ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

मन्नाद्यादीनामेवेति (१)अर्थादध्यवसीयत इति ॥ ६ ॥
यत्प्रागवादिष्म देवतासारूप्यादस्य तृचस्य स्तोत्रीयेणाऽनुरूप्य-
मिति तत्प्रदर्शयन् अस्याऽनुरूपसंज्ञां निर्वक्ति—
पूर्वमु चैव तद्रूपमपरेण रूपेणाऽनुवदति तदनुरूप-
स्याऽनुरूपत्वम् ॥ ७ ॥
व्याख्यातमेतत् ॥ ७ ॥
एतद्वेदनफलमाह—
अनुरूप एनं पुत्रो जायते य एवं वेद ॥ ८ ॥
एतदपि सिद्धम् ॥ ८ ॥
(२) अन्तिमौ तृचौ संयुज्य स्तौति—
स्तोत्रीयानुरूपौ तृचौ भवतः प्राणापानानामवरुध्यै ॥९॥
गतमेतत् ॥ ६ ॥
अथ 'प्रयद्गाव आशुरषे'ति षडृचद्वयं विदधाति—
षडृचौ भवत ऋतूनां धृत्यै ॥ १० ॥
पूर्वोक्ततृचद्वयानन्तरमेतौ द्वौ षडृचौ भवतः । षडृचो यस्मिन् स
तथोक्तः (३)'ऋक्पूरब्धूंः पथामानक्षे' इत्यसमासान्तः । तत इतरेतर-
सम्बन्धयोगे द्वन्द्वः । एतच्च द्वितयं षट् संख्यायोगात् ऋतूनां वसन्ता-
दीनां षण्णां धृत्यै धारणाय कल्पते । एवं वहिष्पवमानस्याऽष्टादशस्तो-
त्रीया गताः ॥ १० ॥
अथाऽन्त्यं तृचं विधत्ते—
तृच उत्तमो भवति येनैव प्राणेन प्रयन्ति तमभ्यु-
द्यन्ति ॥ ११ ॥
'हिन्वन्ति सूर'मिति तृचः तिस्र ऋचो यस्मिन् स तथोक्तः ऋचि
त्रेरुत्तरपदादिलोपश्छन्दसीति त्रिशब्दस्य सम्प्रसारणम् । उत्तरपदे
ऋकारस्य लोपः । स उत्तमः बहिष्पवमानस्याऽन्तिमो भवति । शिष्टं
स्पष्टम् ॥ ११ ॥
एवं स्तोत्रीयासु कृतासु यस्स्तोमस्सम्पद्यते तं स्तोमं विदधानः
प्रतिष्ठाफलताञ्चाऽऽह--
एकविंश एष स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै प्रतितिष्ठति ॥१२॥
१. अर्थादध्यवसाय इति. क. पु. २. अथेमौ तृचाविति. क. ख. पु.
३. पा. सू. ५. ४. ७४.

द्वादशाध्यायेऽष्टमः खण्डः । ४५९
एकविंशतिसंख्याक एव स्तोत्रीयाणां समूह एकविंशस्तोमो
विधिः । पञ्चदशाद्यर्द्धमिति एकविंशतिशब्दाद्धै प्रत्ययेति विशते-
र्द्धितीति त्रिशब्दलोपः । स एवाऽस्य बहिष्पवमानस्य स्तोमो भवति ।
किमर्थम् ? प्रतिष्ठायै प्रतिष्ठार्थम् । अतो यजमानः प्रतितिष्ठति । प्रतिष्ठा-
आरूपदं तद्वान् भवति ॥ १२ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे माधवीये सायणीचार्यविरचिते वेदार्थ-
प्रकाशे द्वादशाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥
अथाऽष्टमः खण्डः ॥
अथ तस्मिन्नेव चतुर्थेऽहनि चत्वार्याज्यस्तोत्राणि । तत्र प्रथम-
स्याऽऽज्यस्य स्तोत्रीयं तृचं विदधाति—
‘जनस्य गोपा अजनिष्ट जागृविर्’त्याग्नेयमाज्यं भ-
वति ॥ १ ॥
‘जनस्य गोपा’ इति तृचमाग्नेयमग्निदैवत्यं आज्यं प्रथमाज्यस्तोत्रं
भवति ॥ १ ॥
अजनिष्टेति जनिधातुयोगात्पूर्ववच्चतुर्थेऽहनि(१) जनद्वल्लिङ्गात् अयं
तृचस्सङ्गत इति प्रतिपादयंस्तस्य विशिष्टफलजननहेतुतामाह—
जनद्व॑द्वा ए॒तदह॒र्यच्चतु॒र्थमन्ना॑द्यञ्जनयति वि॒राज॑ञ्ज-
नयत्येकेविँग्॒शँ स्तोमञ्जनयति ॥ २ ॥
पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ २ ॥
अथ द्वितीयमाज्यस्तोत्रं दर्शयति—
‘अयं वां मित्रावरुणे’ति बार्हतं मैत्रावरुणम् ॥ ३ ॥
अयं वां मित्रावरुणेति तृचे(२) बार्हतं बृहत्सामसम्बन्धि मैत्रावरुणं
मित्रावरुणदेवताकं हि तृतीयमाज्यस्तोत्रं भवति । यदा ज्योतिष्टोमे पृष्ठ-
स्तोत्रे बृहत्साम क्रियते, तदेवाऽस्य तृचस्य प्रातस्सवने प्रयोगात् बार्ह-
तत्वम् ॥ ३ ॥
नन्वेवमत्र वैराजं साम पृष्ठस्तोत्रं कथमस्य तृचस्य तेन सङ्गतिरि-
१. जनद्वल्लिङ्गमेवाऽयं तृचस्स्यादिति. क. ख. पु.
२. मित्रश्च वरुणश्च देवता अस्येति मैत्रावरुणं बार्हतमपि भवति यदेति. ख. पु.

