तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

३०४ श्रीतन्त्रालोकः ।
इत्यादिदृष्ट्या ज्ञेयस्य अवश्यज्ञातव्यस्य पारमार्थि-
कस्य चिदात्मनो रूपस्य समापत्तिर्न स्यात्, विकल्पो
हि अभ्यासबलात् स्वतुल्यविकल्पान्तराविर्भावकतया
विगलदस्फुटत्वादिना यथायथं सातिशयविकल्पजन-
नाक्रमेण अविकल्पात्मकसंवित्तादात्म्यम् अभ्येति ।
यद्वक्ष्यति
'प्रविविञ्चुर्विकल्पस्य कुर्यात्संस्कारमञ्जसा ।'
इत्याद्युपक्रम्य
'संविदभ्येति विमलामविकल्पस्वरूपताम् ।'
इति । अत एव शाक्तोपायादस्य भेदः ॥ १७१ ॥
ननु कथं विकल्पानुपयोगितयैव एतत् स्यात् ?
इत्याशङ्कां दर्शयितुमाह
सा कथं भवतीत्याह
गुरुणातिगरीयसा ।
ज्ञेयाभिमुखबोधेन
द्राक्प्ररूढत्वशालिना ॥ १७२ ॥
पं० १ ख० पु० ज्ञातव्या पारमार्थिकस्येति पाठः ।
पं० ४ क० पु० विकल्पजननाक्रमेणाविकल्पात्मकेति पाठः ।
पं० १३ क० पु० स कथं भवतीति पाठः ।

श्लोक १७३ ] प्रथमाह्निकम् । २०५
प्रतिः आभिमुख्ये, आभिमुख्यं च वस्त्वन्तरा-
पेक्षं, तच्च अत्र औचित्यात् चिन्मात्रम् इत्युक्तं
'ज्ञेयाभिमुखेति' । अतिगरीयस्त्वमेव व्याख्यातुं
द्राक्प्ररूढत्वेत्याद्युक्तम्, द्राक् इत्यनेन यथोक्तवि-
कल्पक्रमोपारोहाभावः सूचितः ॥ १७२ ॥
ननु कथमनयोर्भिन्नविभक्तिकयोः सामानाधिक-
रण्यम् ? इत्याशङ्क्याह
तृतीयार्थे तसि व्याख्या
वा वैयधिकरण्यतः ।
तृतीयार्थे तसि, इति तसि इत्यनुबन्धलोपे प्रयोगः ।
तृतीयार्थे इति सर्वविभक्त्यन्तात् प्रातिपदिकात्
तस्येष्टेः । वा शब्दः पक्षान्तरे । वैयधिकरण्यतः
इति गुरुणा कृतो यः प्रतिबोधः ततः इत्यर्थः ॥
आवेशश्चास्वतन्त्रस्य
स्वतद्रूपनिमज्जनात् ॥ १७३ ॥
परतद्रूपता शम्भो-
राद्याच्छक्त्यविभागिनः ।
पं० ७ ख० पु० इत्याह इति पाठः ।
पं० १० क० पु० तृतीयार्थे तस् तसीति पाठः ।
पं० १३ क० ग० पु० यो बोध इति पाठः ।
पं० १६ ख० पु० तद्रूपमिति शोधितः पाठः ।

