सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)

Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan

केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा

DevanagariHindipublished138 पृष्ठ

प्रकरणम् १० ] वसन्तलदमीसहितम् । ७३
भा०—शनिवार में सूर्यबिम्ब दृश्य रहते हुए ही, और गुरुवार में सूर्यबिम्ब
के अस्त होने पर गोधूलिक लग्न ग्रहण करना चाहिये । यह भी केवळ शनिवार
में अस्त के बाद कुलिक की प्राप्ति और गुरुवार में अस्त से पूर्व अर्धयाम की प्राप्ति
होने के कारण समझना । इस गोधूलि में अशुभ नक्षत्र कृष्णपक्ष और दुर्मुहूर्त
होने पर भी हीनवर्णों का विवाह शुभकारक होता है ॥ ५ ॥
सार्क शनावित्यादि यदुक्तं तत्परिमाणं कथयति —
अत्रोभयत्र घटिकादलमिष्टमाहुर्ग्राह्यस्तदम्बरमणेरपि नार्धविम्बः ।
कालार्गलानियतये तपनार्धविम्बवेलाव्यवस्थितिरियं रचयां बभूवे ॥
सं०—अत्र ( गोधूलिके ) उभयत्र ( विम्बार्धास्तमयात् पूर्वं पश्चाच्च )
घटिकादलं ( घट्यर्धं ) इष्टमाहुः । तत् तस्मात् अम्बरमणेः सूर्यस्य अर्ध-
विम्बः ( अर्धबिम्बं यस्मिन् सः ) अपि 'कालो' न ग्राह

७४ विवाहवृन्दावनम्— [ गोचर-
परिणयविधौ विवाहविषये असौ इन्दुमासः ( चान्द्रमासः ) श्रेयान् अति
श्रेष्ठ उक्तोस्ति ॥ १ ॥
भा०-चैत्रमास प्रतिपदा रविवार में सूर्यादि समस्त ग्रहों के मेषादि में
स्थित होने पर भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक की प्रवृत्ति हुई । इस प्रकार पौष
मास मकरादिस्थित सूर्य में उक्त लोकों की प्रवृत्ति नहीं हुई, अतः विवाह विषय
में वह चन्द्रमास ही अत्यन्त श्रेष्ठ कहा गया है ॥ १ ॥
वि०-“लङ्कानगर्यामुदयाच्च भानोस्तस्यैव वारे प्रथमं बभूव ।
मधोःसितादेर्दिनमासवर्षयुगादिकानां युगपत्प्रवृत्तिः ॥”
लङ्का के क्षितिज में मेषादिस्थित सूर्य और चन्द्रमा के होने पर लोकत्रय की
प्रवृत्ति हुई । वहाँ सूर्य और चन्द्रमा को तुल्य राश्यादि होने के कारण चान्द्रमास
की प्रवृत्ति हुई है, और सूर्य ही की होरा होने के कारण रविवार भी हुआ ।
और मेषादि में सूर्य के होने से चैत्रमास भी हुआ । चान्द्रमास की गणना चैत्रादि
से ही होती है । और सौर मास की प्रवृत्ति मकरादिस्थ सूर्य से समस्त संहिता-
कारों ने कही है । इसलिये चान्द्रमास की ही प्रधानता हुई, सौरमास की नहीं ।
अथ सौरचान्द्रयोर्विरोधे सयुक्तिकं निर्णयं कथयति –
नेष्टः पौषो मृगयुजि रवावाहृतश्चेत्प्रवीणै-
श्चारुश्चैत्रोप्यजसहचरे भास्करे सुन्दरीणाम् ।
माण्डव्याद्यैः स्मृतशुभफलस्यास्य किं नोपयामे
मीनोपि स्यादविकृतफलः फाल्गुनस्य प्रसङ्गात् ॥ २ ॥
सं०-सुन्दरीणां नारीणां उपयामे विवाहे मृगयुजि मकरस्थे रवौ
पौषो नेष्टः स्यात् । चेत् ( यदि )प्रवीणैः ( कैश्चित् पण्डितं मन्यैः ) मृगेऽर्के
पौषः आहतः स्वीकृतः तदा अजसहचरे मेषगते भास्करे चैत्रोऽपि चारुः
शुभः स्यात् । किञ्च माण्डव्याद्यैः आचार्यैः स्मृतशुभफलस्यास्य फाल्गुनस्य
प्रसङ्गात् ( योगात् )मीनोऽपि ( मीनस्थितार्कोऽपि ) अविकृतफलः ( न
विकृतं फलं यस्य स तथा ) किं न स्यात् । अपि त्वविकृतफल एव स्यात् ॥
भा०-स्त्रियों के पाणिग्रहण में मकरस्थित सूर्य में भी पौष मास नेष्ट है,
अगर कोई प्रवीण उसे ( मकरस्थ सूर्य में पौष को ) स्वीकार करते हैं तो मेषस्थ
सूर्य में चैत्र भी शुभ हो सकता है । और माण्डव्यादि आचार्यों से कथित शुभ

प्रकरणम् १० ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ७५
फाल्गुन मास के योग से क्या मीन भी अविकृत फल (यथोक्त फलप्रद) नहीं हो
सकता है ? अर्थात् अवश्य अपने अशुभ फल को ही दे सकता है ॥ २ ॥
अतोऽत्र सिद्धान्तमाह-
झषो न निन्द्यो यदि फाल्गुने स्यादजस्तु वैशाखगतो न निन्द्यः ।
मध्वाश्रितौ द्वावपि वर्जनीयावित्यादिवाचामियमेव युक्तिः ॥ ३ ॥
सं०-यदि फाल्गुने मासे झषः (मीनस्थोऽर्कः) तदा न निन्द्यः स्यात् ।
अजः मेषार्कस्तु वैशाखगतो न निन्द्यः स्यात् । मध्वाश्रितौ चैत्रमासगतौ
द्वौ (मीनमेषार्कौ) अपि वर्जनीयौ चान्द्रमासस्य प्राधान्यात् । इत्यादि-
वाचां इत्याद्युक्तवतां युक्तिः इयमेव कथितैवेत्यर्थः ॥ ३ ॥
भा०-यदि फाल्गुन मास में मीन गत रवि हो तो निन्द्य नहीं है । और
वैशाख में मेषगत सूर्य हो तो निन्द्य नहीं है । तथा चैत्र मास में दोनों
(मीनार्क मेषार्क) त्याज्य है इत्यादि कहनेवालों की युक्ति यही है । अर्थात्
चन्द्रमास में ही प्राधान्य माना गया है ॥ ३ ॥
यदि चान्द्रमासस्य प्राधान्यं तदा पृथक् सौरमासं किमुक्तमित्याह-
प्रायः सौरं मानमिष्टं विवाहे तत्किं चान्द्रं मासमाहुः फलेन ।
यस्मात्सम्यक्तत्फलाप्तिस्तदैक्ये सौरो मासः केवलः किञ्चिदूनः ॥
सं०-प्रायः (विशेषेण) विवाहे सौरं मानमिष्टं, तत् (तदा)
फलेन चान्द्रं मासं किं आहुः ? यस्मात् कारणात् तदैक्यै (तयोः सौर-
चान्द्रयोः) ऐक्ये तत् फलाप्तिः (विवाहफललब्धिः) सम्यक् संपूर्णा
भवति । केवलः सौरो मासः किञ्चिदूनः स्यात् ॥ ४ ॥
भा०-विवाह में बहुधा सौरमान ही इष्ट है, तो शुभाशुभ फल से पृथक्
चान्द्रमास शौनकादिकों ने क्यों कहा ? इसलिये कि-सौर और चान्द्र दोनों के
ऐक्य होने से परिपूर्ण फल होता है । केवल सौरमास कुछ न्यून है ॥४॥
अथ गोचराष्टकवर्गयोर्बलाबलं कथयति-
योषितां गुरुपतङ्गगोचरे शोभने शुभकरः करग्रहः ।
अष्टवर्गविधिना तदत्यये सूर्यशुद्धिमपरे नृणां जगुः ॥ ५ ॥
सं०-योषितां नारीणां गुरुपतङ्गगोचरे शोभने (गोचरयुक्त्या गुरु-
बले, सूर्यबले च) सति करग्रहो विवाहः शुभकरः स्यात् । तदत्यये