४६० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ति तत्राऽऽह—
बृहदेतत्परोक्षं यद्वैराजं बार्हतमेव तद्रूपं निर्योतयति ॥४॥
यद्वैराजं साम एतत्परोक्षं(१) परोक्षेण रूपान्तरेण स्थितं बृहत्सामैव।
तथा च तैत्तिरीयके ‘बृहच्च वा इदमग्रे रथन्तरञ्चाऽऽस्तामि’ति प्रक्रम्य
‘ते द्वे भूत्वा रथन्तरञ्च वैरूपञ्च बृहदित्यमन्येतां तद्गर्भमधत्त तद्वैराजम-
तिसृजते’ति बृहतस्सकाशाद्वैराजस्योत्पत्तिः श्रूयते । तस्माद्वैराजस्य
बार्हतत्वादूबार्हतं बृहतस्सम्बन्ध्येव रूपं निर्योतयति निष्कृत्य प्रकाशयति॥
अथ तृतीयस्याऽऽज्यस्तोत्रीयं तृचं विधत्ते—
‘इन्द्रो दधीचो अस्थभिर्’ति दाधीचस्तृचो भवति ॥५॥
‘इन्द्रो दधीच’ इति दाधीचो दधीच्सम्बन्धी तृचः ऐन्द्रः तृतीये
आज्यस्तोत्रीयः कार्य्यः। दध्यङ् शब्दात्तस्येदमित्यर्थे अणि भसंज्ञायां
‘अच’ इत्यकारलोपे चाविति दीर्घत्वम् ॥ ५ ॥
अत्रेन्द्रो दधीच इति(२) शब्दसूचकं साध्यं फलमाह—
दध्यङ्वा आङ्गिरसो देवानां पुरोधानीय आसीदन्नं
वै ब्रह्मणः पुरोधा अन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ ६ ॥
दध्यङ्नाम आङ्गिरसोऽङ्गिरोगोत्र ऋषिर्देवानाम् अग्न्यादीनां पुरोधा-
नीयः पुरस्ताद्धारणीय आसीत् अभवत्। स चाऽत्र दधीच इति षष्ठ्य-
न्तेन पदेन मन्त्रैः प्रकाशितः ब्रह्मणो ब्राह्मणजातेः अन्नं वै अन्नमेव पुरोधाः
पुरोधारणीयः। तस्माद्दधीच इत्यनेन पुरोधानस्मरणात् ब्राह्मणानां
पुरस्ताद्धारणीयस्य अन्नाद्यस्याऽत्तुं योग्यस्याऽन्नस्याऽवरुद्ध्यै अवरो-
धनाय प्राप्त्यर्थं एतत्तृचकरणं भवति ॥ ६ ॥
अथ चतुर्थमाज्यस्तोत्रं दर्शयति—
‘इयं वामस्य मन्मन’ इत्यैन्द्राग्नम् ॥ ७ ॥
‘इयं वामस्येति’ तृचः ऐन्द्राग्नं इन्द्रदेवताकं चतुर्थमाज्यस्तोत्रं
भवति ॥ ७ ॥
तत्रत्यं किञ्चिल्लिङ्गमनूद्य चतुर्थेऽहनि सङ्गतिं प्रदर्शयन् अ-
न्नाद्यफलमेतदिति स्तौति—
‘इन्द्राग्नी पूर्व्यस्तुतिरभ्राद्वृष्टिरिवाऽजनी’त्यानुष्टुभ्भी

१. पारोक्ष्येण रूपान्तरेणाऽवस्थितमिति. क. ख. पु.
२. शब्दसूचितमिति. क. ख. पु.

..."?
Wait, "इन्द्राग्नी पूर्व्यस्तुतिरित्येषा..." - "इन्द्राग्नी पूर्व्यस्तुतिः" is an ऋक् (feminine), so "इत्येषाऽनुवादः" or "इत्येषोऽनुवादः" (referring to अनुवादः)?
Look at the letter: 'ष' has an 'ा' matra: 'षा'. Wait, does it have an 'ो' top stroke?
Wait, look at line 9:
"वेन्द्राग्नी पूर्व्यस्तुतिरित्येषाऽनुवादः"
Look above 'षा': no top slant for 'ो'. It is definitely 'षा'. Wait, let's look closely.
Wait, look at 'षा' in 'एषा': 'ए' then 'षा', then avagraha 'ऽ', then 'नुवादः'।
Yes, "इत्येषाऽनुवादः"! Wait, why? "इत्येषा [ऋक्] अनुवादः" or "इत्येषाऽनुवादः".

Line 10:
ण्येव छन्दांसि पुरा आसन् । तानि षट्सङ्ख्यानि पृष्ठान्यहानि प्राप्तुम-

Line 11:
समर्थान्यभवन् , ततो व्याप्त्युपायमालोच्य पुनरन्यानि त्रीणि छन्दांसि
Wait, after 'अभवन्' there is a space and a comma

अथ नवमः खण्डः ॥
अथाऽस्मिन्नेवाऽहनि माध्यन्दिनपवमानस्य प्रथमं तृचं प्रदर्शयति—
“पवस्व दक्षसाधन” इति गायत्री भवति सिध्यै ॥ १ ॥
गायत्रछन्दस्का प्रतिपद्भवति गायत्रस्तृचो भवतीत्यर्थः । स च
दक्षसाधन इति सिधि धातुनिष्पन्न इति श्रवणात् सिद्ध्यै फलप्राप्त्यै
सम्पद्यते ॥ १ ॥
अस्त्वेवम् । काऽसावस्याऽह्नस्सङ्गतिरिति तत्राऽऽह—
यत् पवस्वेति तद्बृहतो रूपं बार्हतँ ह्येतदहः ॥ २ ॥
'पवस्व वाचो अग्रिय' इति द्वितीयस्याऽह्नः प्रतिपद्भवतीति
बार्हतेऽहनि दृष्टत्वात् 'पवस्व दक्षसाधन' इत्यत्र यत् पवस्वेति पदं त-
द्बृहतो रूपम् । एतच्चतुर्थमहश्च बार्हतं बृहत एव, वैराजात्मनावस्था-
नात् । अतोऽस्मिन्नहनि तृचस्य सङ्गतिः ॥ २ ॥
अथान्यत्तृचं विधत्ते—
“तवाऽहँ सोमरा रण सख्य इन्दो दिवे दिवे । पु-
रूणि बभ्रो निचरन्ति मामव परिधीँरतितां इही”-
ति ॥ ३ ॥
तवाऽहमित्यादिकस्तृचोऽन्यस्तोत्रीयः । अतितां इहीति लिङ्गप्रदर्श-
नार्थं सर्वानुवादः ॥ ३ ॥
तस्य च लिङ्गस्य तात्पर्यं लिङ्गान्तरञ्च प्रदर्शयन् प्रयोजनञ्चाऽऽह—
अति ह्ययायञ्छकुना इव पत्सिमेत्यति ह्यपतत् ॥ ४ ॥
हि यस्मादस्मिन् चतुर्थेऽहनि त्रिरात्रमत्यायन् अत्यक्रामन् तस्मा-
दतिहीति अति पूर्वो गत्यर्थ इति धातुः यस्मिंस्तृचे स्तोत्रसङ्गत इ-
त्यर्थः । तस्मिंस्तृचे शकुना इव पत्सिमेति दृश्यते । शकुनाः
पक्षिण इव पत्सिमवयमुत्पतनं कृतवन्तः स्म इति तस्यार्थः । अस्मिंश्चा-
हनि वर्त्तमानो यजमानः अत्यपताद्धि त्रिरात्रमतिक्रम्य इदमहरगच्छत्
तस्मादप्येनेनाऽह्ना तृचस्सङ्गत इत्यर्थः ।
तृचान्तरं विधत्ते—
पुनानो अक्रमीदभीति ॥ ५ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ५ ॥
ननु प्रकृतौ माध्यन्दिनपवमानस्याऽन्यस्तृचस्त्रैष्टुभस्तस्य स्थाने