२०६ श्रीतन्त्रालोकः ।
अस्वतन्त्रस्य जडस्य बुद्ध्यादेर्मितस्य प्रमातुः, स्वम्
असाधारणं, तत् संकुचितं यत् रूपं तस्य निमज्जनं -
गुणीभावः, तदवलम्ब्य परेण स्वतन्त्रेण बोधेन या
तद्रूपता - तादात्म्यं, स आवेशः इति संबन्धः । यदुक्तं
'मुख्यत्वं कर्तृतायास्तु बोधस्य च चिदात्मनः ।
शून्यादौ तद्गुणे ज्ञानं तत्समावेशलक्षणम् ॥'
इति । कुतः पुनरयमागतः ? इत्याह शम्भोः इति । न
पुनः शक्तेरणोर्वा । आद्यात् इति - तत एव हि
शक्तेरणोश्च प्रभवः इति भावः । अत एव शक्तिरत्र
इच्छा, न तु ज्ञानं क्रिया वा - तयोः समावेशान्तर-
गतत्वेन अभिधास्यमानत्वात् ॥१७३॥
इह पदार्थावगमपुरःसरीकारेण वाक्यार्थावगमः
इति पदार्थयोजनानन्तरं वाक्यार्थमपि योजयितुमाह
तेनायमत्र वाक्यार्थो
विज्ञेयं प्रोन्मिषत्स्वयम् ॥१७४॥
विनापि निश्चयेन द्राक्
मातृदर्पणबिम्बितम् ॥
पं० ६ क० पु० तद्गुणज्ञानमिति समस्तः पाठः ।
पं० ११ क० पु० गतत्वेन व्याख्यास्यमानत्वात् इति पाठः ।

श्लोक १७५ प्रथमाह्निकम्। २०७
मातारमधरीकुर्वन्
स्वां विभूतिं प्रदर्शयन् ॥१७५॥
आस्ते हृदयनैर्मल्या-
तिशये तारतम्यतः ॥
विज्ञेयं – चिन्मात्राख्यं पारमार्थिकं रूपं, माता –
सकलकरणग्रामप्रसवनिमित्तत्वाद् बुद्धिः, सैव
चिच्छायासंक्रान्तिसहिष्णुत्वाद् दर्पणः, तत्र प्रति-
बिम्बितं गृहीतात्मग्रहं परिमितं प्रमातारम् अधरी-
कुर्वत् – बुद्ध्यादौ आत्माभिनिवेशनं गुणीभावमापा-
दयत् । एवं तरतमभावेन अनन्यसाधारणां विभूतिं –
बोधात्मताप्रधानतां रचयत्, समनन्तरोक्तयुक्त्या
विकल्पोपारोहमन्तरेण अनन्यापेक्षित्वात् झटिति
'सैषा सारतया प्रोक्ता हृदयं परमेष्ठिनः।'
इत्याद्युक्तेः हृदयं – विमर्शः, तस्य नैर्मल्यम् – अन-
न्योन्मुखत्वादपरिम्लानत्वं, तस्य अतिशयः – परा
पं० ५ ख० पु० चिन्मात्रात्म पारमार्थिकेति पाठः ।
पं० ६ ख० पु० आत्माभिनिवेशमिति पाठः ।
पं० १२ क० पु० नन्यापेक्षत्वादिति पाठः ।
पं० १४ क० ग० पु० हृदयं विसर्ग इति पाठः ।

२०८ श्रीतन्त्रालोकः ।
काष्ठा, तत्र स्वयं प्रोन्मिषदास्ते-स्वप्रकाशतया
प्रकाशते इत्यर्थः ॥१७४॥१७५॥
ननु ज्ञेयं तावत् जडाजडात्म द्विधा संभवति, तत्र
संविदि जडेन नीलादिनापि आवेशोऽस्ति इति
कथं 'बोधात्मैव समावेशः' इत्युक्तम् ? इत्याह
ज्ञेयं द्विधा च चिन्मात्रं
जडं चाद्यं च कल्पितम् ॥१७६॥
इतरत्तु तथा सत्यं
तद्विभागोऽयमीदृशः ॥
जडेन यः समावेशः
सप्रतिच्छन्दकाकृतिः ॥१७७॥
चैतन्येन समावेश-
स्तादात्म्यं नापरं किल ॥
ननु कथं स्वप्रकाशायाः चितोऽपरप्रकाश्यत्वं
ज्ञेयत्वं नाम ? इत्याशङ्क्योक्तम् 'आद्यं च कल्पितम्'
इति। चः शङ्काद्योतकः, परमेश्वर एव हि स्वातन्त्र्याद्
अपरिहृतवेदकभावमपि स्वात्मानं भावनोपदेशादौ
पं० ५ क० पु० बोधैकात्मेति पाठः ।