( गोचरविधिना स्त्रीणां गुरुसूर्यबलालाभे ) सति अपरेऽन्ये अष्टवर्ग-
विधिना नृणां वराणां सूर्यशुद्धिं जगुः ॥ ५ ॥
भा०—गोचर विधि से स्त्रियों के गुरुबल और सूर्यबल प्राप्त होने पर विवाह
शुभ है । यदि गोचर विधि से गुरुबल और सूर्यबल प्राप्त नहीं हो तो अष्टवर्ग
विधि से पुरुष का ही रविबल ग्रहण करना अन्य आचार्यों ने कहा है ॥ ५ ॥
अत्र गोचरस्यैव कथं मुख्यतेति कथयति—
अष्टवर्गफलमेव जातके नास्य किं परिणयेपि मुख्यता ।
सत्यमुद्वहनजन्मशास्त्रयोरन्यथा मुनिभिरेव संस्मरे ॥ ६ ॥
सं०—जातके होराशास्त्रे अष्टवर्गफलमेवास्ति, अतः परिणये वि-
वाहेऽपि अस्य अष्टवर्गफलस्य मुख्यता किं न स्यात् ? इति सत्यम्, उद्वहन-
जन्मशास्त्रयोः विवाहजातकशास्त्रयोः अन्यता ( भिन्नता ) मुनिभिरेव
संस्मरे स्मृतेत्यर्थः ॥ ६ ॥
भा०—जातकशास्त्र में अष्टवर्ग से ही फल कहा गया है, इसलिये विवाह में
भी इस ( अष्टवर्ग फल ) की मुख्यता क्यों न हुई ? यह सत्य है; परञ्च मुनियों
ही ने जातकशास्त्र और विवाह में भिन्नता कही है ॥ ६ ॥
अत्रोदाहरणं कथयति—
क्रूरमष्टममरिष्टमिष्टदं सप्तमं शुभमुशन्ति जन्मनि ।
नेयमुद्वहनरीतिरित्यसावत्र गोचरपथो रथोद्धतः ॥ ७ ॥
सं०—जन्मनि जन्मकाले ( जातके ) अष्टमं क्रूरं पापग्रहं अरिष्टदं
( अशुभप्रदं ) सप्तमं सप्तमस्थानस्थं शुभं शुभग्रहं इष्टदं ( शुभप्रदं ) उशन्ति
कथयन्ति । इयं उद्वहनरीतिः ( विवाहविधिः ) न भवति । इत्यस्मात्
कारणात् अत्र ( विवाहे ) असौ गोचरपथः रथोद्धतः ( रथैरुद्धत उद्घृष्टः
परम्परागतः स्फुट एवेत्यर्थः ) ॥ ७ ॥
भा०—जातकशास्त्र में अष्टम पापग्रह शुभप्रद, और सप्तम शुभग्रह शुभप्रद
है । परञ्च यह विवाह की रीति नहीं है, अर्थात् विवाह में अष्टम पाप और सप्तम
शुभग्रह भी अशुभ ही है । इसलिये विवाहमें यह गोचरविधि परंपरागत स्पष्ट है ॥

[ प्रकरणम् ११ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ७७

अथ ग्रहयोगाध्यायः ।
तत्रादौ चक्रयोगं तत्फलं चाह—
चक्रस्यार्धे प्राचि पश्चात्क्रमेण क्रूराक्रूरैश्चक्रमित्यामनन्ति ।
अत्रोढायाः सुभ्रुवः स्वैरिणीत्वे भ्राम्यत्युच्चैश्चक्रवच्चित्तवृत्तिः ॥ १ ॥
सं०—चक्रस्य ( राशिमण्डलस्य ) प्राचि पश्चार्द्धे क्रमेण क्रूराक्रूरैः
चक्रं ( चक्रनामयोगं ) इति आमनन्ति, 'आचार्या' इति शेषः । दशमभाव-
मारभ्य चतुर्थभावपर्यन्तं चक्रस्य पूर्वार्धम्, चतुर्थाच्च दशमपर्यन्तं पश्चि-
मार्धं तत्र क्रमेण पापशुभैः स्थितैश्चक्रनामयोगो भवतीत्यर्थः । अत्रास्मिन्
योगे ऊढाया विवाहितायाः सुभ्रुवः कन्यायाः चित्तवृत्तिः स्वैरिणीत्वे पुंश्च-
लीत्वविषये उच्चैश्चक्रवद् भ्राम्यति सा स्त्री पुंश्चली भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥
भा०—राशिमण्डल के पूर्वार्ध (दशम भाव से आगे चतुर्थभावपर्यन्त) में
सब पापग्रह और पश्चिमार्ध (चतुर्थ भाव से आगे दशमभाव पर्यन्त) में सब
शुभग्रह हों तो चक्रनाम योग होता है । इस योग में विवाहिता स्त्री की मनोवृत्ति
पुंश्चलित्व विषय में विशेषकर भ्रमित होती है, अर्थात् वह पुंश्चली होती है ॥ १ ॥
तनुनिमीलनगैश्च शुभाशुभैर्ध्वज इतीह कृतोद्वहना वधूः ।
सगुणलाभवती भवतीङ्गितैः प्रियमनोयमनोन्मुखविभ्रमा ॥ २ ॥
सं०—शुभाशुभैः क्रमेण तनुनिमीलनगैः (लग्नाष्टमस्थितैः) ध्वज इति
योगो भवति । इहास्मिन् ध्वजयोगे कृतोद्वहना वधूः सगुणलाभवती भवति ।
तथा च इङ्गितैः स्वचेष्टितैः प्रियमनो-यमनोन्मुखविभ्रमा (प्रियस्य स्वामिनो
मनः प्रियमनस्तस्य यमनं आकर्षणं तत्रोन्मुखो विभ्रमो विलासो यस्याः
सा तथोक्ता) भवति ॥ २ ॥
भा०—लग्न में शुभग्रह और अष्टम में पापग्रह हो तो ध्वजनामक योग होता
है । इस योग में विवाहिता स्त्री गुणसहित लाभवती और अपनी चेष्टाओं से अपने
स्वामी के मन को आकर्षण करनेवाली होती है ॥ २ ॥
अखिलकेन्द्रसखैः खलखेचरैर्भवति वापिरिहार्पितपुंस्करा ।
युवतिरुज्झितकान्तगृहा गृहे जनयितुः कुरुते कुरतोत्सवान् ॥ ३ ॥
सं०—अखिलकेन्द्रसखैः खलखेचरैः (सर्वेषु केन्द्रेषु स्थितैः पाप-
ग्रहैः) वापिः वापिनामयोगो भवति । इहास्मिन् योगे अर्पितपुंस्करा

