतः ॥ ७१
हेमन्ते शिशिरे देयं जलं चैकान्तरे दिने ।
बसन्ते प्रत्यहं ग्रीष्मे सायंप्रातर्निषेचनम् ॥² ७२
बर्षासु च शरत्काले यदा वृष्टिर्न दृश्यते ।
तदा देयं जलं तज्जैरालबाले महीरुहाम् ॥ ७३
वारिणा यावता यस्य मूले सौहित्यमिष्यते ।
तावत्तस्य तरोर्देयं किं घटार्थविवक्षया ॥ ७४
(a) गणनाथ—न भवन्ति शुभा इह ते पनसाः ॥
(b) ,, भल्लातस्तु गदावहः ॥
(c) ,, तदा देयं जलं तव आलवाले महीरुहि ॥
1 Cf. Bṛhatsaṁhitā, 54, 13, which states that
मिश्रैर्मूलैश्च न फलं सम्यग्यच्छन्ति पीडिताः ॥
2 Cf. Agni P. chap. 281, 7.
Śukranīti, IV. iv, 105—106.
Bṛhatsaṁhitā, 54, 9.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 47
आलबालस्थिते तोयं शोषं न भजते यदा ।
अजीर्ण तद्विजानीयान्न देयं तादृशे जलम् ॥ ७५
समीपजातं यत्नेन तृणगुल्मलतादिकम् ।
स्फोटनीयं विधिज्ञेन द्रुमाणां वृद्धिरिच्छति ॥ ७६
अथ द्रुमरक्षा ।$^1$
नीहाराच्चण्डवाताच्च धूमाद्वैश्वानरादपि ।
जालकारात्प्रयत्नेन रक्षणीयाः क्ष्माहरुहाः ॥ ७७
पङ्क्तिमध्ये तु सुफला बाह्ये तत्परोतपरे ।
वृत्ताः कार्या युतावृत्त्या सा चापि परिखायुता ॥ ७८
विद्युदाहतवृक्षस्य भूमिमादाय सर्वतः ।
रक्षार्थं विकिरेदेषां तया न हिमबाधनम् ।
दीप्तोऽप्यग्निः शमं याति वज्रदग्धद्रुभस्मना ॥ ७९
सितशाल्योदनं दध्ना सैन्धवेन युतं बने ।
क्षेपणीयं च परितो गराणां दृष्टिवारणम् ॥ ८०
शलभाखुपतङ्गानां पिपील्यादेर्भये सति ।
अष्टोत्तरशतं जप्त्वा मन्त्रं पत्रे ततो लिखेत् ॥ ८१
मन्त्रः । ॐ स्वस्ति किष्किन्धास्थितप्रकटपराक्रमान्तर्हितार्कमण्डलोपजीवितस्य
श्रीहनूमानाज्ञापयति मूषकपतङ्गपिपीलिकाशलभकरभान्वककीटगन्धिकानिवहैर्र्गा-
स्थातव्यम् । आज्ञामतिक्रममाणस्य शरीरनिग्रहः समावर्त्तयति । तस्य वानरसिंहस्य
क्रममानस्य सागरम् । कल्पान्तरगतो वायुर्जीमूत इव नर्दति ॥ हूं फट् नमः ॥
पत्रे मनुंस्मालिख्य जप्त्वा तं निखनेद्भुवि ।
क्षेत्रे कीटपतङ्गाखुपिपील्यादिर्विनश्यति ॥ ८२
(a) गणनाय—तादृशं जल' ॥
(b) " वृद्धिमित्छुता ॥
(c) " महीरुहाः ॥
(d) " परिखावृता ।
(e) " परितः etc.
(f) " पत्रे तरोर्लिंखेत् ॥
1 To be read with Section on तरुचिकित्सा, p. 58.

48 UPAVANA VINODĀ
अथोपवनप्रक्रिया ।¹
घनप्रवालस्थगितातपानि
विकीर्णपुष्पाणि समीरगेन ।
गृहाणि कुर्यादतिमुक्तकानां
लताभिरालोल मधुव्रताभिः ॥ ८३²
स्थानेष्वपरेषुª तथा पादपयुगलेषु मिथुनसंवाहाः ।
शाखावलम्बिनीभिर्दोलाः कार्या लताभिश्च ॥ ८४
तरुविटपलतानिकुञ्जरम्या
विरचितक'न्दरसानुगण्डशैला ।
विविधमणिगृहा विचित्रधातुः
क्वचिदपि पर्वतिका विहारहेतुःᵇ ॥ ८५
केकानिनादसुभगाः सदासंत्रासिताहयः ।
ताण्डवेन तदुद्देशान्मण्डयन्ति शिखण्डिनः ॥ ८६
मन्दः । विलम्बिनो यत्र तटद्रुमा वपु-
र्विलोकयन्ति प्रसवेद्गौरिव ।
समं दिशन्तः कलहंसभूषणा
क्वचिद्भवेत्पुष्करिणी मनोरमा ॥ ८७³
(a) गणनाथ—स्थानेष्वप्येषु etc.