द्वादशाध्याये नवमः खण्डः । ४६३
कथमसौ गायत्रस्तृचस्सङ्गत इति तन्नाऽऽह—
गायत्र्यः सत्यास्त्रिष्टुभो रूपेण तस्मात्त्रिष्टुभां
लोके क्रियन्ते ॥ ६ ॥
‘पुनानो अक्रमीदि’त्याद्याः गायत्र्यस्सत्योऽपि त्रैष्टुभेन रूपेण यो-
गात् त्रिष्टुभो भवन्ति । किञ्च त्रैष्टुभं रूपं विश्वामृधा विचर्षणिरिति
विश्वशब्दः, गमदिन्द्रो वृषासुत इति वृषशब्दश्च वृषवद्वृत्रहवद्वयि-
मद्द्बिश्ववदिति हि विराट् त्रिष्टुभो रूपे परिगणितम् । तस्मात्त्रिष्टुभा-
मृचां लोके स्थाने क्रियन्ते ॥ ६ ॥
अथ प्रथमाविहिते तृचे पूर्ववद्गायत्रं साम विधाय तदितिकर्त्त-
व्यताबोधकं ब्राह्मणञ्चाऽतिदिशति—
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥
सिद्धमेतत् ॥ ७ ॥
अथ पुनरावृत्ते(१) तस्मिंस्तृचे सामान्तरं विधत्ते—
चतुर्णिधनमाथर्वणं भवति चतूरात्रस्य धृत्यै ॥ ८ ॥
चत्वारि निधनानि आवत् सुवः ज्योतिः ई २३४५ इत्येवमात्म-
कानि यस्य तच्चतुर्णिधनमाथर्वणमाथर्वणा दृष्टं साम पवस्व दक्षसा-
धन इत्यस्मिन्नेव तृचे गेयम् । तच्चतुस्संख्यायोगाच्चतूरात्रस्याऽनेनाऽह्ना
सहितस्य प्रायणीयादीनामह्नां चतुष्कस्य धृत्यै धारणाय भवति ॥ ८ ॥
अथ चतुस्संख्यायोगादेव चतुर्थेऽहनि सङ्गतमेतदित्याह—
चतुष्पदानुष्टुभाऽऽनुष्टुभमेतदहर्यच्चतुर्थम् ॥ ९ ॥
निधनगतचतुष्के चतुष्पदा पादचतुष्टयोपेता अनुष्टुप् स्मर्य्यते ।
एतच्चतुर्थमहश्चानुष्टुभं अनुष्टुप्छन्दस्कमिति प्रागुपपादितम् । अतो-
ऽस्मिन्नहनि चतुर्णिधनं योग्यम् ॥ ९ ॥
एवं छन्दोद्वारेण प्रशस्य ऋषिद्वाराऽपि प्रशंसति—
भेषजं वाऽऽथर्वणानि भेषजमेव तत्करोति ॥ १० ॥
आथर्वणान्यर्थर्वसम्बन्धीनि कर्माणि मन्त्रजातानि च भेषजं वै
भैषज्यसाधनानि खलु । तत्तस्मादथर्वसम्बन्धिना साम्ना भेषजं रोगा-
द्युपशमनं भैषज्यमेव करोति ॥ १० ॥
अथाऽस्मिन्नेव तृचे आवृत्ते सामान्तरं विधत्ते—
निधनकामं भवति ॥ ११ ॥
१. अस्मिन्नेवेति. क. पु.

४६४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

स्पष्टोऽर्थः ॥ ११ ॥
एतत्सर्वकामावाप्तिहेतुरिति स्तौति--
एकं वा अन्येन निरुक्तेन निधनेन कामꣳ सनोत्य-
थैतन्निधनकामꣳ सर्वेषां कामानामावरुद्ध्यै ॥ १२ ॥
निरुक्तेन निश्शेषेण स्पष्टमुक्तेनाऽन्येन निधनेन वागिडेत्यादिना एक-
मेव कामं सनोति सम्भजते । अथशब्दस्तुशब्दार्थः । एतत्साम निधन-
कामं काम्यमाननिधनवत् । अत एवाऽस्यैषा संज्ञा । तस्मात्काम्यमान-
निधनत्वात् पुरुषोऽयं कामं कामयते । सर्वेषां कामानां काम्यमानानां
फलानामवरुद्ध्यै प्राप्त्यै भवति ॥ १२ ॥
‘तवाहं सोमे’ति विहिते तृचे गातव्यं साम दर्शयति--
आष्टादंष्ट्रं भवति ॥ १३ ॥
अष्टादंष्ट्रेण ऋषिणा दृष्टं साम आष्टादंष्ट्रम् । तच्च द्वयमस्ति ।
तत्रोत्तरं साम तवाहं सोमामित्यस्मिंस्तृचे गातव्यम् ॥ १३ ॥
अस्य साम्नस्तावकं यद्ब्राह्मणमाम्नातं स्तुत्यर्थं तदत्राऽप्यतिदिशति--
यदेवाष्टादंष्ट्रस्य ब्राह्मणम् ॥ १४ ॥
‘इन्द्रो वृत्रमहन्नेयादौहोवेति न्यगृह्णादि’त्यादिकं यद्ब्राह्मणमाम्नातं
व्याख्यातञ्च तदत्राऽपि द्रष्टव्यमित्यर्थः ॥ १४ ॥
अथाऽऽवृत्तेऽस्मिंस्तृचे सामान्तरं विधत्ते--
आभीशवं भवत्यह्नो धृत्यै ॥ १५ ॥
द्वयोराभीशयोर्मध्ये यदुत्तरमाभीशवं तदस्मिन् तृचे गेयम् । त-
च्चाऽह्नो धृत्यै धारणाय भवति ॥ १५ ॥
एतदेव (१)लोकप्रदर्शनेनोपपादयति--
यद्वा अधृतमभीशुना तदाधार ॥ १६ ॥
यत् खलु लोके अधृतं अधृष्टं शिथिलं भवति तदभीशुना शङ्कुना
दाधार पुरुषो धारयति । एवमत्राऽपि अभीशुना शङ्कुना साम्ना अहस्स-
म्बन्धि यदधृतमधारितं शिथिलं तद्धारयति ॥ १६ ॥
अथाऽस्मिन् साम्नि दृश्यमानं गीतिविशेषमनुवदन्नस्मिन्नहनि स-
ङ्गतिमाह--
अनुतुन्नं गायति तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपम् ॥ १७ ॥

१. लोकप्रसिद्धेन निदर्शनेनेति. क. ख. पु.