७८ विवाहवृन्दावनम्- [ ग्रहयोग-

( अर्पितः पुंसे करो यया सा तथोक्ता ) युवतिः उज्झितकान्तगृहा
( त्यक्तपतिभवना सती ) जनयितुः पितुः गृहे कुरतोत्सवान् कुरुते ॥ ३ ॥
भा० — चारों केन्द्र में पापग्रह हों तो वापिनायक योग होता है । इस योग
में विवाहिता स्त्री अपने पति के गृह को त्याग कर पिता के घर में कुरत ( परपुरुषों
के साथ प्रेम ) से आनन्द करती है ॥ ३ ॥
गगनतोयतपस्सु शुभैर्भृगुर्गदति शंखमशंस्खलयत्यसौ ।
धनयशनयशोभितनुश्रिया परिणयेन पयोरुहचक्षुषाम् ॥ ४ ॥
सं०—गगनतोयतपस्सु ( दशम-चतुर्थनवमेषु ) शुभैः शुभग्रहैः सद्भिः
भृगुर्मुनिः शंखं ( शङ्खनामयोगं ) गदति । असौ योगः धनयशनयशो-
भितनुश्रिया ( धन-यशो-नयैः शोभिनी तनुः यासां ता धनयशनयशोभित-
नुश्रियः, तासां तथोक्तानां ) पयोरुहचक्षुषां ( कमलनेत्राणां ) स्त्रियां अशं
( दुःखं ) स्खलयति निराकरोति ॥ ४ ॥
भा०—१०, ४, ९ भावों में शुभग्रह हों तो भृगुमुनि शंख योग कहते हैं ।
विवाह में यह योग—धन, यश, नीति से सुशोभित शरीरवाली कमलनयना स्त्री
के दुःख को नाश कर देता है, अर्थात् अत्यन्त सुखप्रद होता है ॥ ४ ॥
एकादशे कुजरवी रविजः सपत्ने
वित्ते विधुस्तपसि शेषनभश्चराश्चेत् ।
श्रीवत्स एष सुखयत्यपि रूपरिक्तां
सौभाग्यभोगभरभङ्गितरङ्गिताङ्गीम् ॥ ५ ॥
सं०-- एकादशे कुजरवी, सपत्ने ( षष्ठे ) रविजः, वित्ते ( द्वितीये )
विधुः, तपसि ( नवमे ) शेषनभश्चराश्चेद् तदा श्रीवत्सो नाम योगः स्यात् ।
एष योगः रूपरिक्तां ( रूपहीनां ) अपि सौभाग्यभोगभरभङ्गितरङ्गिताङ्गीं
( सौभाग्यभोगस्य भरो भारस्तस्य भङ्गी रचना तया तरङ्गितानि अङ्गानि
यस्यास्तां तथोक्तां ) स्त्रियं सुखयति ॥ ५ ॥
भा०—लग्न से ११ भाव में मङ्गल रवि, षष्ठ में शनि, द्वितीय में चन्द्रमा,

प्रकरणम् ११ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ७४

सौम्या मूर्ती स्वान्तराश्योरसौम्याः कुर्युयोगं कार्मुकं कन्यकास्मिन् ।
हत्वा कान्तं कान्तवेषा विषाद्यैर्वेश्यारामं रंरमीति स्वरत्या ॥६॥
सं०—मूर्तौ ( लग्ने ) सौम्याः शुभग्रहाः, स्वान्तराश्योः ( द्वितीय-
द्वादशभावयोः ) असौम्याः पापग्रहाः कार्मुकं योगं कुर्युः । अस्मिन् (कार्मु-
के योगे ) विवाहिता कन्यका कान्तवेषा ( मनोहरस्वरूपा ) विषाद्यैः विष-
शस्त्रादिभिः कान्तं स्वामिनं हत्वा वेश्यारामं ( वेश्यां रमयतीति वेश्यारामस्तं
वैश्यागामिनं पुरुषं ) रंरमीति ( अतिशयेन रमयतीत्यर्थः ) ॥ ६ ॥
भा०—लग्न में शुभग्रह और द्वितीय द्वादश में पापग्रह हों तो कार्मुक योग
होता है, इस योग में विवाहिता कन्या सुन्दर वेषवाली होकर विष आदि से
अपने पति को मारकर अपनी रति से वेश्यागामी पुरुष को प्रसन्न करती है ॥६॥
सूनौ शुक्रः साङ्गिरा गौररश्मिर्दुश्चिक्ये स्यादङ्गनाभ्युद्गमश्चेत् ।
आनन्दोऽयं सुन्दरी सान्द्रसौख्या तेनानन्दं वंशयोर्विस्तृणाति ॥७॥
सं०—सूनौ (पञ्चमभावे) शुक्रः, दुश्चिक्ये तृतीये साङ्गिरा गौररश्मिः
( सगुरुश्चन्द्रः ) चेत् अङ्गनाभ्युद्गमः ( कन्यालग्नं ) तदाऽयं आनन्दो
नाम योगः स्यात् । तेन योगेन सुन्दरी सान्द्रसौख्या सती वंशयोः
आनन्दं विस्तृणाति विस्तारयति ॥ ७ ॥
भा०—पञ्चम भाव में शुक्र, तृतीय में गुरु सहित चन्द्रमा तथा कन्या लग्न
हो तो यह आनन्द नामक योग होता है । इस योग में विवाहिता स्त्री अत्यन्त
सुखयुक्ता होकर दोनों वंश को आनन्दित करती है ॥ ७ ॥
व्ययरिपुहिबुकेषु वक्रशुक्रद्युमणिसुतैः क्रमशः कुठार एषः ।
इह विहरति संहृतस्ववंशा विटपटले पटलेखिताभिसारा ॥ ८ ॥
सं०—वक्रशुक्रद्युमणिसुतैः क्रमशः व्यय-रिपुहिबुकेषु स्थितैः एषः
कुठारः ( कुठाराख्ययोगः ) स्यात् । इह (अस्मिन् कुठारयोगे) विवाहिता
कन्या संहृतस्ववंशा ( संहृतो नाशितः स्ववंशो यया सा तथोक्ता ) पटले-
खिताभिसारा ( पटे वस्त्राञ्चले लिखितोऽभिसारो यस्याः सा तथोक्ता
सती ) विटपटले जारसमूहे विहरति ( क्रीडते ) ॥ ८ ॥
भा०—द्वादश में मंगल, षष्ठमें शुक्र, और चतुर्थ भाव में शनि हो तो कुठार
नामक योग होता है । इसमें विवाहिता स्त्री अपने वंश को नष्ट करके अभिसारिणी
होकर परपुरुष के साथ विहार करती है ॥ ८ ॥

८० विवाहवृन्दावनम्- [ग्रहयोग-
रविकविरविजेन्दुभिः क्रमेण व्ययधनपण्निधनेषु कूर्म एषः ।
इह विहितकरग्रहा गृहाणि भ्रमति भुजिष्यतया परःशतानि ॥६॥
सं०-रवि-कवि-रविजेन्दुभिः क्रमेण व्यय-धन-षण्-निधनेषु स्थितैः
एषः कूर्मः (कूर्मनामा योगः) स्यात्, इह (अस्मिन्योगे) विहितकरग्रहा
(कृतविवाहा) भुजिष्यतया (भुजिष्यायाः परिचारिकायाः भावो भुजिष्यता
तया) परः शतानि शतेभ्योऽधिकानि गृहाणि भ्रमति ॥ ९ ॥
भा०-द्वादश में सूर्य, द्वितीय में शुक्र, षष्ठ में शनि और अष्टम भाव में
चन्द्रमा हो तो कूर्म योग होता है। इस योग में विवाहिता स्त्री सौ से भी अधिक
घरों में नौकरनी होकर भ्रमण करती है ॥ ९ ॥
भवपरिभवविक्रमैः क्रमेण द्युमणिमहीसुतसौरिभिः सनाथैः ।
परिणमति दलेन्दुरिन्दुमुख्याः कुलयुगलोद्धृतिधुर्यतां विधास्यन् ॥
सं०-भव-परिभव-विक्रमैः (एकादश-षष्ठ-तृतीयैः) क्रमेण द्युमणि-
महीसुत-सौरिभिः सनाथैः (सहितैः) इन्दुमुख्याः (चन्द्रवदनायाः
कन्यायाः) कुलयुगलोद्धृतिधुर्यतां विधास्यन् (करिष्यन्) दलेन्दुः
(अर्धचन्द्रयोगः) परिणमति भवतीत्यर्थः ॥१०॥
भा०-एकादश, षष्ठ और तृतीय भावों में क्रम से सूर्य, मंगल और' शनि
हों तो कन्या को दोनों (पति और पिता के) कुल के उद्धार करने में योग्या
बनाने वाला अर्धचन्द्रनामक योग होता है। अर्थात् इस योग में विवाहिता कन्या
दोनों कुल का उद्धार करती है ॥१०॥
व्ययनिधनतनूषु मन्दचन्द्रारुणकिरणैर्मुशलं जगुर्मुनीन्द्राः ।
इह वृष्णिकुलान्तके कुमारी कुलमारी न च कापि कार्यसिद्धिः ॥
सं०-व्यय-निधन-तनूषु क्रमेण मन्दचन्द्रारुणकिरणैः स्थितैः
मुनीन्द्राः मुसलं योगं जगुः । इहास्मिन् वृष्णिकुलान्तके मुसले योगे वि-
वाहिता कुमारी कुलमारी (कुलनाशिनी) भवति । तथा च कापि कार्य-
सिद्धिर्न भवति ॥ ११ ॥
भा०-१२, ८, और लग्न इनमें क्रम से शनि, चन्द्र और सूर्य हों तो
मुनियों ने मुसल नामक योग कहा है। इस यादव कुल को अन्त करने वाले
(मुसल) योग में विवाहिता स्त्री कुल को नाश करने वाली होती है। और
उसकी कोई भी कार्य सिद्ध नहीं होता है ॥ ११ ॥