श्लोक १७८ ] प्रथमाह्निकम् । २०६
शिव एव सर्वक्रियाणां कर्ता विज्ञेयः इत्यादि परामर्शैः
अहंप्रतीतिम् अन्तरीकृत्य वेद्यतया प्रतिपादयति ।
इदमेव हि परं स्वातन्त्र्यं-यत् स्वं स्वरूपं वेदकमेव
सत् वेद्यत्वेन अवभासयति । अत एव कल्पितं
वस्तुशून्यम् इत्युक्तम् । इतरत् इति जडं नीलादि ।
तथा इति ज्ञेयतया । तत्र नीलज्ञानम् इत्यादौ
चितो नीलादिना दर्पणमुखन्यायेन प्रतिबिम्बन-
मात्रमेव समावेशार्थो न तु तादात्म्यं, तथात्वे हि
नीलादेर्ज्ञानात्मभूतत्वात् ज्ञानमेव अवशिष्यते इति
प्रतिच्छन्दव्यवस्थैव न स्यात् । संकुचितायाः चितः
पुनरसंकुचितया चितैकात्म्यमेव तस्या एव वस्तुतो
भावात्, तेन बोधैकात्म्यमेव समावेशार्थः इति
युक्तमुक्तम् अस्वतन्त्रस्य परतद्रूपता नामावेशः
इति ॥ १७६ ॥ १७७ ॥
तदेवोपसंहरति
तेनाविकल्पा संवित्ति-
र्भावनाद्यनपेक्षिणी ॥ १७८ ॥
पं० २ क० पु० अधरीकृत्येति पाठः ।
पं० १० क० ख० पु० प्रतिकर्मव्यवस्थैवेति पाठः ।
पं० ११ क० पु० असंकुचितचिदैकात्म्यमेवेति पाठः ।
२७

२१० श्रीतन्त्रालोकः ।
शिवतादात्म्यमापन्ना
समावेशोऽत्र शांभवः ।
संवित्तिः अर्थात् संकुचितरूपा ॥ १७८ ॥
ननु अत्र उत्पत्तौ विकल्पापेक्षितत्वं मा भूत्
तथात्वे हि शाक्तोपायादस्य भेदो न स्यात्, औत्त-
रकालिकाः पुनर्विकल्पाः किमत्र अपेक्ष्यन्ते न वा ?
इत्याशङ्क्याह
तत्प्रसादात्पुनः पश्चा-
द्भाविनोऽत्र विनिश्चयाः ॥ १७६ ॥
सन्तु तादात्म्यमापन्ना
न तु तेषामुपायता ।
तच्छब्देन निर्विकल्पकपरामर्शः । अविकल्प-
कयैव संवित्त्या शिवात्मताधिगमः कृतः इति
कृतस्य करणायोगात् तत्पृष्ठभाविनां विकल्पानां
तत्र अकिंचित्करत्वम् इत्याह न तु 'तेषामुपायता'
इति ॥ १७६ ॥
पं० ४ ख० पु० विकल्पापेक्षत्वमिति पाठः ।
पं० ६ क० ख० पु० अपेक्षन्ते इति पाठः ।
पं० १३ क० पु० शिवात्मनाभिगम इति पाठः ।