द्वादशाध्याये नवमः खण्डः। ४६५
अनुतुन्नमनुतोदयुक्तम् । अनुतोदो नामाऽभ्यासः । सकृत्प्रयुक्तस्यैव
ऋगवयवस्य (१)पुनः पुनरुत्पादनं सख्य इन्द्रो ३ दा इवे १ दिवा इत्यादि
तद्युक्तं गायति । तथा खल्वेतस्याऽह्नो रूपं विराडनुतोदवदिति हि
चतुर्थस्याऽह्नो रूपं (२)प्राग्दर्शितम् ॥ १७ ॥
अथाऽस्मिन्नेव तृचे पुरनावृत्ते स्वःपृष्ठाख्यं साम विधत्ते—
चतुर्णिधनमाङ्गिरसं भवति चतुरात्रस्य धृत्यै ॥१८॥
आ २ वा २ ३ ४ और हो वा ऊ २ ३ ४ पा ऊ २ ३ ४ पा ई २३४
ही इति चत्वारि निधनानि यस्य तच्चतुर्णिधनमाङ्गिरसं अङ्गिरसा दृष्टं
साम स्वःपृष्ठाख्यं तवाहमत्यिास्मिंस्तृचे गातव्यम् । तच्च चतुस्संख्या-
योगात् चतुरात्रस्य एतदन्तस्यऽहश्चतुष्टयस्य धृत्यै धारणाय भवति ॥
अस्मिन्साम्नि विद्यमानं किञ्चिदिलिङ्गमनूद्याऽह्ना सङ्गतिमाह—
स्वः पृष्ठं तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपम् ॥ १९ ॥
अस्मिन् साम्नि उपाद्वयं दृश्यते । तयोः स्थाने उपास्थानेष्वन्यानि
निधनानीति प्रकृत्य स्वः पृष्ठे च पूर्वं उत्तरं इति गौतमधानञ्जप्यावि-
त्यन्तरस्योपास्थाने स्वरित्ययमादेशो भवति । अन्यतरस्य स्थाने त्वि-
डेति सूत्रकारोक्तम् । तत्र हि इडानादेशे स्वः काशीत इति उभयमनुप्र-
र्त्तते । तस्मादेतत्साम स्वःपृष्ठम् । पृष्ठशब्दो मध्यवचनः स्वरिति पृष्ठे
मध्ये यस्य तत् स्वःपृष्ठम् । स्वरशब्दश्च ज्योतिर्मयः स्वर्गवाची । इद-
महश्च विराडात्मकेन छन्दसा ज्योतिषा सम्बद्धम् । तस्मादेतत्सं-
ङ्गतम् । एतदेवाऽऽह--तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपमिति ॥ १९ ॥
'अथ पुनानो अक्रमीदि'त्यन्तिमे तृचे गेयं साम विधत्ते—
सत्रासाहीयं भवति ॥ २० ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २० ॥
अस्य साम्नो भ्रातृव्याभिभवसाधनत्वं विवक्षुस्तदर्थमाख्यायिकया
सत्रासाहीयसंज्ञां निर्वक्ति—
यद्वा असुराणामसोढमासीत्तद्देवाः सत्रासाही-
येनाऽसहन्त सत्रैनानसक्षमहीति तत्सत्रासाहीयस्य स-
त्रासाहीयत्वम् ॥ २१ ॥
१. पुनः पुनर्गानमिति. क. ख. पु. २. प्रदर्शितमिति. क. ख. पु.

४६६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

यद्वै यत् खलु असुराणां सम्बन्धि असोढं(१) परैरनभिभूतं आसीत्
पुरा तद्देवाः सत्रासाहीयेन साम्ना साधनेनाऽसहन्त अभ्यभवन् । षह
अभिभवे इत्यस्मादेव धातोर्निष्ठायां(२) 'तीषसहल्लुभे'त्यादिनाऽस्य वि-
कल्पेनेदत्त्वात्(३) 'यस्य विभाषे' तीट्प्रतिषेधे(४) 'सहिबहोरोदवर्णस्ये'
त्यकारस्य स्थाने ओकारः । तदनन्तरं देवा एनानुसुरान् सत्रा सह युगप-
देव सर्वान् असक्ष्महि अभ्यभूमेत्येमन्यन्त । तत्तस्मात् सत्रासाहीयस्या-
ऽस्य साम्नः सत्रासाहियत्वं सत्रासाहीयमिति संज्ञा सञ्जाता ॥ २१ ॥
यस्मादेवं तस्मादद्यतनोऽपि स्तोता अनेन भ्रातृव्यमभिभवतीत्याह—
सत्रा भ्रातृव्यं सहते सत्रासाहीयेन तुष्टुवानः ॥ २२ ॥
सत्रासाहीयेन तुष्टुवानः स्तुतवान् यजमानः सत्रा साकम्, साकं
सत्रा समं सहेति निघण्टुः । सह युगपदेव यत्तेनैव भ्रातृव्यं शत्रुं सहते
अभिभवति ॥ २२ ॥
अथाऽधारभूतानामृचां छन्दोद्वारेण स्तौति--
गायत्रीषु स्तुवन्ति प्रतिष्ठायै ब्रह्मवर्चसाय येनैव
प्राणेन प्रयन्ति तमभ्युद्यन्ति ॥ २३ ॥
'पुनानो अक्रमीदि'त्याद्यासु गायत्रीषु सत्रासाहीयेन स्तुवन्त्युद्गा-
तारः । त्रिपदाश्च गायत्र्यः । लोके च त्रिपदाः पृष्ठ्यादयः प्रतिष्ठिता दृष्टाः।
अतस्तत्स्तवनं प्रतिष्ठायै यजमानस्य प्रतिष्ठानाय सम्पद्यते ब्रह्मवर्च-
साय च । तेजोविशेषो हि ब्रह्मवर्चसं गायत्री तु तेजोरूपेणाऽग्निना सह
प्रजापतिमुखादुत्पन्ना । तस्मात्तेजोरूपेति ब्रह्मवर्चसहेतुरित्यर्थः। अपि
च प्राणापानव्यानरूपेण वृत्तित्रयरूपः । प्राणापानवायुरेव त्रिपदा गायत्री।
अत्र चाऽऽद्यन्तयोस्तृचयोर्गायत्रत्वात् येनैव प्राणेन गायत्रीरूपेण प्रयन्ति
स्तोत्रं प्रारभन्ते तमेवाऽभिलक्ष्योद्यन्ति समापयन्ति । एवं सत्युपक्रमोप-
संहारयोरैकरूप्यं जायत इत्यर्थः ॥ २३ ॥
यदुक्तं प्राक् स्तोत्रीयाविधानसमये गायत्र्यः सत्यस्त्रिष्टुभो रूपेण
तस्माल्लोके क्रियन्त इति, तदत्र विवृणोति—
वृषण्वत्यो गायत्र्यो भवन्ति तदु त्रैष्टुभाद्रूपान्न-
यन्ति स्तोमः ॥ २४ ॥
'गमदिन्द्रो वृषा सुतमि'ति वृषण्वत्यो वृषण्वच्छब्दयुक्ता गायत्र्यो भ-

१. परैरधृतमिति. क. पु. २. पा. सू. ७. २. ४८.
३. पा. सू. ७. २. १५. ४. पा. सू. ६. ३. ११२.