प्रकरणम् १२ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ८१
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
वि०—मुसल से ही यादवों का नाश हुआ यह भागवत में प्रसिद्ध है ॥११॥
तनुनवभवगैः क्रमेण योगो बुधविबुधार्चितपङ्गुभिर्गजः स्यात् ।
इह युवतिरहंकृता कृतार्थान्वितरति दैवतदैवतपरा वा ॥१२॥
सं०— बुध-विबुधार्चित-पङ्गुभिः क्रमेण तनुनवभवगैः ( लग्न-नवमै-
कादशस्थैः ) गजः ( गजाख्यो ) योगः स्यात् । इहास्मिन् योगे विवाहिता
युवतिः ( स्त्री ) अहंकृता ( अहंकारयुता ) सती कृतार्थान् ( उपार्जि-
तार्थान् ) वितरति ( ददाति ), वा दैवत-दैवतपरा ( दैवतानि = देवाः,
दैवं = भाग्यं तत्परा ) भवति ॥१२॥
भा०—बुध, गुरु, और शनि ये क्रम से लग्न, नवम और एकादश भावों में
हों तो गज नामक योग होता है। इस योग में विवाहिता स्त्री अहंकारयुक्ता होकर
अपनी सञ्चित सम्पत्ति को दान करनेवाली अथवा देवता और प्रारब्ध की उपासना
करनेवाली होती है ॥ १२ ॥
अथ ग्रहभावकुण्डलीकाध्यायः ।
तत्रादौ लग्नस्थग्रहाणां फलान्याह—
चिरञ्जीवां जीवः कविरविरलानङ्गसुभगां
शशाङ्कोर्वीपुत्रौ यमयुवतिपार्श्वप्रणयिनीम् ।
बुधो भर्तुर्भाक्तां मृगदृशमशीलां शनिरपि
त्रयीमूर्तिर्मूर्ती सृजति शिखिशस्त्रादिनिधनाम् ॥ १ ॥
सं०—मूर्ती लग्ने जीवो गुरुः मृगदृशं स्त्रियं चिरञ्जीवां सृजति
करोति । कविः शुक्रः अविरलानङ्गसुभगां ( अविरलेनाङ्गेन कामेन सुभगां
सौभाग्यवतीं ) सृजति । शशाङ्कोर्वीपुत्रौ ( चन्द्र-भौमौ ) यमयुवतिपार्श्व-
प्रणयिनीं यमगृहगामिनीं सृजतः । बुधो भर्तुः स्वामिनो भक्तां सृजति ।
शनिः अशीलां शीलरहितां सृजति । त्रयीमूर्तिः सूर्यः मूर्ती लग्ने स्थितः
शिखिशस्त्रादिनिधनां ( शिखिनाऽग्निना, शस्त्रादिना च निधनं यस्यास्तां
तथोक्तां ) सृजति करोति ॥ १ ॥
११

८२ विवाहवृन्दावनम्- [ कुण्डलिका-
भा०- विवाह लग्न में गुरु हो तो स्त्री को चिरजीविनी बनाता है, शुक्र हो तो
अत्यन्त काम और सौभाग्य से युक्ता, चन्द्रमा और मंगल हो तो यमराज की स्त्री
के पास जानेवाली, बुध हो तो स्वामी में भक्ति रखने वाली, शनि हो तो दुष्ट
स्वभाव वाली और सूर्य लग्न में हो तो अग्नि तथा अस्त्र आदि से मरने वाली स्त्री
को बनाता है ॥ १ ॥
अथ द्वितीयभावगतग्रहाणां फलानि-
नितान्तधनिनीं धने सितसितांशुजीवेन्दुजा
रुजादहनदस्युभिर्विधुरितां धरानन्दनः ।
सुतेष्वपि मितम्पचां मलिनमूर्तिमर्कात्मजः
स्त्रियं सहजदुर्भागां जनयति द्युतीनां पतिः ॥ २ ॥
सं०-धने द्वितीयभावे सित-सितांशु-जीवेन्दुजाः स्त्रियं ( विवाहितां
कन्यां ) नितान्तधनिनीं (अतिधनवतीं) जनयन्ति । धरानन्दनः (मङ्गलः)
रुजा-दहन-दस्युभिर्विधुरितां दुःखितां जनयति । अर्कात्मजः (शनिः)
सुतेषु (आत्मजेषु) अपि मितम्पचां कृपणां मलिनमूर्तिं जनयति ।
द्युतीनां पतिः (सूर्यः) सहजदुर्भागां स्वभावदुर्भागां जनयति ॥ २ ॥
भा०-विवाह लग्न से द्वितीय भाव में शुक्र, चन्द्रमा, बृहस्पति और बुध ये
कन्या को अत्यन्त धनवती बनाते हैं । मंगल रोग, अग्नि और चोरों के भय से
पीड़ित बनाता है । शनि द्वितीय भाव में हो तो अपने पुत्रों के प्रति भी कृपण
बुद्धि वाली और मलिन शरीरवाली स्त्री को बनाता है । और सूर्य द्वितीय भाव में
हो तो स्वभाव से ही दुर्भागा स्त्री होती है ॥ २ ॥
अथ तृतीयभावगतग्रहाणां फलानि-
इनशनी सहजे सधनां वधूं तनुधनां सचिवः शुभगां शशी ।
सुकृतिनीं कुरुतः कुजसोमजौ नयति देवरि देवरिपूपनीः ॥ ३ ॥
सं०-सहजे तृतीयभावे 'स्थितौ' इन-शनी सूर्य-शनैश्चरौ वधूं स्त्रियं
सधनां धनयुक्तां कुरुतः । सचिवो बृहस्पतिः तनुधनां स्वल्पधनवतीं, शशी
सुभगां करोति । कुजसोमजौ (मंगल-बुधौ) सुकृतिनीं पुण्यवतीं कुरुतः ।
तथा देवरिपूपनीः ( देवरिपून् दैत्यान् उपनयत्यसौ देवरिपूपनीः शुक्रः )
वधूं स्त्रियं देवरि (देवरे) नयति प्रापयति देवरगामिनीं करोतीत्यर्थः ॥३॥

