ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

कौटिल्ये Wait, what is the letter beforeकौटिल्ये? । ह कौटिल्ये->हृ कौटिल्ये? Wait! Dhatupatha: ह्वृ कौटिल्ये! Look at the glyph: is it हorह्वorहृ? It looks like हृwith a line? No, it looks likeहwith something, orहृ? Wait, in line 10: (३)हु हृरेश्चन्दसी’ति-> wait! Pāṇini 7.2.31 isह्वृश्च्छन्दसि! Wait, let's look at footnote 4: ४. पा. सू. ७. २. ३१. Wait, footnote 3 is:३ पा. सू. २. ४. ८२.(which isअव्ययादाप्सुपः). Wait, where is footnote (३) in the text? In line 10: (३)हुor(३)ह्व? Let's look at line 9 end: । ह कौटिल्येor। हृ कौटिल्ये? Dhatupatha: ह्वृ कौटिल्ये(Bhvādi). The letter hasहand a small stroke at the bottom right. In older fonts,

नवमाध्याये दशमः खण्डः । ३५३
मयं वर्णं रूपं कृत्वा तेजआदीन्यपक्रामन्ति अपगच्छन्ति । तेजः शरीर-
कान्तिः, इन्द्रियं अक्षयोग्यं, वीर्य्यं बलकर्म, अन्नाद्यं प्रशस्तमन्नं, प्रजाः
पुत्रभृत्यादयः पशवो गवाद्याः एवमेतेषां अपक्रमणात् स यजमानः पा-
पीयान् भवितोः ईश्वरो निकृष्टो भवितुं समर्थः स्यात् । (१)'ईश्वरे तो-
सुन्कसुनो' विति भवतेस्तुमर्थे तोसुन् प्रत्ययः ॥ २ ॥
तत्र प्रायश्चित्तत्वेन पशुयागः कर्त्तव्य इत्याह—
त्वाष्ट्रं पशुं बहुरूपमालभेत त्वष्टा वै पशूनां रूपा-
णां विकर्त्ता तमेव तदुपधावति स एनं तेजसेन्द्रियेण
वीर्येणाऽन्नाद्येन प्रजया पशुभिः पुनस्समर्द्धयति सैव
तस्य प्रायश्चित्तिः ॥ ३ ॥
त्वाष्ट्रं त्वष्टृदेवत्यं बहुरूपं नानारूपं पशुं छागं आलभेत संज्ञपयेत्
बहुरूपेण पशुना त्वष्टारं यजेतेत्यर्थः । नानारूपस्य त्वष्टुश्च सम्बन्धयो-
ग्यतामाह-त्वष्टा खलु पशूनां गवादीनां यानि परस्परं विभिन्नानि रूपा-
णि तेषां विविधं कर्त्ता । तथा च तैत्तिरीयकम्-(२)यावच्छो वै रेतस्-
'सिक्तस्य त्वष्टा रूपाणि विकरोति तावच्छो वै तत् प्रजायत' इति ।
तत्तेन बहुरूपेण पशुना तं त्वष्टारमेव उपधावत्युपगच्छति । स च त्वष्टा-
ऽनेन पशुना प्रीतस्सन् एनं यजमानं तेजआदिभिः पुनः समर्द्धयति
समृद्धं करोति । तस्य यूपविरोहस्य सैव प्रायश्चित्तिः ॥ ३ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे नवमाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥१०॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकश्रीवीरबुक्कभूपा-
लसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये साम-
वेदार्थप्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
नवमोऽध्यायः ॥
१. पा. सू. ३. ४. १३. २. तै. सं. १. ५. ९.