(b) The following additional sloka is given in Gananath's edition :
जल-प्रपात-निर्झरैः सुशोभितं मनोरमं ।
स्थलञ्च सौरभोल्लसत्-समस्त-वारियन्त्रकैः ॥८८
1 Cf. Ṛgveda, III. 8. 11, about "The consecration of a garden". See also Sānkhāyana's
Gṛhya Sūtra, V. 3. 2, et seqq.
2 Cf. Vātsyāyana's Kāmasūtra where details of the construction of a Vṛkṣavāṭikā are
given. See Introduction p. 17-18; and also Chakladar. pp. 151-156 where passages
are also quoted from Raghuvaṁśa, XIX, 9; Kāmasūtra, 17; Viṣṇu Smṛti, V. 117;
Bhāsa's Svapna-Vāsavadattā, Act V.
Cf. Also Matsya P. chap. 256, 3-10.
Śukranīti, IV. iv, 104.
Kāmandakinīti, XIV, 27-42.
3 Bṛhatsaṁhitā, 54 :—प्रान्तच्छायाविनिर्मुक्ता न मनोज्ञा जलाशयाः ।
यस्मादतो जलप्रान्तेष्वारामान् विनिवेशयेत् ॥ १

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 49
निर्यादः सलिलां सुखावतरणां तीरेषु पुष्पद्रुमां
कूजद्वन्नविहङ्गमां सतरणीमत्यायतां दीर्घिकाम्$^{a}$।
कुर्यात्तत्र समुल्लसत्कमलिनीपत्राङ्कुरश्यामलां
श्यामालोचनमल्लिकां विदधतीं नीलोत्पलानि क्वचित् ॥ ८८
उपवनमिव वारिमध्यमग्नं
विमलतया प्रतिबिम्बितं दधाना।
शशिकरनिकरेण पूरिते च$^{b}$
क्वचिदुपनेयपयः सुखाय वापी$^{c}$ ॥ ८९
मध्ये तस्मिन्शिशिरशिखरिखर्पिध वेश्म प्रवातं
गूढोपान्तं सुरभिकुसुमैः शाखिभिर्नम्रशाखैः ।
स्थाने स्थाने स्फटिकधवलं मण्डपं मण्डनाहं$^{d}$।
कुर्यात्कस्मिन्नपि च कदलीमन्दिरं मन्दवायु ॥ ९०
क्वचिदपि कूपं कुर्यादुपवनदेशे सुमृष्टसलिलभरम् ।
संसिक्तसकलविटपं बद्धं पाषाणसंचयैः$^{e}$ परितः ॥ ९१
अञ्जनमुस्तोशीरैः सनागकोशातकामलकचूर्णैः ।
कतकफलसमायुक्तैः कूपे योगः प्रदातव्यः ॥ ९२
कलुषं कटुकं लवणं विरसं
सलिलं यदि वाशुभगन्धि भवेत् ।
तदनेन भवत्यमलं सुरसं
ससुगन्धि गुणैरपरैश्च युतम् ॥ ९३
अथ कूपार्थ भूमिपरीक्षा ।$^{1}$
पातालादूर्ध्वगमाः शिराः प्रसर्पन्ति सर्वतो दिक्षु ।
नीरस्य भूममध्ये ज्ञात्वा ताः कल्पयेत्कूपम् ॥ ९४
(a) गणनाय—कूजद्व'हविहङ्गमां सुतरणीमत्यायतां दीर्घिकां ।
(b) ,, शशिकरनिकरेण भूषितेव
(c) ,, क्वचिदमलपयः etc.
(d) ,, स्थाने स्थाने स्फटिक-धवलान् मण्डपानर्हमण्डान्
(e) ,, बद्धं पाषाण-शकलैः etc.