वन्ति । तदु तस्मादेव कारणात्त्रैष्टुभाद्रूपाद्भ्रश्यन्ति नाऽपगच्छन्ति ‘पव-
स्व दक्षसाधनः’ ‘तवाहं सोमे’ऽत्यनयोस्त्रिरावृत्तयोः प्रत्येकं सामत्रयं विहि-
तम् । तत्रैकैकस्य साम्नस्तिस्रस्तिस्रः स्तोत्रीया इत्यष्टादश सम्पद्यन्ते ।
अन्तिमस्य सत्रासाहीयस्य तिस्र इत्येकविंश एव स्तोमो भवति ॥२४॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे माधवीये सायणाचार्यविरचिते
वेदार्थप्रकाशे द्वादशाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥
अथ दशमः खण्डः ॥
अथ पृष्ठाना (१) माद्यस्य स्तोत्रस्य स्तोत्रीयं तृचं दर्शयति—
‘पिबा सोममिन्द्र मन्दतु त्वा यन्ते सुषाव हर्य्यश्वाद्रिः ।
सोतुर्ब्बाहुभ्याꣳ सुयतो नार्वे”त्ययतमिव वै चतुर्थमह-
स्तस्यैव यत्यै ॥ १ ॥
प्रथमस्य पृष्ठस्तोत्रस्य ‘पिबा सोममिन्द्रे’ति वैराजस्तृचः स्तोत्रीयः ।
तत्र च सुयतो नार्वेति सुष्ठु यमनं प्रतीयते । चतुर्थमहश्चायतमिव वै
अनियतमसम्बद्धमिव खलु । प्रथमस्य त्रिरात्रस्य समाप्तत्वात् । तेन
सह सम्बन्धानुपपत्तेः । आगामिनश्चाह्नोऽननुष्ठितत्वादेवाऽभावात् ।
अतो नियमनसापेक्षस्य तस्यैवाऽह्नो यत्यै नियमनाय भवति ॥ १ ॥
प्राकृतमेव द्वितीयं पृष्ठमिति मन्वानो ब्रह्मणः पृष्ठस्य स्तोत्रीयं तृचं
दर्शयति—
विश्वाः पृतना अभिभूतरन्नर इत्यातिजगती वर्षीय-
यञ्छन्द आक्रमतेऽनपभ्रꣳशाय ॥ २ ॥

!
So it is definitely printed as a single word!
And what are the letters under that continuous top line?
ई, then ङ्, then क्, then त्ये, then वं! -> ईङ्क्त्येवं !
Yes, it is printed as ईङ्क्त्येवं (or ईङ्‌इत्येवं if read as a ligature, but ईङ्क्त्येवं is the exact visual type). Wait, let's look if it could be ईङ् इत्येवं - no, there's a continuous line, and the character has the shape of क्त.

Let's check every single line carefully to make sure there are no other doubts.

Line by line check:
Header:
४६८ (left)
ताण्ड्यमहाब्राह्मणे (center)

Line 1:
तृतीयमहर्जागतम् । इदं चतुर्थमहरानुष्टुभम्। जगती चाऽष्टाचत्वारिंश-
Wait, at the end of line 1:
Does it end with "चत्वारिंश" or "चत्वारिंश-"?
Look at line 1:
"दक्षरत्वात्" is at the start of line 2.
At the end of line 1: "चाऽष्टाचत्वारिंश" - no hyphen.
Wait, look at the right margin:
L1: "चाऽष्टाचत्वारिंश"
L2: "दक्षरत्वात् ज्यायसी। तथा

द्वादशाध्याये दशमः खण्डः । ४६९
अर्व्वाङ्च अवाङ्मुखश्च सन् अधस्तनानपि लोकान् तपति प्रकाशयति
अथ तस्मिन् साम्नि प्रस्तावानन्तरं मत्स्वा हाऊ(१) इत्यादिका ये
दश विष्टम्भास्ताननूद्य स्तौति—
प्रस्तावं प्रस्तुत्य विष्टम्भान्विष्टभ्नोति मुखत एव
तदन्नाद्यं धत्ते मुखं हि साम्नः प्रस्तावः ॥ ७ ॥
होइ या होइ या ३४३ दिव इति प्रस्तावभागः । तं प्रस्तुत्य उच्चार्य्य
मत्स्वाहाऊ इत्यादिकान्विष्टभ्नोति विष्टम्भसंज्ञकानेतान् ब्रूयात् तत्त-
था सति मुखतो मुखप्रदेशे आस्य एव अन्नाद्यं धत्ते धारयति । प्रस्ताव-
भागः खलु साम्नो मुखं तत्र विष्टम्भानां धारणात् ॥ ७ ॥
एतदेव विवृणोति—
दशकृत्वो विष्टभ्नोति दशाक्षरा विराड् वैराजमन्न-
मन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ ८ ॥
मत्स्वा हाऊ ओजो हाऊ सहो हाऊ बलं हाऊ इत्यादिभिर्दशकृत्वो
दशवारं विष्टभ्नोति एतदादिकान् दशसंख्याकान् विष्टम्भान् कुर्य्यात् वि-
राड्दशाक्षरा दशेन्द्रियवता किं तेन दशविधत्वादन्नञ्च वैराजं विराट्-
सम्बन्धि । एवं संख्याद्वारेण दशकृत्वो विष्टम्भनमन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै अव-
रोधनाय भवति ॥ ८ ॥
एवमुत्तरयोरपि पादयोः प्रारम्भे एते विष्टम्भाः कार्याः इत्याभि-
प्रायेणाऽऽह--
त्रिंशत्कृत्वो विष्टभ्नोति भूयसोऽन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥९॥
विराजो हि दशाक्षरास्त्रयः पादाः । तत्र प्रतिपादं दशकृत्वो विष्टम्भने
सति त्रिंशत्कृत्वः त्रिंशद्वारं विष्टभ्नोति(२) विष्टम्भं कृतवान् भवति
तच्च भूयसो बहुतरस्याऽन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै भवति ॥ ९ ॥
अत एवंगुणविशिष्टं साम पिबा सोममिति तृचे विधाय समुच्चित्य
स्तौति--
वैराजं साम भवति विराट्सु स्तुवन्ति वैराजा
विष्टम्भाः समीचीर्विराजो दधात्यन्नाद्याय ॥ १० ॥
वैराजाख्यं साम 'पिबा सोम' मित्यस्मिन् तृचे पृष्ठस्तोत्रतया कार्य्यम् ।
१. इत्यादिकान्दश विष्टम्भानायाननूयेति. क. ख. पु. ।
२. विष्टम्भः कृतो भवतीति. क. ख. पु.
४० ता० ब्रा०

४७० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अतस्सामैव विराट् तथा विराट्सु विराट्छन्दस्कास्वृक्षु स्तुवन्ति ।
विष्टम्भाश्च वैराजाः दशसंख्यायोगादयमप्यन्या विराट् । अत एव विरा-
जः समीचीः समन्तात्समूहकृताः दधाति अन्नाद्यार्थम् ॥ १० ॥
अथाऽस्मिन् साम्नि दृश्यमानं गानविशेषं प्रदर्श्य स्तौति—
अनुतुन्नं गायति रेतोधेयायाऽनुतुन्नाद्धि रेतो धी-
यते ॥ ११ ॥
अनुत्वानुत्वेत्यादिकोऽभ्यासोऽनुतोदस्तद्युक्तं गायति । किमर्थम् ?
रेतोधेयाय रेतसः अपत्यहेतोर्वीर्य्यस्य आधानाय निषेकार्थम् । कथम्-
नुतोदाद्रेतस आधानमित्याशङ्क्य लोकप्रसिद्धिमेव तत्र प्रमाणयति-अनु-
तुन्नाद्धीति । अनुतुन्नात् योन्यां(१) शेफसः प्रक्षेपणप्रतिक्षेपणरूपाद्-
नुतोदनात् पुनः पुनरभ्यासात् खलु लोके रेतो