श्लोक १८० ] प्रथमाह्निकम् । २११
अत एव च अविकल्पस्य विकल्पापेक्षं प्रामाण्यं
वदन्तो निरस्ताः इत्याह
विकल्पापेक्षया मान-
मविकल्पमिति ब्रुवन् ॥ १८० ॥
प्रत्युक्त एव सिद्धं हि
विकल्पेनानुगम्यते ।
अनधिगतार्थविषयं खलु प्रमाणम् । यदाहुः
‘अनधिगतविषयं प्रमाणम् अज्ञातार्थप्रकाशो वा ।’
इति । निर्विकल्पकगृहीतमेव वस्तु च तत्पृष्ठभावी
विकल्पः परिच्छिनत्ति इति, तस्य गृहीतग्राहकत्वात्
स्वात्मन्येव प्रामाण्यं नास्ति - इति कथमन्यस्यापि
प्रामाण्ये निमित्ततां यायात् । अत आह ‘सिद्धं हि
विकल्पेनानुगम्यते' इति । सिद्धम् इति अधिगतम् ।
अनुगम्यते इति अनु पश्चात् गम्यते अधिगम्यते
इत्यर्थः ॥ १८० ॥
ननु प्रवर्ततां नाम गृहीतेऽर्थे विकल्पः, तन्न
पुनरध्यवसायात्मकत्वादस्य ग्राहकत्वं न युज्यते
पं० ८ क० ख० पु० अज्ञातार्थविषयो वा इति पाठः ।

२१२ श्रीतन्त्रालोकः ।
इति 'गृहीतं गृह्णामि' इति प्रतिपत्तिरस्य कथं स्यात् ?
इत्याशङ्क्याह
गृहीतमिति सुस्पष्टा
निश्चयस्य यतः प्रथा ॥ १८१ ॥
गृह्णामीत्यविकल्पैक्य-
बलात्तु प्रतिपद्यते ।
गृहीतमिति प्रथा हि विकल्पस्य भावादौपपत्तकी-
गृहीत एवार्थे अस्य प्रवृत्तेः, यत्तु गृह्णामि इति प्रति-
पद्यते तत् दृश्यविकल्प्यार्थैकीकारादिना निर्विकल्पकै-
कात्म्यावलम्बनबलात् इति युक्तमुक्तं 'विकल्पेन
गृहीतं गृह्यते' इति ॥ १८१ ॥
ननु ज्ञानं खलु ज्ञापकं न तु कारकम् इति, तेन
वस्तुनो ज्ञप्तिः स्यात् न तु सिद्धिः इति कथमुक्तं
'सिद्धं विकल्पेनानुगम्यते' ? इत्याशङ्क्याह
अविकल्पात्मसंवित्तौ
या स्फुरत्तैव वस्तुनः ॥ १८२ ॥
पं० ४ ग० पु० यथा प्रथेति पाठः ।
पं० ७ क० पु० प्रथा हि विकल्पभावादौ प्रतिपत्तिगृहीत एवार्थे इति पाठः ।
पं० ८ क० पु० अस्याः प्रवृत्तेर्यत्तु गृह्णामीत्यविकल्पैकबलात्तं प्रतीति पाठः ।

श्लोक १८३ ] प्रथमाह्निकम् । २१३
सा सिद्धिर्न विकल्पात्तु
वस्त्वपेक्षाविवर्जितात् ।
आभासवादे हि आभासमानतैव सिद्धिः इत्युक्तं
स्फुरत्तैव वस्तुनः सिद्धिः । ननु विकल्पानामपि
स्वात्मनि अविकल्पकत्वात् स्फुरद्रूपता अस्ति इति
किमिति न ततोऽपि वस्तुनः सिद्धिः स्यात्? इत्या-
शङ्क्याह 'न विकल्पात्' इति, 'सर्वो विकल्पः स्मृतिः'
इति नीत्या विकल्पानां तावत् स्मृतिरेव रूपं, सा च
असंनिहिते पूर्वानुभूत एव अर्थे प्रवर्तते इति विक-
ल्पानां वस्त्वनपेक्षितत्वं, यद्यपि च स्वतन्त्रविकल्पादौ
क्षेत्रज्ञनिर्मितानां योजनास्ति तथपि पूर्वानुभवसं-
स्कारजा एव तेऽर्थाः इत्युक्तं 'वस्त्वपेक्षाविवर्जितात्'
इति । यस्य च यदपेक्षा नास्ति स कथं तत्सिद्धौ
निमित्ततां यायात् इति भावः ॥ १८२ ॥
यद्येवं निर्विकल्पकसिद्ध एव अर्थे विकल्पः प्रव-
र्तते न अधिकं किंचित्करोति तत्किमिति तेन स
क्वचिदपेक्ष्यते इत्याह
केवलं संविदः सोऽयं
नैर्मल्येतरविभ्रमः ॥१८३॥