प्रकरणम् १२ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ८३

भा०—तृतीय भाव में सूर्य और शनि हों तो धनवतो, बृहस्पति हो तो
अल्प धनवाली, चन्द्रमा हो तो सुभगा, मंगल बुध हों तो पुण्यवती, और शुक्र हो
तो स्त्री देवरगामिनी होती है ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थभावगतग्रहाणां फलानि—
दारिद्र्यं रविरवनिसुतो वराङ्ग-
व्याघातं गुरुभृगुजेन्दुजाः प्रभुत्वम् ।
बाल्येऽब्जः प्रियवियुतिं शनिः स्तनाम्भः-
शून्यत्वं सृजति सुखे सुवासिनीनाम् ॥ ४ ॥
सं०—सुखे चतुर्थभावे स्थितो रविः सुवासिनीनां स्त्रीणां दारिद्र्यं
सृजति करोति । अवनिसुतो मङ्गलो वराङ्गव्याघातं ( वराङ्गस्य भगस्य
व्याघातं भङ्गं ) सृजति । गुरुभृगुजेन्दुजाः प्रभुत्वं, अब्जश्चन्द्रः बाल्ये
बाल्यावस्थायां प्रियवियुतिं स्वामिवियोगं, शनिः स्तनाम्भःशून्यत्वं स्तन्य-
दुग्धशून्यत्वं सृजति ॥ ४ ॥
भा०—विवाह लग्न से चतुर्थ भाव में सूर्य हो तो स्त्री को दारिद्र्य, मङ्गल
हो तो भग में आघात, बृहस्पति, शुक्र, बुध ये प्रभुत्व, चन्द्रमा हो तो बाल्यावस्था
में स्वामी का वियोग और शनि हो तो स्तन में दूध की हानि करता है ॥ ४ ॥
पञ्चमभावगतग्रहाणां फलानि—
सत्पुत्रामसुरसुरेज्यसोमपुत्राः पुत्रारिं रविरसुतप्रजां द्विजेन्द्रः ।
शोकार्तामवनिसुतः सुतस्थ ऐनिः सन्ताने सततरुजं सृजेत्कुमारीम् ॥
सं०—असुरसुरेज्यसोमपुत्राः (गुरु-शुक्र-बुधाः) सुतभावस्थाः कुमारीं
सत्पुत्रां सृजेयुः । रविः सुतस्थः पञ्चमस्थः पुत्रारिं पुत्रघातिनीं सृजेत् ।
द्विजेन्द्रश्चन्द्रः पञ्चमस्थः असुतप्रजां ( कन्यासन्ततिं ), अवनिसुतः मङ्गलः
शोकार्ता, ऐनिः शनिः सुतस्थः सन्ताने सन्ततौ सततरुजं कुमारीं सृजेत् ।
भा०—शुक्र-गुरु बुध ये पञ्चम भाव में हों तो स्त्री को योग्य पुत्रवाली
बनाते हैं । रवि हों तो पुत्रघातिनी, चन्द्रमा हों तो कन्या सन्तानवाली, मङ्गल
हो तो शोक से पीड़िता, और शनि हो तो सन्तान के विषय में सर्वदा रोगवाली
स्त्री होती है ॥ ५ ॥

८४ विवाहवृन्दावनम्— [ कुण्डलिका-
अथ षष्ठभावस्थग्रहाणां फलानि—
विधुर्निधनमिन्दुजः परभयं जयं भानुमान्
कुजः कुशलमर्कभूर्विगतवैरितां वैरिगः ।
रिपुत्वमुशनाः समं सहचरेण चारुभ्रुवां
व्यनक्ति वचसां पतिः पतिमजातशत्रुश्रुतिम् ॥ ६ ॥
सं०-वैरिगः षष्ठभावगतो विधुश्चन्द्रः चारुभ्रुवां स्त्रियां निधनं मरणं
इन्दुजो बुधः परभयं शत्रुभयं, भानुमान् सूर्यो जयं, कुजः कुशलं, अर्कभूः
शनिः विगतवैरितां शत्रुरहितत्वं, उशनाः शुक्रः सहचरेण समं ( स्वामिना
सह ) रिपुत्वं, वचसांपतिः बृहस्पतिः पतिं भर्तारं अजातशत्रुश्रुतिं ( न
जाता शत्रुश्रुतिर्यस्य तथाभूतं ) व्यनक्ति प्रकटयति ॥ ६ ॥
भा०-विवाह लग्न से षष्ठ भाव में चन्द्रमा हों तो कन्या की मृत्यु, बुध
हों तो शत्रु से भय, सूर्य हों तो विजय, मंगल हों तो कुशल, शनि हों तो बैर-
रहिता, शुक्र हों तो पति से शत्रुता, बृहस्पति हो तो उस स्त्री के पति को अजात-
शत्रु ( जो शत्रु का नाम भी नहीं सुना हो ऐसा ) बनाता है ॥ ६ ॥
अथ सप्तमभावगतग्रहाणां फलानि—
बुधो बन्ध्यामिन्दुः परिचितसपत्नीपरिभवां
गलद्गर्भां पङ्गुः परनररतां दानवगुरुः ।
अवीरामस्तेऽर्को गुरुरमरसेवाव्यसनिनीं
विवाहे माहेयः स्त्रियमतिरजस्कां जनयति ॥ ७ ॥
सं०—विवाहे अस्ते सप्तमभावे बुधः स्त्रियं बन्ध्यां, इन्दुः परिचित-
सपत्नीपरिभवां सपत्नीक्लेशयुतां, पङ्गुः शनिः गलद्गर्भां, दानवगुरुः शुक्रः
परनररतां, अर्कः अवीरां पतिरहितां, गुरुः अमरसेवाव्यसनिनीं देवा-
राधनतत्परां, माहेयो मङ्गलः अतिरजस्कां प्रदरव्याधियुतां जनयति ॥७॥
भा०—विवाह लग्न से सप्तम भाव में बुध हो तो स्त्री को बन्ध्या, चन्द्रमा
हो तो सौत के दुख से पीड़िता, शनि हो तो गर्भस्त्राव, शुक्र हो तो परपुरुष-
गामिनी, सूर्य हो तो पतिपुत्ररहिता, बृहस्पति हों तो देवसेवा में तत्पर, और
मंगल हो तो प्रदर रोगयुक्त स्त्री को बनाता है ॥ ७ ॥

प्रकरणम्-१२ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ८५
अथाष्टमस्थानस्थग्रहाणां फलानि-
सितसितकिरणेज्या मृत्यवे मृत्युवेश्म-
न्यनवरतसुखायुःसम्पदे सूर्यसौरी ।
भवति पतिशरीरद्रोहकृद्रौहिणेयो
द्रुहिणगृहमुखीनां यक्ष्मणे क्षोणिजन्मा ॥ ८ ॥
सं०-मृत्युवेश्मनि अष्टमस्थाने सितसितकिरणेज्याः द्रुहिणगृहमुखीनां
कमलवदनानां स्त्रीणां मृत्यवे मरणाय भवन्ति । सूर्य-सौरी अनवरतसुखायुः-
सम्पदे भवतः । रौहिणेयो बुधः पतिशरीरद्रोहकृद् भवति । क्षोणिजन्मा
कुजः यक्ष्मणे राजयक्ष्मरोगाय भवति ॥ ८ ॥
भा०-विवाह लग्न से अष्टम स्थान में शुक्र, चन्द्र, बृहस्पति हों तो स्त्रियों
के मृत्युकारक होते हैं । सूर्य और शनि सदा सुख-आयु-सम्पत्ति देते हैं । बुध
स्वामी के शरीर में आघात करनेवाला होता है । और मङ्गल अष्टम स्थान में हो
तो यक्ष्मारोगकारक होता है ॥ ८ ॥
अथ नवमस्थानस्थग्रहाणां फलानि-
शशिसुतगुरुशुक्राः सान्द्रसौभाग्यलीलां
सरलहसितकान्तस्वान्तकेलिं कुमारीम् ।
रविरविसुतवक्राः कैतवाक्रान्तशीलां
तपसि तुहिनरश्मिः स्त्रीसवित्रीं करोति ॥ ६ ॥
सं०-तपसि नवमस्थाने शशिसुत-गुरु-शुक्राः कुमारीं सान्द्रसौभाग्य-
लीलां सरलहसितकान्तस्वान्तकेलिं च कुर्वन्ति । रवि-रविसुत-वक्राः
कैतवाक्रान्तशीलां ( कपटयुक्तस्वभावां ) कुर्वन्ति । तुहिनरश्मिश्चन्द्रः स्त्री-
सवित्रीं ( कन्याप्रसवां ) करोति ॥ ९ ॥
भा०-विवाहलग्न से नवम भाव में बुध, गुरु, शुक्र हों तो अत्यन्त सौभाग्य-
वती और सरल हास्य से स्वामी के हृदय में केलि करनेवाली कन्या होती है ।
सूर्य, शनि, मंगल ये हों तो कपट स्वभाववाली, और चन्द्रमा नवम भाव में हो
तो स्त्री को कन्या सन्तानवाली बनाता है ॥ ९ ॥