द्वादशाध्याये दशमः खण्डः । ४७१
जातस्याग्नेः कस्मिन्नग्नौ प्रहरणमिति ब्रह्मवादिभिः कृतां मीमांसा-
माह—
तस्मै जातायाऽमीमांसन्त गार्हपत्ये प्रहरामा३
आग्नीध्रा ३ आहवनीया ३ इति ॥ १५ ॥
तस्मै जातायाऽग्नये तदर्थं ब्रह्मवादिनोऽमीमांसन्त पूजितविचारव-
चनो मीमांसाशब्दः विचारितवन्त इत्यर्थः । कथमिति किमेतमग्निं गार्ह-
पत्ये प्रहराम ? स हि सर्वेषामग्नीनां योनिः, किंवा आग्नीध्रे ? आग्नीध्रीय-
धिष्ण्यगतेऽग्नौ प्रहराम क्षिपाम। सोमे ह्याग्नीध्रीयो मुख्यः आहवनीयो-
द्वाते तत एवोद्धारात् । श्रूयते हि “यदाहवनीये उद्वायेदाग्नीध्रीदुद्धरे”-
दिति । अथवा आहवनीये प्रहराम ? स हि सर्वासामाहुतीनामाधार-
तया प्रधानभूत इत्येवं ब्रह्मवादिनः संशयापन्ना आसन्। त्रिष्वपि वाक्ये-
षुविचार्यामाणानामिति प्लुतिः ॥ १५ ॥
एवं विदुषां संशयं दर्शयित्वा तत्र कर्त्तव्यं पक्षमाह—
आहवनीये प्रहरन्त्येतदायतनो वै यजमानो यदा-
हवनीये स्वमेव तदायतनं ज्योतिष्मत्करोति ॥ १६ ॥
तमग्निमाहवनीये प्रहरन्ति प्रक्षिपेयुः आहवनीयोऽग्निरितियत् एत-
दायतनो वै एतदायतनं स्थानं यस्य तथाविधः खलु यजमानः। तत्तथा
सति स्वं स्वकीयमेवाऽऽयतनं प्रह्रियमाणेनाऽग्निना ज्योतिष्मत्करोति
अतिशयेन ज्योतिर्युक्तं विदधाति ॥ १६ ॥
एतद्वेदनं फलवदित्याह—
ज्योतिष्मान् ब्रह्मवर्चसी भवति य एवं वेद ॥१७॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १७ ॥
जातेनाऽग्निना होमं विधत्ते—
अभिजुहोति शान्त्यै ॥ १८ ॥
यजमानस्य देहशान्त्यै अभिजुहोति ॥ १८ ॥
प्रहृतस्याग्नेरुपरि आज्येन होमं विधत्ते—
आज्येनाऽभिजुहोति तेजो वा आज्यं तेज एव
तदात्मन्धत्ते ॥ १९ ॥
प्रहृतमग्निमभि आज्येन जुहोति(१)“तृतीया च होइश्छन्दसी”ति जुहोतेः
१. पा. सू. २. ३. ३.

[४७२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे]

कर्म्मणि तृतीया । आज्यं जुहुयादित्यर्थः। अग्नेस्तेजसो वृद्धिहेतुत्वादाज्यं
तेज एव । तथा च (१) यदाज्येन जुहोति तत्तेन तेज एवात्मन्धत्ते ॥१९॥
तस्मिन् होमे मन्त्रं विधाय तस्य विशिष्टफलहेतुतां दर्शयति—
“प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो न” इति विराजाऽभिजु-
होत्यन्नं विराडन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ २० ॥
'प्रेद्धो अग्ने' इति विराजा विराट्छन्दसा ऋचा अभिजुहोति । गत-
मन्यत् ॥ २० ॥
अथ तृतीयस्य पृष्ठस्तोत्रस्य ‘विश्वाः पृतना' इति यस्तृचो विहित-
स्तत्र गातव्यं साम विधत्ते—
त्रैशोकं ब्रह्मसाम भवति ॥ २१ ॥
त्रिशोकेन दृष्टं साम त्रैशोकम् । तद्ब्रह्मसाम ब्रह्मणः स्तोत्रे पृष्ठत्वेन
कार्य्यम् ॥ २१ ॥
अथाऽस्याऽऽधारभूतानामृचां छन्दोद्वारेण स्तौति—
अतिजगतीषु स्तुवन्त्यह्न उत्क्रान्त्या उद्धा एतेनाऽह्ना
क्रामन्ति ॥ २२ ॥
अतिजगतीषु द्वापञ्चाशदक्षरासु जगतीमतीत्य वर्त्तमानासु ऋक्षु 'वि-
श्वाः पृतना' इत्यादिषु स्तुवन्ति । किमर्थम्? अह्नोऽस्य चतुर्थस्य उत्क्रान्त्यै
उत्क्रान्तिरूध्र्वगतिः । स्वर्गस्य प्राप्तिरिति यावत् । उत्क्रान्तिसाधनताया
इत्यर्थः । जगत्या अप्यूर्द्ध्वगतेन छन्दसा योगादेतेन चतुर्थेनाऽह्ना उत्क्रा-
मन्ति वै ऊर्ध्वं गच्छन्ति स्वर्गप्राप्त्यर्थम् ॥ २२ ॥
अथैतन्निधनद्वारा पापक्षयहेतुरिति स्तौति—
दिवेति निधनमुपयन्ति पाप्मनोऽपहत्यै अप-
पाप्मानꣳ॑हते त्रैशोकेन तुष्टुवानः ॥ २३ ॥
'ओ इदी २३४ वा' इति ह्यस्य निधनमुपयन्ति उपगच्छन्त्युद्गातारः
पाप्मनः पापस्याऽपहत्यै अपक्षयार्थम् । द्युशब्दस्य दीप्तिवचनत्वात्तमो-
विदारकत्वम् । पापं तेन विनाश्यत इत्यर्थः । यस्मादेवं तस्मादनेन
त्रैशोकेन साम्ना तुष्टुवानः स्तुवन् पाप्मानमपहते अपहन्ति वि-
नाशयति ॥ २३ ॥
अथ चतुर्थस्य पृष्ठस्तोत्रस्य साम विधत्ते—
भारद्वाजस्य पृष्ठन्द्यच्छावाकसाम भवति ॥ २४ ॥

[Footnote]
१. यदाज्यं जुहोति तत्तेनेति. क. ख. पु. ।

An authentic, line-by-line transcription of the Sanskrit page in Markdown:

द्वादशाध्याये एकादशः खण्डः । ४७३
भारद्वाजस्य पृश्नीति पदद्वयसमुदायात्मिका साम्नः संज्ञा ।
तत्संज्ञं साम अच्छावाकसाम(१) अच्छावाकस्य पृष्ठस्तोत्रं 'यो राजा
चर्षणीना'मिति तृचे कार्य्यम् ॥ २४ ॥
अथैतत्स्तौति—
अन्नं वै देवाः पृश्नीति वदन्त्यन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ २५ ॥
नानावर्णमन्नमेव देवाः पृश्नीति प्रशस्तवर्णत्वात् पृश्निशब्दाभिधेयमिति
वदन्ति। अत एतत् पृश्नि क्रियमाणं साम अन्नाद्यस्य प्राप्त्यै भवति ॥२५॥
अथाऽस्य साम्नोऽह्ना सङ्गतिमाह—
इडाभिरैडं तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपं॰स्तोमः ॥ २६ ॥
इडा २३ भा ३४३ औ २३४५ इडा इत्यनेन युक्तमिडाभिरैडम् । तथा
हि तादृशमेव खल्वेतस्य चतुर्थस्याऽह्