२१४ श्रीतन्त्रालोकः ।
यद्विकल्पानपेक्षत्व-
सापेक्षत्वे निजात्मनि ॥
एवं संविदः सर्ववादिसिद्धं व्यवहारादौ विकल्प-
सापेक्षत्वं परिहृत्य विकल्पानपेक्षत्वमेव स्फुटीकर्तु-
मुदाहरति
निशीथेऽपि मणिज्ञानी
विद्युत्कालप्रदर्शितान् ॥१८४॥
तांस्तान्विशेषांश्चिनुते
रत्नानां भूयसामपि ॥
वैकटिको हि अचिरस्थायिनि परिमितेऽपि
आलोके भूयसामपि रत्नानाम् अतिसूक्ष्मान् परस्पर-
विशेषान् अवसायं विनापि अनुभवातिशयादेव
जानीते, येन 'इदमल्पम्, इदं महत्,' इदमितोऽपि
महद्रत्नम्' इत्यस्य विवेकः स्यात् ॥ १८४ ॥
किं चात्र अनुभवातिशये निमित्तं, येन विकल्प-
नैरपेक्ष्येणापि वस्तुनः सिद्धिः स्यात् ? इत्याह
नैर्मल्यं संविदश्चेदं
पूर्वाभ्यासवशादथो ॥ १८५ ॥

श्लोक १८६ ] प्रथमाह्निकम् । २१५
अनियन्त्रेश्वरेच्छात्त
इत्येतच्चर्चयिष्यते ।
पूर्वाभ्यासो जन्मान्तरीयः इति, अत एव चर्चयि-
ष्यते त्रयोदशाह्निकादौ ॥ १८५ ॥
न केवलमस्य आवेशस्य त्रैविध्यमेव अस्ति,
यावद्वान्तरप्रकारत्वमपि इत्याह
पञ्चाशद्विधता चास्य
समावेशस्य वर्णिता ॥ १८६ ॥
तत्त्वषट्त्रिंशकैतत्स्थ-
स्फुटभेदाभिसन्धितः ।
वर्णिता इति श्रीपूर्वशास्त्रे । यदुक्तं तत्र
'रुद्रशक्तिसमावेशः पञ्चधा ननु चर्च्यते ।
भूततत्त्वात्ममन्त्रेशशक्तिभेदाद्वरानने ॥
पञ्चधा भूतसंज्ञोऽत्र त्रिंशद्धा तु तथापरः ।
आत्माख्यस्त्रिविधः प्रोक्तो दशधा मन्त्रसंज्ञकः ॥
द्विविधः शक्तिसंज्ञोऽपि ज्ञातव्यः परमार्थतः ।
पञ्चाशद्भेदभिन्नोऽयं समावेशः प्रकीर्तितः ॥'
पं० ५ ग० पु० अस्याविशेषस्य इति पाठान्तरं च ।
पं० ६ ख० पु० प्रकारत्वमेवाहेति पाठः ।

