ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

द्वादशाध्यायेऽष्टमः खण्डः । ४५९
एकविंशतिसंख्याक एव स्तोत्रीयाणां समूह एकविंशस्तोमो
विधिः । पञ्चदशाद्यर्द्धमिति एकविंशतिशब्दाद्धै प्रत्ययेति विशते-
र्द्धितीति त्रिशब्दलोपः । स एवाऽस्य बहिष्पवमानस्य स्तोमो भवति ।
किमर्थम् ? प्रतिष्ठायै प्रतिष्ठार्थम् । अतो यजमानः प्रतितिष्ठति । प्रतिष्ठा-
आरूपदं तद्वान् भवति ॥ १२ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे माधवीये सायणीचार्यविरचिते वेदार्थ-
प्रकाशे द्वादशाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥
अथाऽष्टमः खण्डः ॥
अथ तस्मिन्नेव चतुर्थेऽहनि चत्वार्याज्यस्तोत्राणि । तत्र प्रथम-
स्याऽऽज्यस्य स्तोत्रीयं तृचं विदधाति—
‘जनस्य गोपा अजनिष्ट जागृविर्’त्याग्नेयमाज्यं भ-
वति ॥ १ ॥
‘जनस्य गोपा’ इति तृचमाग्नेयमग्निदैवत्यं आज्यं प्रथमाज्यस्तोत्रं
भवति ॥ १ ॥
अजनिष्टेति जनिधातुयोगात्पूर्ववच्चतुर्थेऽहनि(१) जनद्वल्लिङ्गात् अयं
तृचस्सङ्गत इति प्रतिपादयंस्तस्य विशिष्टफलजननहेतुतामाह—
जनद्व॑द्वा ए॒तदह॒र्यच्चतु॒र्थमन्ना॑द्यञ्जनयति वि॒राज॑ञ्ज-
नयत्येकेविँग्॒शँ स्तोमञ्जनयति ॥ २ ॥
पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ २ ॥
अथ द्वितीयमाज्यस्तोत्रं दर्शयति—
‘अयं वां मित्रावरुणे’ति बार्हतं मैत्रावरुणम् ॥ ३ ॥
अयं वां मित्रावरुणेति तृचे(२) बार्हतं बृहत्सामसम्बन्धि मैत्रावरुणं
मित्रावरुणदेवताकं हि तृतीयमाज्यस्तोत्रं भवति । यदा ज्योतिष्टोमे पृष्ठ-
स्तोत्रे बृहत्साम क्रियते, तदेवाऽस्य तृचस्य प्रातस्सवने प्रयोगात् बार्ह-
तत्वम् ॥ ३ ॥
नन्वेवमत्र वैराजं साम पृष्ठस्तोत्रं कथमस्य तृचस्य तेन सङ्गतिरि-
१. जनद्वल्लिङ्गमेवाऽयं तृचस्स्यादिति. क. ख. पु.
२. मित्रश्च वरुणश्च देवता अस्येति मैत्रावरुणं बार्हतमपि भवति यदेति. ख. पु.