४७४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

तयोर्न्यां 'त्वामिद्धि हवामहे' इति युष्मच्छब्ददर्शनेन तद्रूपत्वावगतेः। एत-
च्चतुर्थ महरपि बार्हतं बृहत्प्रभवेन वैराजेन साम्ना युक्तत्वात्। अत-
स्त्वमिति बृहतो रूपेण युक्तस्तृचश्चतुर्थेऽहनि सङ्गत इत्यर्थः॥ २॥
अथ तृचान्तरं विधत्ते—
सोमः पुनान ऊर्मिणा ऽव्यंवारं विधावति। अग्रे वाचः
पवमानः कनिक्रददिति ॥ ३ ॥
सोमः पुनान ऊर्मिणेत्ययमार्भवस्य तृतीयस्तृचः॥ ३ ॥
अग्रे वाच इति पदद्वयसूचितमर्थमुपादाय स्तौति—
अग्रꣳ ह्येतर्हि वाचोऽगच्छन्नग्रमेवैतया यजमानं
गमयन्ति ॥ ४ ॥
एतर्हि एतस्मिन् काले चतुर्थस्याऽह्नोऽनुष्ठानसमये (१) अग्रे प्रशस्तं
वाचोऽगच्छन्। अत एतया स्तोत्रीयया यजमानमेवाऽग्रं श्रैष्ठ्यं गमय-
न्ति प्रापयन्ति ॥ ४ ॥
अथाऽन्यं तृचं विधत्ते—
“पुरो जितीवो अन्धस”ति विराजौ वैराजꣳ ह्येतदहः॥५॥
'पुरोजितीवो अन्धस' इत्यार्भवस्य चतुर्थस्तृचः। तस्मिन् तृचे द्वे
विराजौ भवतः—पद्या चाऽक्षरया चेति उत्तरत्र प्रदर्शयिष्यते। एतदहश्च
वैराजं विराट्सम्बद्धम्। अतोऽस्मिन्नहनि अयं तृचः सङ्गत इत्यर्थः॥५॥
(२)अथाऽपरं तृचं विधत्ते—
‘सोमः पवते जनिता मतीना’ मिति प्रातःसवने षोड-
शिनं गृहीतं तं तृतीयसवने प्रजनयन्ति ॥ ६ ॥
'सोमः पवते जनिते'ति जनिधातुयुक्तस्तृचः पञ्चमः। प्रातःसवने
धाराग्रहाणामुत्तमः षोडशी ग्रहो गृह्यते। तं गृहीतं षोडशिनं तृतीयस-
वने प्रजनयन्ति होमयोग्यं जनिधातुयुक्तेनाऽनेन तृचेनोत्पादयन्ति। स-
हि षोडशी तृतीयसवने हूयते। तस्माद्धोमायोत्पादयन्तीत्यर्थः॥ ६ ॥
ननु जागतं तृतीयसवनम्; अयञ्च त्रैष्टुभस्तृचः कथमसौ तत्र सङ्ग-
च्छत इत्यत आह—
त्रिष्टुभः सत्यो जगत्यो रूपेण तस्माज्जग-
तीनां लोके क्रियन्ते ॥ ७ ॥

१. अग्रं पुरस्तादिति. क. ख. पु.
२. अथाऽनन्तरमिति. क. पु. ।

द्वादशाध्याये एकादशः खण्डः। ४७५
सोमः पवत इत्याद्यास्त्रिष्टुभः सत्योऽपि जागतेन रूपेण योगाज्ज-
गत्यः। तस्माज्जगतीनां स्थाने प्रयुज्यन्ते। किंतज्जागतं रूपम्? उच्यते
‘आतिष्ठति वृषभो गोषु जान’न्निति गोशब्दवत्त्वम्। तथाहि पूर्वं परिगणि-
तं दिग्वस्त्रोमवृषभवत्तत्तृतीयस्याऽह्नो रूपमित्यादिना ॥ ७ ॥
अथ परिप्रियेति प्रथमे तृचे पूर्ववद्गायत्रं साम विधाय तत्स्तावकं
ब्राह्मणमप्यतिदिशति—
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥
सिद्धमेतत् ॥ ८ ॥
अथाऽऽवृत्ते(१) तस्मिंस्तृचे सामान्तरं विधत्ते—
और्णायवं भवति ॥ ९ ॥
ऊर्णायुना दृष्टं साम और्णायवम्। तदस्मिन् परिप्रियेति तृचे गा-
तव्यम् ॥ ९ ॥
इदं(२) स्वर्गप्राप्तिसाधनमिति प्रतिपिपादयिषुस्तदर्थमाख्यायिका-
माह—
अङ्गिरसो वै सत्रमासत तेषामाप्तः स्पृतः स्वर्गो-
लोक आसीत्पन्थानं तु देवयानं न प्राजानंस्तेषाङ्कल्या-
ण आङ्गिरसो ध्यायमुदव्रजत् स ऊर्णायुं गन्धर्वमप्सर-
सां मध्ये प्रेङ्खयमाणमुपैत्स इयामिति यां यामभ्यदिश-
त्सैनमकामयत तमभ्यवदत्कल्याणा ३ इत्यासो वै वः
स्पृतः स्वर्गो लोकः पन्थानं तु देवयानं न प्रजानीथेदमूँ
साम स्वर्ग्यं तेन स्तुत्वा स्वर्गं लोकमेष्यथ मा तु वोचो-
हमदर्शामिति ॥ १० ॥
अङ्गिरसः खलु पुरा ऋषयः सत्रयागमन्वातिष्ठन्। तेषामाङ्गिरसां त-
द्यागफलभूतः स्वर्गाख्यो लोक आप्तः पर्याप्तः स्पृतः प्रियहेतुश्चासीत्।
स्पृ प्रीतिचलनयोरिति धातुः। (३)देवयानं देवा यान्त्यनेनेति देवयानः तं
देवयानं तु पन्थानं स्वर्गस्य मार्गं न प्राजानन् (४)नाऽवबुध्यन्त। एवम-
जानतां मध्ये कल्याणनामाऽऽङ्गिरसः ध्यायं, ध्यै चिन्तायामित्यस्मात् ण-
१. तास्मिन्नेवेति क. पु. । २. प्रतिपादयितुमिति. क. ख. पु. ।
३. देवयानः देवान् प्रतिपद्यतेऽनेनेति देवयान इति. क. ख. पु.
४. नाऽबुध्यन्तेति. क. पु. ।