1 Cf. Bṛhatsaṁhitā, chap. 53, translated in the Introduction and quoted in the Appendix.
Cf. also Fausboll no 2, Vaṇṇupatha Jātaka.
7

50 UPAVANA VINODA
यदि वेतसोऽम्बुरहिते देशे हस्तैस्त्रिभिस्ततः पश्चात् ।
सार्धे पुरुषे तोयं वहति शिरा पश्चिमा तत्र ॥ ६५
चिह्नमपि चार्थपुरुषे मण्डूकः पाण्डुरो हि मृत्पीता ।
पुटभेदकश्च तस्मिन् पाषाणे भवति बहुतोयः ॥ ६६
जम्बूवृक्षस्य प्राग्वल्मीको यदि भवेत्समीपस्थः ।
तस्माद्दक्षिणपार्श्वे सलिलं पुरुषद्वये साधु ॥ ६७
अर्धपुरुषे च मत्स्यः पारावतसंनिभश्च पाषाणः ।
मृद्भवति तत्र नीला दीर्घं कालं^a च बहुतोयम् ॥ ६८
वल्मीकोपमितायां निर्गुण्ड्यां^b दक्षिण' करत्रयोन्माने ।
पुरुषद्वयेन पादे भवति जलं स्वादु चाशोष्यम् ॥ ६६
रोहितमत्स्योर्धनरे मृत्कपिला पाण्डुरा ततः परतः ।
सिकताश्च शर्कराश्च क्रमेण परतो भवत्यम्भः ॥ १००
पूर्वेण यदि बदर्या वल्मीको दृश्यते जलं पश्चात् ।
पुरुषैस्त्रिभिरादेश्यं श्वेता गृहगोधिकाऽर्धनरे ॥ १०१
सफला वा बदरी चेद्दिश्यपरस्यां जलं ततो भवति ।
पुरुषत्रये सपादे भवति परं दुन्दुभेश्चिह्नम्^c ॥ १०२
काकोदुम्बरिकायां वल्मीको दृश्यते शिरा तस्मिन् ।
पुरुषत्रये सपादे पश्चिमदिक्स्था च सा वहति ॥ १०३
आपाण्डुरा च मृत्स्ना^d गोरसवर्णाश्च भवति पाषाणः ।
पुरुषार्धे कुमुदनिभो दृष्टिपथं मूषको याति ॥ १०४
आसन्नो वल्मीको दक्षिणपार्श्वे विभीतकस्य ।
अध्यर्धे भवति शिरा^e पुरुषे ज्ञेया दिशि प्राच्याम् ॥ १०५
तस्यैव पश्चिमायां वल्मीको यदि भवेद्द्रुस्ते ।
तत्रोदग्भवति^f शिरा चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ॥ १०६
(a) गणनाथ—नीला सुदीर्घकालञ्च बहुतोयम् ॥
(b) ,, वल्मीकोपचितायां निर्गुण्ड्या etc.
(c) ,, परं दुण्डुभे चिह्न' ॥
(d) ,, आपाण्डुरीव मृत्स्ना etc.
(e) ,, अध्यर्द्ध तस्य शिरा etc.
(f) ,, तचोदग्भवति शिरा etc.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 51
श्वेतो विश्वंभरकः प्रथमे पुरुषे तु कुङ्कुमाभोश्मा
अपरस्यां दिशि च शिरा नश्यति वर्षत्रयेतीते ॥ १०७
सकृशः सितª एतस्यां वल्मीको यत्र कोविदारस्य ।
मध्ये तयोर्नरैरर्ध पञ्चमैस्तायमक्षोभ्यम् ॥ १०८
प्रथमपुरुषे भुजङ्गः कमलोदरसंनिभा मही रक्ता ।
कुरुविन्दकपाषाणाश्चिह्नान्येतानि वाच्यानि ॥ १०६
सर्वेषां वृक्षाणामधःस्थितं दर्दुरं यदा पश्येत् ।
तस्माद्धस्ते तोयं चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ॥ ११०
उत्तरतश्च मधूकादहिनिलयः पश्चिमोत्तरे तोयम् ।
परिहृत्य पञ्चहस्तानर्धाष्टमपौरुषं वाच्यम् ॥ १११
अहिरजः पुरुषेस्मिन्मृद्वा धात्री कुलत्थवर्णाभा
माहेन्द्री वहति शिरा भवति सफेनं सदा तोयम् ॥ ११२
सर्पावासः पश्चाद्यदा कदम्बस्य दक्षिणेन जलम्ᵇ ।
पुरतो हस्तत्रितयात्षड्भिः पुरुषैस्तुरीयोनेःᶜ ॥ ११३
वल्मीकसंग्रृतो यदि तालो वा भवति नालिकेरो वा ।
पश्चात्षड्भिर्हस्तैर्नरे᳭श्चतुर्भिः शिरा यस्यᵈ ॥ ११४
अश्मातकस्य वामे बदरी वा दृश्यतेहिनिलयो वा ।
षड्भिरुग्वास्त्य करैःᵉ सार्ध पुरुषत्रये तोयम् ॥ ११५
कूर्मः प्रथमे पुरुषे पाषाणो धूसरः ससिकता मृद् ।
आदौ शिरा च याम्यां पूर्वोत्तरातो द्वितीया च ॥ ११६
जलरहिते यदि देशे चिन्हान्यनूपजानि दृश्यन्ते ।
वीरणदूर्वा हरिताᶠ यत्र हि तस्मिञ्जल पुरुषे ॥ ११७

(a) गणनाथ—ससितः कृश etc.