८६ विवाहवृन्दावनम्- [ कुण्डलिका-


अथ दशमभावगतग्रहाणां फलानि-
शनिरनियमशौचां कन्यकामन्यकार्यै-
र्विधुरतिविधुराङ्गीं शाकिनीं व्योम्नि वक्रः ।
रचयति रविरुग्रां कोविदः कार्मणज्ञा-
मविकृतसुकृतश्रीमालिनीमार्यशुक्रौ ॥१०॥
सं०-व्योम्नि दशमस्थाने स्थितः शनिः कन्यकां अनियमशौचां
रचयति । विधुश्चन्द्रः अन्यकार्यैः अतिविधुराङ्गीं ( अत्यन्तविकलाङ्गीं ),
वक्रो मङ्गलः शाकिनीं ( मांसादिभक्षणतत्परां ), रविः उग्रां दुःशीलां,
कोविद्ः बुधः कार्मणज्ञां ( कार्मणं क्षुद्रकर्म जानातीति तथाभूतां ) आर्य-
शुक्रौ अविकृतसुकृतश्रीमालिनीं ( पूर्णपुण्यसम्पत्तिसहितां ) रचयतः ।
मालिनीति च्छन्दोऽपि सूचितम् ॥ १० ॥
भा०-विवाहलग्न से दशमस्थान में शनि हो तो कन्या नियम से शौच
( पवित्रता ) रखनेवाली नहीं होती है । चन्द्रमा हो तो दूसरों के कार्य से
अत्यन्त खिन्न शरीर वाली होती है । मंगल हो तो शाकिनी के समान ( मांसादि
भक्षण करने वाली ), रवि हो तो दुष्ट स्वभाववाली, बुध हो तो क्षुद्रकर्म को
करनेवाली और गुरु, शुक्र हो तो पूर्ण पुण्य और सम्पत्ति वाली होती है ॥ १० ॥
अथैकादशभावगतग्रहाणां फलानि-
एकादशे दशशतांशुमुखाः सुखानि
रत्नाम्बरद्रविणभोगभरोन्मुखानि ।
पाणिग्रहे ददति दीर्घदृशां ग्रहेन्द्राः
सर्वेपि सर्वभवनेष्वबला न किञ्चित् ॥११॥
सं०-पाणिग्रहे विवाहे एकादशे स्थाने दशशतांशुमुखाः ( रव्यादयः )
सर्वेपि ग्रहेन्द्राः दीर्घदृशां मृगलोचनानां स्त्रीणां रत्नाम्बरद्रविणभोग-
भरोन्मुखानि सुखानि ददति । अबला निर्बला ग्रहाः सर्वेष्वपि भावेषु
किञ्चित् अपि फलं न ददति । अर्थात् सबला ग्रहा एवोक्तं फलं दातु-
मर्हन्ति, नाबला इति ॥ ११ ॥
भा०-विवाह लग्न से ११ स्थान में स्थित सूर्यादि सब ग्रह स्त्रियों को रत्ना-
भरण, वस्त्र, धन आदि भोग सुख देते हैं । निर्बल ग्रह कुछ भी (शुभ या अशुभ)

प्रकरणम् १२ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ८७
भावफलों को नहीं दे सकता है । अर्थात् सबल ग्रहों का ही भावफल समझना
चाहिये ॥ ११ ॥
अथ द्वादशस्थानस्थितग्रहाणां फलानि—
व्यये शुभाः सद्व्ययकर्षितां शनिः
सुरारुचिं रचयति दुर्विधां विधुः ।
अदक्षिणावयवरुजं कुजो रवि-
र्विरूपयत्यतिरुचिरामपि स्त्रियम् ॥१२॥
सं०—व्यये द्वादशस्थाने शुभाः ( शुभग्रहाः चन्द्रबुधगुरुशुक्राः )
सद्व्ययकर्षितां स्त्रियं रचयति । शनिः सुरारुचिं, विधुः दुर्विधां दुष्टकार्या,
कुजः अदक्षिणावयवरुजं ( वामाङ्गरोगिणीं ), रविः अतिरुचिरां ( अति-
सुन्दरीं ) अपि स्त्रियं विरूपयति रूपहीनां करोति । रुचिरेति च्छन्दोपि
सूचितम् ॥ १२ ॥
भा०—विवाह लग्न से द्वादश स्थान में शुभग्रह ( चन्द्र, बुध, गुरु, शुक्र )
हों तो स्त्री को समुचित व्यय ( खर्च ) करनेवाली बनाते हैं । शनि हो तो
मदिरा से रुचि रखने वाली, चन्द्रमा हो तों कुकर्म करने वाली, मंगल हो तो
वाम अंग में रोग वाली और सूर्य हो तो अत्यन्त सुन्दरी स्त्री को भी कुरूपा बना
देते हैं ॥ १२ ॥
अथ फलानां प्राशस्त्यं कथयति—
इति मुनिजनमतमतनुवितर्कं प्रतिगृहचरखचरोद्यदुदर्कम् ।
परिविगणय्य विशेषमशेषं फलमिदमूह्यमनुज्झितरेखम् ॥१३॥
सं०— इत्येवमुक्तं मुनिजनमतं अतनुवितर्कं ( अतनुर्बहुः वितर्को
यस्य तत् ) प्रतिगृहचरखचरोद्यदुदर्कं ( प्रतिराशिगतखचराणां उद्यन्
उदर्को भाविफलं यस्मिन् तत् ) इदं अशेषं ( समस्तं ) फलं विशेषं परि-
विगणय्य ( सम्यग् विचार्य ) अनुज्झितरेखं ( नोज्झिता रेखा येन तत्
तथोक्तं ) ऊह्यम् ज्ञेयम् ॥ १३ ॥
भा०--इस प्रकार मुनिजनों के सम्मत प्रति राशिगत ग्रहों के भविष्य
शुभाशुभ है जिसमें ऐसे पूर्वोक्त फलों को विशेष रूप से विचार करके सत्य
समझना चाहिये ॥ १३ ॥