२१६ श्रीतन्त्रालोकः ।
इति । अत्र च हेतुः - तत्त्व इति । तत्त्वषट्त्रिंशकं च
एतत्स्थानि तत्त्वषट्त्रिंशन्मध्यपतितानि पुमादीनि
पृथग्व्याख्यास्यमानानि तत्त्वानि च, तेषां यो
वक्ष्यमाणप्रकारः स्फुटो भेदः तस्य अनुसंधा-
नम् ॥१८६॥
तमेव भेदं निरूपयति
एतत्तत्त्वान्तरे यत्पुं-
विद्याशक्त्यात्मकं त्रयम् ॥१८७॥
अम्भोधिकाष्ठाज्वलन-
संख्यैर्भेदैर्यतः क्रमात् ।
तद्भिन्नम् इत्यध्याहारः, अतस्तत्र पुमान्
' आत्मा चतुर्विधो ज्ञेयः । '
इत्याद्युक्त्या अम्भोधिभिः - सकलप्रलयाकल-
विज्ञानाकलशुद्धलक्षणैः चतुर्भिः भेदैर्भिन्नः, तथा
विद्या काष्ठाभिः - वर्णबिन्द्वर्धचन्द्रनिरोधिनीनादना-
दान्तशक्तिव्यापिनीसमनोन्मनात्मभिर्दशभिः भेदै-
र्भिन्ना, तथा शक्तिः ज्वलनैः - इच्छाज्ञानक्रिया-
त्मभिः त्रिभिर्भेदैः ॥१८७॥
पं० १ ख० पु० अत्रैव हेतुरिति पाठः ।

श्लोक १९८ ] प्रथमाह्निकम् । २१७
ननु किमिति इदमेव तत्त्वत्रयं भेदेन निर्दिष्टम् ?
इत्याशङ्क्याह
पुंविद्याशक्तिसंज्ञं य-
तत्सर्वव्यापकं यतः ॥१९८॥
अव्यापकेभ्यस्तेनेदं
भेदेन गणितं किल ।
अव्यापकेभ्यः इति व्याप्येभ्यस्तत्त्वान्तरेभ्यः
इत्यर्थः । मायान्तं हि आत्मतत्त्वस्य, सदाशिवान्तं
विद्यातत्त्वस्य, शिवान्तं च शक्तितत्त्वस्य व्याप्तिः ।
यदुक्तं
'माया-सदाशिव-शिवप्रान्तव्याप्तयो ननु क्रमात् ।'
इति ॥१९८॥
न केवलमेतत् तत्त्वान्तरेभ्यो भिद्यते, यावदन्यो-
न्यमपि इत्याह
अशुद्धिशुद्ध्यमानत्व-
शुद्धितस्तु मिथोऽपि तत् ॥१९६॥
पुमान् अशुद्धो — भेदमयत्वात्, विद्या शुद्ध्यमाना—
पं० ११ ख० पु० व्याप्तीन्यनुक्रमादिति पाठः ।
२८

२१८ श्रीतन्त्रालोकः ।
भेदाभेदमयत्वात्, शुद्धा शक्तिः-अभेदमयत्वा
त् ॥१८६॥
ननु अस्तु एवं, भूतानां पुनः पृथक् निर्देशे किं-
निमित्तम् ? इत्याशङ्क्याह
भूतान्यध्यक्षसिद्धानि
कार्यहेत्वनुमेयतः ।
तत्त्ववर्गात्पृथग्भूत-
समाख्यान्यत एव हि ॥१९०॥
भूतानि तावत् प्रत्यक्षसिद्धानि इति, तदेव एषां
तत्त्वान्तरेभ्यो भेदेन उपादाने निमित्तं, तानि हि
नित्यानुमेयान्येव, तदाह 'कार्यहेत्वनुमेयतः तत्त्व-
वर्गात्' इति । तथा चात्र भूतानि कारणपूर्वकाणि
अचैतन्ये सति अनेकसंख्यायोगित्वात् घटादिवत्
इत्यनुमानम् । यच्चैषां कारणं तानि
‘तन्मात्रेभ्यश्च भूतानि .............।’
इत्याद्युक्तेः तन्मात्राणि इति, स्वकार्येभ्यो भूतेभ्य
एषाम् अनुमेयत्वम् । एवम् अनेनैव अनुमानेन मा-
यान्तः सकलतत्त्ववर्गोऽनुमातव्यः । एतच्च तत्त्वाध्वनि

