ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

४६० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ति तत्राऽऽह—
बृहदेतत्परोक्षं यद्वैराजं बार्हतमेव तद्रूपं निर्योतयति ॥४॥
यद्वैराजं साम एतत्परोक्षं(१) परोक्षेण रूपान्तरेण स्थितं बृहत्सामैव।
तथा च तैत्तिरीयके ‘बृहच्च वा इदमग्रे रथन्तरञ्चाऽऽस्तामि’ति प्रक्रम्य
‘ते द्वे भूत्वा रथन्तरञ्च वैरूपञ्च बृहदित्यमन्येतां तद्गर्भमधत्त तद्वैराजम-
तिसृजते’ति बृहतस्सकाशाद्वैराजस्योत्पत्तिः श्रूयते । तस्माद्वैराजस्य
बार्हतत्वादूबार्हतं बृहतस्सम्बन्ध्येव रूपं निर्योतयति निष्कृत्य प्रकाशयति॥
अथ तृतीयस्याऽऽज्यस्तोत्रीयं तृचं विधत्ते—
‘इन्द्रो दधीचो अस्थभिर्’ति दाधीचस्तृचो भवति ॥५॥
‘इन्द्रो दधीच’ इति दाधीचो दधीच्सम्बन्धी तृचः ऐन्द्रः तृतीये
आज्यस्तोत्रीयः कार्य्यः। दध्यङ् शब्दात्तस्येदमित्यर्थे अणि भसंज्ञायां
‘अच’ इत्यकारलोपे चाविति दीर्घत्वम् ॥ ५ ॥
अत्रेन्द्रो दधीच इति(२) शब्दसूचकं साध्यं फलमाह—
दध्यङ्वा आङ्गिरसो देवानां पुरोधानीय आसीदन्नं
वै ब्रह्मणः पुरोधा अन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ ६ ॥
दध्यङ्नाम आङ्गिरसोऽङ्गिरोगोत्र ऋषिर्देवानाम् अग्न्यादीनां पुरोधा-
नीयः पुरस्ताद्धारणीय आसीत् अभवत्। स चाऽत्र दधीच इति षष्ठ्य-
न्तेन पदेन मन्त्रैः प्रकाशितः ब्रह्मणो ब्राह्मणजातेः अन्नं वै अन्नमेव पुरोधाः
पुरोधारणीयः। तस्माद्दधीच इत्यनेन पुरोधानस्मरणात् ब्राह्मणानां
पुरस्ताद्धारणीयस्य अन्नाद्यस्याऽत्तुं योग्यस्याऽन्नस्याऽवरुद्ध्यै अवरो-
धनाय प्राप्त्यर्थं एतत्तृचकरणं भवति ॥ ६ ॥
अथ चतुर्थमाज्यस्तोत्रं दर्शयति—
‘इयं वामस्य मन्मन’ इत्यैन्द्राग्नम् ॥ ७ ॥
‘इयं वामस्येति’ तृचः ऐन्द्राग्नं इन्द्रदेवताकं चतुर्थमाज्यस्तोत्रं
भवति ॥ ७ ॥
तत्रत्यं किञ्चिल्लिङ्गमनूद्य चतुर्थेऽहनि सङ्गतिं प्रदर्शयन् अ-
न्नाद्यफलमेतदिति स्तौति—
‘इन्द्राग्नी पूर्व्यस्तुतिरभ्राद्वृष्टिरिवाऽजनी’त्यानुष्टुभ्भी

---

१. पारोक्ष्येण रूपान्तरेणाऽवस्थितमिति. क. ख. पु.
२. शब्दसूचितमिति. क. ख. पु.