८८ विवाहवृन्दावनम् - [बलाबला-
अथ ग्रहयोगादिबलावलाध्यायः ।
तत्रादौ भावफलोपसंहारादिकं कथयति-
षट्त्र्यायेष्वशुभाः शुभाय निधनद्यूनान्त्यवर्जं परे
त्र्यायार्थेषु शशी मृतौ शनिरवी भङ्गाय तत्रापरे ।
क्रूरद्यूनवृतान्विते शशितनू अस्ते सितज्ञौ विधु-
र्लग्ने सोमसिताधिपा द्विषि सितः सेन्दुर्विनष्टोऽशपः ॥ १॥
सं० - षट्त्र्यायेषु स्थानेषु अशुभाः पापग्रहाः शुभाय भवन्ति, अर्था-
दन्यभावेषु अशुभाय भवन्ति । परे ( शुभग्रहाः ) निधनद्यूनान्त्यवर्जं
( अष्टम-सप्तम-द्वादशस्थानानि वर्जयित्वाऽन्यस्थानेषु ) शुभाय भवन्ति ।
त्र्यायार्थेषु शशी चन्द्रः शुभाय भवति । मृतौ अष्टमे शनि-रवी शुभाय
भवतः । तत्राष्टमेऽपरे ( चन्द्र-कुज-बुध-गुरु-शुक्राः ) भङ्गाय भवन्ति ।
शशितनू चन्द्रलग्ने क्रूरद्यूनवृतान्विते ( क्रूरेण पापेन द्यूनं सप्तमस्थानं वृतं
आक्रान्तं ययोस्ते तथा क्रूरेणाऽन्विते युक्ते ) भङ्गाय भवतः । अस्ते सप्तमे
सित-ज्ञौ भङ्गाय भवतः । विधुर्लग्ने, सोमसिताधिपाः ( सोमश्चन्द्रः, सितः
शुक्रः, अधिपो लग्नद्रेष्काणांशस्वामिनस्ते ) द्विषि षष्ठभावे भङ्गाय ,तथा
सेन्दुश्चन्द्रसहितोऽशपो लग्नांशपतिर्नष्टोऽस्तङ्गतो भङ्गाय लग्नभङ्गकारको
भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥
भा०- ६, ३, ११ स्थानों में पापग्रह ( शनि, मंगल, सूर्य, राहु ) शुभ-
प्रद होते हैं । अर्थात् अन्य स्थानों में अशुभ होते हैं । तथा शुभग्रह ( चन्द्र,
बुध, गुरु, शुक्र ) ८, ७, १२ इन स्थानों को छोड़कर शेष स्थानों में शुभ होते
हैं । अर्थात् ८, ७, १२ में अशुभप्रद होते हैं । ३, ११, २ में चन्द्रमा शुभ होता
है । ८ में शनि और रवि शुभप्रद होते हैं । तथा इस ( अष्टम ) में शेषग्रह
( चन्द्र, कुज, बुध, गुरु, शुक्र ) भङ्गकारक होते हैं । चन्द्र और लग्न से सप्तम में
तथा चन्द्र लग्न के साथ में पापग्रह हो तो भङ्गकारक होता है । सप्तम में शुक्र,
बुध भङ्गकारक होते हैं । लग्न में चन्द्रमा, षष्ठ में चन्द्रमा, शुक्र और लग्ननवांश-
द्रेष्काण के स्वामी भङ्गकारक होते हैं । तथा नवांशपति सहित चन्द्रमा अस्त हो
तो भङ्गकारक होता है ॥ १ ॥
अथ सप्तमदशमस्थानस्थचन्द्रस्य विशेषमाह-
ऋतूर्यकायकेन्द्रगः सुहृत्स्वसौम्यवर्गयुक् ।

प्रकरणम्-१३ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ८६
सुहृच्छुभैक्षितः शुभः शशी मयूखमांसलः ॥ २ ॥
सं०—अतुर्यकायकेन्द्रगः (तुर्यकायाभ्यां चतुर्थलग्नाभ्यामन्यत् तत्केन्द्रं
चेत्यतुर्यकायकेन्द्रं तन्नगतः सप्तमदशमभावस्थः ) सुहृत्स्वसौम्यवर्गयुक्
सुहृच्छुभैक्षितः मयूखमांसलः ( अंशपूर्णः ) शशी शुभः स्यात् ॥ २ ॥
भा०—सप्तम और दशमभाव में चन्द्रमा यदि मित्र, शुभग्रह या अपने
वर्ग में हो मित्र और शुभग्रह से देखा जाता हो और सम्पूर्ण किरणवाला हो तो
शुभ होता है ॥ २ ॥
वि०—"त्रिकोणसप्तमाम्बरव्ययोपगो विलग्नतः । हिमद्युतिः शुभर्क्षगः
शुभेक्षितश्च शोभनः ॥" इस प्रकार शौनक मुनि ने द्वादश स्थान में भी शुभ
कहा है । परञ्च द्वादशस्थानस्थ चन्द्र को नारदजी ने महादोष में कहा है अतः
आचार्य ने उसे त्याग कर दिया है ॥ २ ॥
अथ शुभयोगान् कथयति—
शशितनयसिताभ्यां नन्दभद्रावुभाभ्यां
जय इति तनुयाते जीव इत्येष जीवे ।
असुरसुरगुरुभ्यां स्थावरो ज्ञेज्यशुक्रै-
र्विजय इति विशुक्रं तं च जीमूतमाहुः ॥ ३ ॥
सं०—शशितनयसिताभ्यां ( बुध-शुक्राभ्यां ) 'तनुगताभ्यां' 'क्रमेण'
नन्द-भद्रौ योगौ भवेताम् । बुधेन लग्नगतेन नन्दः, शुक्रेण भद्र इत्यर्थः ।
उभाभ्यां बुधशुक्राभ्यां लग्नगताभ्यां जय इति योगः स्यात् । जीवे गुरौ
तनुयाते लग्नगते इत्येष जीवो नाम योगः स्यात् । असुरसुरगुरुभ्यां
तनुगताभ्यां स्थावरो नामयोगः, ज्ञेज्यशुक्रैः तनुगतैः विजयो नाम योगः
स्यात् । विशुक्रं तं विजयं जीमूतं योगमाहुराचार्याः । बुधगुरुभ्यां लग्नगता-
भ्यां जीमूतो नामयोग इत्यर्थः ॥ ३ ॥
भा०—लग्न में बुध हो तो नन्द नामक योग, और शुक्र हो तो भद्र नामक
योग, तथा बुध शुक्र दोनों हों तो जय नामक योग, बृहस्पति हो तो जीव नामक,
बृहस्पति शुक्र दोनों हों तो स्थावर; बुध बृहस्पति शुक्र तीनों हों तो विजय, और
बुध बृहस्पति हों तो जीमूत नामक योग होता है ॥ ३ ॥
१२

६० विवाहवृन्दावनम्- [ बलाबला-
अथैषां योगानां फलं कथयति-
इति शुभफलयोगाः सप्त सप्तर्षिमुख्यै-
र्मुनिभिरभिहितास्ते जन्मयात्रास्वपि स्युः।
भजति युवतिरेभिर्भूपसीमन्तिनीत्वं
ग्रहयुतिबलयोगादुत्तराधर्यमस्मिन् ॥ ४ ॥
सं०-इत्येवं सप्तर्षिमुख्यैः विवाहे सप्त शुभफलयोगा अभिहिताः
कथिताः। ते योगा जन्मयात्रास्वपि शुभफलाः स्युः। एभिर्नन्दादिभिर्योगैः
युवतिः भूपसीमन्तिनीत्वं राजपत्नीत्वं भजति। अस्मिन् शुभफले ग्रहयुति-
बलयोगात् उत्तराधर्यं आधिक्यं न्यूनत्वं च स्यात् ॥ ४ ॥
भा०-इस प्रकार विवाह में सप्तर्षि आदि मुनीन्द्रों ने ७ शुभ फलयोग कहे
हैं। ये योग जन्म और यात्रा समय में भी शुभप्रद होते हैं। इन योगों से
स्त्री राजपत्नी होती है। इन योगों के फल में ग्रहों के योग और बल के अनुसार
अधिकता और न्यूनता समझनी चाहिये ॥ ४ ॥
अथाऽशुभयोगान् कथयति-
दिनकररुधिराभ्यां व्यालपातालवक्त्रौ
क्षय इति रविपुत्रे सैंहिकेये तमस्कम्।
तनुगृहयुजि केतावन्तकस्तेषु शोक-
व्यसननिधनताभिस्तप्यते पङ्कजाक्षी ॥ ५ ॥
सं०-दिनकर-रुधिराभ्यां (रवि-कुजाभ्यां) तनुगृहयुक्ताभ्यां 'क्रमेण'
व्याल-पातालवक्त्रौ योगौ भवतः। रविणा व्यालः, कुजेन पातालवक्त्र
इत्यर्थः। रविपुत्रे तनुगृहयुजि (लग्नगते) क्षय इति योगः, सैंहिकेये (राहौ)
लग्नगते 'अन्तक' इति योगः स्यात्। तेषु व्यालादियोगेषु पङ्कजाक्षी स्त्री
शोकव्यसननिधनताभिः तप्यते ॥ ५ ॥
भा०-लग्न में सूर्य हो तो व्याल, मङ्गल हो तो पातालवक्त्र, शनि हों
तो क्षय, राहु हो तो तमस्क, केतु हो तो अन्तक नामक योग होता है। इन योगों
में विवाहिता कुमारी शोक, दुःख, और निर्धनता से तप्त रहती है ॥ ५ ॥