श्लोक १६१ ] प्रथमाह्निकम् । २१६
भविष्यति इति नेहायस्तम् । अत एव इति प्रत्यक्ष-
सिद्धत्वात् ॥१६०॥
ननु भूतानां प्रत्यक्षसिद्धत्वम् अनुमेयात् तत्त्व-
वर्गात् पृथक्त्वेऽस्तु निमित्तं, कथं पुनर्भूतत्वेऽपि
तदेव ? इत्याशङ्क्याह
सर्वप्रतीतिसद्भाव-
गोचरं भूतमेव हि ।
विदुश्चतुष्टये चात्र
सावकाशे तदास्थितिम् ॥१६१॥
सर्वेषां विदुषामविदुषां वा प्रतीतौ सता पारमा-
र्थिकेन सत्ताया गोचरमेव हि भूतम् उच्यते । भूतं
हि सत्यं, तच्च सत्यं, यत्र न कदाचिदपि कस्यचि-
दपि विप्रतिपत्तिः, अनुमेये पुनरविदुषां तावत् प्रती-
तिर्नास्त्येव, विदुषां च प्रतीतावपि बहुप्रकारं परस्परं
विप्रतिपत्तिः इति तत्र असत्यत्वसंभावनापि भवेत्
इति भावः । चो हेतौ, अतश्च सर्व एवात्र अव-
काशः तद्धातृत्वादाकाशः, तत्सहिते वाय्वन्ते चतुष्टये
प० १७ ग० पु० तत्तादृक्त्वादाकाश इति पाठान्तरं च वर्तते ।

२२० श्रीतन्त्रालोकः ।
पृथिव्यादिभूतपञ्चके सर्वप्रतीतिसद्भावगोचरत्वात्
तस्य भूतत्वस्य आस्थितिम् अवस्थानं विदुः इति
युक्तमुक्तं 'भूतसमाख्यान्यत एव' इति । एवं भौत
आवेशः पञ्चधा, आत्मावेशश्च त्रिधा । एकोऽपि
पुंस्तत्त्वरूप आत्मभेदः तत्त्वमध्येऽवस्थाप्यः, अ-
न्यथा हि तात्त्व आवेशः त्रिंशद्धा न स्यात् । विद्या-
याश्च समनन्तरोक्तेन सामान्यात्मना मान्त्रेण रूपेण
दशधावेशः । विशिष्टेन तु मन्त्र-मन्त्रेश-मन्त्रमहे-
शात्मना रूपेण अस्यास्तत्त्वमध्ये परिगणनम् । एवं
शक्तेरपि एकं भेदं तत्त्वमध्ये व्यवस्थाप्य तदीय आ
वेशो द्विधा । शिवस्तु समावेश्य एव इति न तत्रा-
वेशोऽस्ति - तस्य परमाद्वयस्वभावत्वात्, तदपेक्षया
समावेश्यसमावेशकलक्षणभेदानुपपत्तेः तद्युक्तमुक्त-
म् 'अस्य समावेशस्य पञ्चाशद्विधत्वम्' इति ॥१६१॥
ननु श्रीपूर्वशास्त्रे रुद्रशक्तिसमावेशस्य पञ्चधात्व-
चर्चनं प्रतिज्ञाय भूतादीनां स्वरूपनिरूपणं कृतम्?
इत्याह ।
प० २ क० ख० पु० भूततत्त्वस्थितिमिति पाठः ।
प० १० ग० पु० तत्त्वमध्ये अवस्थापि इति पाठः ।