(b) ,, यदा कदम्बस्य दक्षिणेनालं ।
(c) ,, षड्भि पुरुषैस्तु पाथी वै ॥ 2993
(d) ,, शिरा याम्यां ॥
(e) ,, षड्भिरुदकाशा करैः etc.
(f) ,, वीरणदूर्व्वारहिते यव etc,

52 UPAVANA VINODA
तिलकाम्रातकवरुणकभल्लातकबिल्व$^a$तिन्दुकाङ्कोलाः ।
पिण्डीरशिरोषाञ्जनपरुषक$^b$वञ्जुलानिचलाः ॥ ११८
एते यदि सुस्निग्धैर्वल्मीकैः परिवृतास्ततस्तोयम् ।
हस्तैस्त्रिभिरुत्तरतश्चतुर्भिरर्धेन च नरस्य ॥ ११६
अतृणे सतृणा यस्मिन् सतृणे तृण वर्जिताः मही यत्र ।
तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा वक्तव्यं वा धनं तत्र$^c$ ॥ १२०
कण्टक्यकण्टकानां व्यत्यासेम्भस्त्रिभिः$^d$ करैः पश्चात् ।
खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात् ॥ १२१
वृक्षस्यैका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरा वा स्यात् ।
विज्ञातव्यं शाखायतले नीरं त्रिपुरुषं तु$^e$ ॥ १२२
फलकुसुमविकारो यस्य तस्य पूर्वे शिरा त्रिभिर्हस्तैः$^f$ ।
भवति पुरुषैश्चतुर्भिः पाषाणाधः क्षितिः पीता ॥ १२३
यदि कण्टकहीणा स्यान्निदिग्धिक्रा शुक्लपुष्पसंयुक्ता ।
तस्यास्तलेम्बु वाच्यं त्रिभिर्नरैरर्धपुरुषे वा ॥ १२४
खर्जूरी द्विशिरस्का यत्र भवेज्जलविवर्जिते देशे ।
तस्याः पश्चिमभागे निर्दे श्यं त्रिपुरुषैर्वारि ॥ १२५
यदि भवति कर्णिकारः सितकुसुमः स्यात्पलाशवृक्षो वा$^g$ ।
सव्येन तत्र हस्तद्वयेम्बु पुरुषत्रये भवति$^h$ ॥ १२६
ऊष्मा यस्यां धात्र्यां धूमो वा तत्र वारि नरयुगले ।
निर्देष्टव्या च शिरा महता वारिप्रवाहेण ॥ १२७
यस्मिन् क्षेत्रोद्देशे$^i$ जातं शस्यं विनाशमुपयाति ।
स्निग्धमतिपाण्डुरं वा महाशिरा नरयुगे तत्र ॥ १२८
(a) गणनाथ—भल्लातक-तिल्व-तिन्दुक etc.
(b) ,, परुषकार्क etc.
(c) ,, वक्तव्यं जीवनं तच ॥
(d) ,, प्रत्यासन्नस्त्रिभिः करैः etc.
(e) ,, त्रिपुरुषं तत् ॥
(f) ,, फलकुसुमविकारो यत्र तस्मात् पूर्वे etc.
(g) ,, स्यात् पलाशवृक्षे च ।
(h) ,, सव्येन तत्र हस्तद्वयपुरुषत्रये वा भवति जलं ॥
(i) ,, यस्मिन् चेत्तं देशे जातं etc.