[Page Header]
४७६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

मुलु प्रत्ययः। ध्यात्वा ध्यात्वा कोऽसौ देवयानः पन्था इति विचार्य्य वि-
चार्य्य उदव्रजदूर्ध्वमगच्छत्। स कल्याण आङ्गिरसः कियन्तं देशं गत्वा
अन्तरिक्षलोके ऊर्णायुं(१) एतत्संज्ञं गन्धर्व्व अप्सरसां मध्ये प्रेङ्ख्यमाणं
(२)दोलया विहरन्तं उपैत् उपागच्छत्। स गन्धर्व्व इयां प्राप्नुयामिति
यां यां स्त्रियमभ्यदिशत् अभ्यध्यायत् सा सा एनं गन्धर्व्वमकामयत।
एवमप्सरोभिः सह क्रीडन् गन्धर्व्वस्तं कल्याणमाङ्गिरसमभिलक्ष्य अव-
ददब्रवीत्-कल्याणा ३ इति हे कल्याण इति सम्बोध्य '(३)दूराद्धूते चे'ति
प्लुतः। एवं सम्बोध्येदमब्रवीत्-वो युष्माकं यज्ञफलभूतः स्वर्गो लोक
आप्तो वै प्राप्तः स्पृतः प्रीतिकरश्चाऽभूत्। देवयानं तु पन्थानं यूयं न प्रजा-
नीथ। तत्रेदं साम स्वर्यं स्वर्गाय हितं स्वर्गप्राप्तिसाधनम्। तेन साम्ना
स्तुत्वा स्वर्गं लोकमेष्यथ प्राप्स्यथ। यदि त्वां कश्चिदप्राक्षीत् तस्मै अ-
हमेवाऽदर्शमिति अदर्शं अज्ञासिषमिति मा वोचः, अपि तु ऊर्णायुः गन्ध-
र्व्वः प्रावोचदिति ब्रूहीति ॥ १० ॥
एवं गन्धर्व्वेणोक्तः किं कृतवानिति तदाह—
स ऐत्कल्याणः सोऽब्रवीदाप्तो वै नः स्पृतः स्वर्गो लो-
कः पन्थानं तु देवयानं प्रजानीम इदꣳ साम स्वर्यं
तेन स्तुत्वा स्वर्गं लोकमेष्याम इति कस्तेऽवोचदित्यहमे-
वाऽदर्शमिति तेन स्तुत्वा स्वर्गं लोकमायन्नह्येतत् कल्या-
णोऽनृतꣳ हि सोऽवदत्स एषः श्वित्रः ॥ ११ ॥
एवं गन्धर्व्वेणोक्तः स कल्याणः ऐत् पुनराङ्गिरसां समीपमागच्छत्
आगत्य च सोऽब्रवीत् नः अस्माकं स्वर्गो लोक आप्तः स्पृतश्च किल। देव-
यानं तु पन्थानं न प्रजानीमो वयम्। इदमौर्णायवं साम स्वर्यं स्वर्गसाध-
नं देवयानस्य पथो लम्भकम्, तेन स्तुत्वा वयं स्वर्गं लोकमेष्यामो गमि-
ष्याम इति। एवं कल्याणेनोक्ते आङ्गिरसः अपृच्छन् ते तव कः पुरुषोऽवो-
चदुक्तवानिति। न कश्चिदवोचत् अहमेवैतत् साम स्वर्गसाधनत्वेनाद-
र्शमज्ञासिषमिति कल्याणः प्रत्यब्रवीत्। ततस्तेनौर्णायवेन स्तुत्वा स्वर्गं-

[Footnotes]
१. एतन्नामकमप्सरसमिति. ख. पु. ।
२. शब्दायमानं गन्धर्व इयामित्यस्य साम्नो निधनेनैनमुपैत् । उपेत्य च यामप्स-
रसमभ्यादिशत्। सा एवमकामयत। तदनन्तरं ऊर्णायुनामा सः कल्याणमाङ्गिरसम-
भिलक्ष्येति. ख पु. ।

द्वादशाध्याये एकादशः खण्डः । ४७७
लोकमायन्नङ्गिरसोऽगच्छन् । कल्याणस्त्वहाङ्गिरसोऽहीयत हीनो भूमावेव
परित्यक्तोऽभूत् । हि यस्मात् सोऽनृतं वितथमवदत् । तस्मादहीयत ।
स एषोऽसत्यवादी श्वित्रः श्वेतकुष्ठी दृश्यते ॥ ११ ॥
तस्मादेतेन साम्ना स्तवनं स्वर्गसाधनमित्युपसंहरति—
स्वर्ग्यं वा एतत्साम स्वर्गलोकः पुण्यलोको भवत्यौ-
र्णायवेन तुष्टुवानः ॥ १२ ॥
स्वर्गलोकः स्वर्गो लोको यस्य स तथोक्तः पुण्यः पुण्यात्मक उत्तमः
स्वर्गादन्योऽपि लोको यस्य स पुण्यलोकः और्णायवेन तुष्टुवानः स्तुव-
न्नुभयविधो भवति । गतमन्यत् ॥ १२ ॥
‘त्वं ह्यङ्ग दैव्ये’ति पूर्वविहिते तृचे गातव्यं साम विधत्ते—
बृहतकं भवति ॥ १३ ॥
बृहतको नाम ऋषिः तत्सम्बन्धि साम बृहतकम् । तदस्मिंस्तृचे
गातव्यम् ॥ १३ ॥
तदेतत् स्तौति—
सामाऽऽर्षेयेण प्रशस्तं त्वꣳ हीत्यन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै
हीति वा अन्नं प्रदीयते षोडशिनमु चैवै-
तेनोद्यच्छति ॥ १४ ॥
आर्षेयेण ऋषिसम्बन्धेन युक्तं साम प्रशस्तमुत्कृष्टम् । अस्य च स्तो-
त्रीयासु त्वं हीति शब्दः श्रूयमाणः अन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै अवरोधनाय भ-
वति। कथम्? लोके हि हीत्यनेन शब्देन खलु अन्नं प्रदीयते बालानां भो-
जयितारः मुखस्य विदारणार्थं हीति शब्दमुच्चारयित्वा अन्नमादयन्ति ।
तत्सामान्यादत्रापि हिशब्देनाऽन्नाद्यस्याऽवरोधो भवति । अपि च षोड-
शिनमेव ग्रहमेतेनोद्यच्छति होमार्थमुद्गमयति । त्वं ह्यङ्ग दैव्येत्याभिमुख्य-
करणात् पूर्वयोः सवनयोः शयानं अत्र होमायोद्बोधयतीत्यर्थः ॥ १४ ॥
अथ ‘सोमः पुनान ऊर्म्मिणे’ति तृचे गातव्यं साम विधत्ते—
आर्तिषादीयं भवति ॥ १५ ॥
आर्तिषादीयाख्यं सामाऽस्मिंस्तृचे गेयम् ॥ १५ ॥
अथैतदायुर्हेतुरिति स्तौति—
आयुर्वा आर्तिषादीयमायुषोऽवरुद्ध्यै ॥ १६ ॥
यदेतदार्तिषादीयाख्यं साम तदायुर्वै आयुषोऽभिवृद्धिहेतुत्वादायुरेव । अत एतत्साम आयुषोऽवरोधनार्थमत्र कार्यम् ॥ १६ ॥