श्लोक १६३ ] प्रथमाह्निकम् । २२१
रुद्रशक्तिसमावेशः
पञ्चधा ननु चर्च्यते ।
कोऽवकाशो भवेत्तत्र
भौतावेशादिवर्णने ॥१६२॥
प्रसंगादेतदितिचे-
त्समाधिः संभवन्नयम् ।
नास्माकं मानसावर्जी
लोको भिन्नरुचिर्यतः ॥१६३॥
कोऽवकाश इति—भौतावेशादीनाम् अप्रस्तुतत्वात्,
इदमेव हि तदप्रस्तुताभिधानं यदन्यदुपक्रम्य अन्य-
दभिधीयते इत्यतश्चोदितं 'कोऽवकाशो भौतावेशा-
दिवर्णने' इति । अथ रुद्रशक्तिसमावेशवर्णने प्रति-
ज्ञातेऽपि प्रसंगादेतदुक्तम्, इति पुनस्तदप्ययुक्तम्
इत्याह 'प्रसंगादेतत्' इति । निर्णीतप्राये प्रक्रान्तेऽर्थे
यत्किंचिदनुषक्तत्वेन अप्रकृतम् अभिधीयते तत्रायं
समाधिः 'प्रसंगादेतदुक्तम्' इति । इह तु उद्दिष्टेऽपि
प्रकृते लक्षणपरीक्षादि अनुक्त्वैव भूतावेशादीनाम्
पं० ११ ख० ग० पु० भौताद्यावेशवर्णने इति पाठः ।
पं० १२ ग० पु० प्रस्तुतेऽपि प्रसङ्गादित्युक्तम् ।

२२२ श्रीतन्त्रालोकः ।
आकस्मिकमेव अभिधानं कृतम् इति को नामायं
प्रसंगः । एवं हि अप्राकरणिकानां प्रमेयाणामान-
न्त्यात् अनन्तान्तरङ्गप्रमेयप्रतिपादनप्रसंगः स्यात् ?
इत्युक्तं 'नास्माकं मानसावर्जी' इति ॥ १६२ ॥ १६३॥
यद्येवं तर्हि किं प्रतिपत्तव्यम् ? इत्याह
उच्यते द्वैतशास्त्रेषु
परमेशाद्विभेदिता ।
भूतादीनां यथा सात्र
न तथा द्वयवर्जिते ॥१६४॥
अत्र इति अद्वयशास्त्रे श्रीश्रीपूर्वे। सा इति विभि-
न्नता । तन्निषेधे तु द्वयवर्जितत्वं हेतुः ॥१६४॥
ततश्च किं स्यात् ? इत्याशङ्क्याह
यावान्षट्त्रिंशकः सोऽयं
यदन्यदपि किंचन ।
एतावती महादेवी
रुद्रशक्तिरनर्गला ॥१६५॥
अन्यत् इति-तद्भेदा एव भुवनाद्याः । अनर्गला
इति-व्यापकत्वादप्रतिहता इत्यर्थः । यदुक्तं

श्लोक १६६ ] प्रथमाह्निकम् । २२३
'तच्छक्तिचक्रात्मकमेव विश्वं
ग्राह्यग्रहीतृग्रहणात्मनैतत् ।
अन्तादिमध्येषु सदा विभाति
नान्यन्तभिन्नं भवतोऽस्ति किंचित् ॥'
इति ॥१६५॥
एतच्च तत्रत्येनैव अर्थेन संवादयति
तत एव द्वितीयेऽस्मि-
न्नधिकारे न्यरूप्यत ।
धरादेर्विश्वरूपत्वं
पाञ्चदश्यादिभेदतः ॥१६६॥
तत एव इति - रुद्रशक्तेरेव तावत्स्फाररूपत्वात् ।
अस्मिन् इति - श्रीपूर्वशास्त्रे । यदुक्तं तत्रैव
'शक्तिमच्छक्तिभेदेन धरातत्त्वं विभिद्यते ।
स्वरूपसहितं तच्च विज्ञेयं दशपञ्चधा ॥'
इत्यादि
...........'शिवः साक्षान्न भिद्यते ।'
इत्यन्तम् । एतच्च तत्त्वभेदने भविष्यति, इति
ग्रन्थविस्तरभयात् नेह आयस्तम् ॥१६६॥
ननु यद्येवं तर्हि रुद्रशक्तावेवं-समावेशोऽभिधीयतां
किं भूताद्यावेशेन इति स एव दोषः ? इत्याशङ्कां