प्रकरणम् १३ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ६१
अथान्यौ दुष्टयोगौ कथयति-
तनुतुहिनमरीच्योरङ्गनाखेटदृष्टौ
चरगृहगतयोः स्यात्कान्तयुग्मं कुमार्याः ।
अविदिशि बलिनश्चेद्यायिनो युग्म इन्दा-
वशुभदृशमुपेते कन्यका त्वन्यकाम्या ॥ ६ ॥
सं०-तनुतुहिनमरीच्योः लग्नचन्द्रयोः चरगृहगतयोः अङ्गनाखेटदृष्टौ
( शुक्र-दृष्टौ ) सत्यां चेद् यायिनो ग्रहाः बलिनोऽविदिशि ( विदिशोऽन्याऽ-
विदिक् तस्यां, लग्न-चतुर्थ-सप्तम-दशमेष्वित्यर्थः ) स्थितास्तदा-कुमार्याः
कन्यायाः कान्तयुग्मं पतिद्वयं भवति । तथा इन्दौ चन्द्रे युग्मे समराशौ
स्थिते अशुभदृशमुपेते सति कन्यकाऽन्यकाम्या ( अन्यः काम्यो यस्याः सा
तथोक्ता ) भवति ॥ ६ ॥
भा०-लग्न और चन्द्रमा दोनों चर राशि में हों उन पर शुक्र की दृष्टि हो
और यायी ग्रह बलवान् होकर केन्द्र में हों तो कन्या को दो पति होते हैं । तथा
चन्द्रमा समराशि में हो उस पर पापग्रह की दृष्टि हो तो कन्या दूसरे पुरुष की
कामना करनेवाली होती है ॥ ६ ॥
विशेष-"यत्र लग्नमपमण्डलं कुजे तद्गृहाद्यमिह लग्नमुच्यते ।
प्राचि पश्चिमकुजेऽस्तलग्नकं मध्यलग्नमिति दक्षिणोत्तरे ॥”
वि० - इस वचन से लग्न, चतुर्थ, सप्तम, दशम भाव पूर्वादि दिशाओं में
और शेष भाव विदिशा में पड़ते हैं । तथा-यायी, स्थायी और आक्रन्द तीन
प्रकार के ग्रह होते हैं । यथा वराह-
रविराक्रन्दो मध्ये पौरः पूर्वे परे स्थितो यायी ।
पौरा बुधगुरुरविजा नित्यं शीतांशुराक्रन्दः ।
केतुकुजराहुशुक्रा यायिन इत्याहुराचार्याः ॥"
अर्थात् सूर्य मध्य ( चतुर्थ दशमभाव ) में आक्रन्द, प्रथम लग्न में स्थायी तथा
सप्तम में यायी होता है । और बुध गुरु शनि स्थायी, चन्द्रमा आक्रन्द, तथा
केतु, मंगल, राहु, शुक्र ये यायी ग्रह हैं । शौनक मुनि ने इन दोनों योग को
स्पष्ट कहा है-
"लग्नेन्दू चरराशौ केन्द्रस्था यायिनो यदा बलिनः ।
योषिद्ग्रहसंदृष्ट्या पतिद्वयं गच्छते नारी ॥”

६२ विवाहवृन्दावनम्— [ बलाबला-

तथा—"क्रूरग्रहसंदृष्टे समर्क्षगे शशिनि भजति पतिमन्यम् ।
स्त्रीणामन्यत्र गते सौम्यैर्दृष्टे शुभं भवति ॥” इति ॥६॥
अथ पुंस्त्रीग्रहबलवशेन फलान्तरमाह—
नरः प्रियो नीरजलोचनानां नरग्रहैरुत्कटकान्तिवीर्यैः ।
नारी नृणां चित्तहरा स्वभोगैर्नारीनभोगैर्बलशालिभिस्तु ॥ ७ ॥
सं०—नरग्रहैः (गुरुरविकुजैः) उत्कटकान्तिवीर्यैः (अतिप्रकाश-
बलयुतैः) सद्भिः नीरजलोचनानां कन्यानां नरो भर्त्ता प्रियो भवति ।
नारीनभोगैः स्त्रीग्रहैः (चन्द्रशुकैः पूज्यार्थत्वाद्वहुवचनम्) बलशालि-
भिस्तु नारी स्त्री स्वभोगैः नृणां स्वामिनां चित्तहरा प्रिया भवति ॥ ७ ॥
भा०—विवाह समय पुरुषग्रह (गुरु·रवि·मंगल) बली हों तो स्त्री को स्वामी
प्रिय होता है। तथा स्त्री ग्रह बली हो तो स्वामी को स्त्री प्रिया होती है ॥ ७ ॥
अथ पतिश्वशुरादीनां फलान्तराण्याह—
पतिरस्तपतिर्विरोचनः श्वशुरस्तत्प्रमदा मदग्रहः ।
अबला बलिनो दिशन्त्यमी सुदृशां तेष्वशुभं शुभं क्रमात् ॥ ८ ॥
सं०—सुदृशां (सुलोचनस्त्रीणां) अस्तपतिः सप्तमेशः पतिः, विरोचनः
सूर्यः श्वशुरः, मदग्रहः शुक्रः तत्प्रमदा (श्वशुरस्त्री श्वश्रूः) भवति । अमी
पत्यादिग्रहाः अबला बलिनः क्रमात् तेषु पत्यादिषु अशुभं शुभं च दिशन्ति,
अबला अशुभं, बलिनः शुभं दिशन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥
भा०—सप्तमेश स्त्रियों का स्वामी, सूर्य श्वशुर और शुक्र सास है। ये निर्बल
हों तो पति आदि के अशुभफल और बली हों तो शुभफल देते हैं ॥ ८ ॥
शशिसूर्यसुतावनीसुतैर्‌रिनीचास्तगतैः करग्रहे ।
अपि तन्वधिपेन तप्यते निरपत्या नियतं नितम्बिनी ॥ ६ ॥
सं०—करग्रहे विवाहे शशिसूर्यसुतावनीसुतैः अरिनीचास्तगतैः
तन्वधिपेन लग्नेशेनापि अरिनीचास्तगतेन नितम्बिनी स्त्री निरपत्या
सन्तानरहिता सती तप्यते । इदं फलं सप्तमभावे हीनबले सति बोध्यं यतः
शौनकः—"लग्नपतौ रिपुभवने नीचे वा रविसुतावनीजैः । बलरहिते च
द्यूने स्त्रीणां न भवन्त्यपत्यानि ॥" इति ॥ ९ ॥