अथ दशमोऽध्यायः ॥
प्रथमः खण्डः ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
अथ व्यूढद्वादशाहं विधातुकामः तदीयदशरात्रगतान् त्रिवृदादि-
स्तोमान् क्रमेण प्रशंसिष्यन् प्रथमं त्रिवृतं स्तौति—
अग्निना पृथिव्यौषधिभिस्तेनाऽयं लोकस्त्रिवृद्वायुनाऽ-
न्तरिक्षेण वयोभिस्तेनैष लोकस्त्रिवृद्योऽयमन्तरादित्येन
दिवा नक्षत्रैस्तेनाऽसौ लोकस्त्रिवृदेतदेव त्रिवृत आयतन-
मेषाऽस्य बन्धुता ॥ १ ॥
अयं पुरोवर्त्ती लोक अग्निना देवतया पृथिव्या औषधिभिस्तत्रोत्प-
न्नाभिस्तेनैतत्त्रितयेन त्रिवृत् त्रिगुणः। तथाऽन्तरिक्षेण वायुना तदधिष्ठातृ
देवतया वयोभिः पक्षिभिः तेनैतत्त्रितयेन योऽयमन्तरा द्यावापृथिव्यो-
र्मध्ये लोक एष भूसन्निहितस्त्रिवृत् त्रिगुणः । तथा दिवा द्युलक्षणस्थाने-
नाऽऽदित्येन तदधिष्ठात्रा देवतया नक्षत्रैस्तत्रत्यैर्बहुभिस्तेनैतत्त्रितयेन। एवं
उपरि दृश्यमानो लोकः योऽयं अन्तरा स्वर्गश्च पृथिवी चान्तरिक्षलोक
इत्यर्थः । तथा सूर्येण दिवा स्वर्गेण नक्षत्रैश्चाऽसौ स्वर्गो लोकस्त्रिवृत्
त्रिगुणः। एवं त्रयाणां लोकानां प्रत्येकं त्रिवृत्त्वान्नवसंख्याको यः समुदायः
एतदेव त्रिवृतः अङ्गनवकात्मकस्य त्रिवृत्स्तोमस्य आयतनं स्थानम्। एषै-
वास्य त्रिवृतो बन्धुता बन्धुसमूहः । त्रिगुणास्त्रयो लोकास्त्रिवृतः परिज-
नभूता इत्यर्थः । (१) 'ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल्' इति तल् प्रत्ययः ॥ १ ॥
एतद्वेदनमपि फलवदित्याह—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ २ ॥
एवमुक्तप्रकारेण यस्त्रिवृतं वेद सोऽपि आयतनवान् स्थानवान् ब-
न्धुमान् बान्धवैर्युक्तश्च भवति ॥ २ ॥
तस्यैव त्रिवृतो ब्रह्मवादिभिः कृतां प्रतिष्ठारूपतां प्रदर्श्योपपादयति—
तमु प्रतिष्ठेत्याहुस्त्रिवृद्ध्येवेषु लोकेषु प्रतिष्ठितः ॥३॥
१. पा. सू. ४. २. ४३.

दशमाध्याये प्रथमः खण्डः । ३६५

तमु तमेव त्रिवृतं प्रतिष्ठा प्रतिष्ठात्मक इति ब्रह्मवादिनः आहुः । कु-
तो हेतोः ? त्रिवृद्ध्येव त्रिवृत्स्तोम एव खलु एषु पूर्वोक्तेषु भूरादिषु प्र-
त्येकं त्रिगुणलोकेषु प्रतिष्ठितः । तदायतनत्वप्रतिपादनात् तत्रैवाऽऽश्रि-
तो वर्तते । ततस्तस्य प्रतिष्ठात्वम् ॥ ३ ॥
अथ पञ्चदशस्तोमं पूर्ववत् प्रशंसति —
अर्द्धमास एव पञ्चदशस्याऽऽयतनमेषाऽऽस्य बन्धुता॥४॥
मासस्यार्द्धमर्द्धमासः। (१) 'अर्द्धं नपुंसक'मित्येकदेशिसमासः। अर्द्धर्मा-
सेऽपि पञ्चदशसंख्या विद्यते । अतः पञ्चदशस्य पञ्चदशस्तोमस्यार्द्धमास
एव आयतनं स्थानम् । एष एवाऽर्द्धमासः अस्य पञ्चदशमुपपादयतीति
बन्धुता बन्धुसमूहः । निर्दिश्यमानप्रति निर्द्दिश्यमानयोरेकतामापादय-
न्ति सर्वनामानि पर्यायेण तत्तल्लिङ्गतामुपाददत इति वचनादत्राऽपि
निर्द्दिश्यमानापेक्षया एषेति स्त्रीलिङ्गता ॥ ४ ॥
वेदनं प्रशंसति—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥
स्पष्टम् ॥ ५ ॥
अथाऽस्य पञ्चदशस्य ओजोबलरूपत्वमभिधायोपपादयति—
तं चौजो बलमित्याहुरर्द्धमासशो हि प्रजाः पशव ओ-
जो बलं पुष्यन्ति ॥ ६ ॥
तं पञ्चदशस्तोमं ओजोरूपं बलरूपं चेत्याहुः ब्रह्मवादिनः बलहेतुः
शरीरे वर्त्तमानो रसविशेषः, ओजो बलं प्रसिद्धम्। अर्द्धमासश अर्द्धमासेन
हि क्षीरादिरसोपजीवनसहितेन प्रजाः मनुष्याः पशवश्च ओजो बलं
च पुष्यन्ति पोषयन्ति वर्द्धयन्ति । अतस्तदायतनोभयात्मकत्वमुपपन्नम्॥६॥
अथ सप्तदशस्तोमं प्रशंसति—
संवत्सर एव सप्तदशस्याऽऽयतनं द्वादश मासाः पञ्च-
र्त्तव एतदेव सप्तदशस्याऽऽयतनमेषाऽस्य बन्धुता ॥ ७ ॥
सप्तदशस्तोमस्य संवत्सर एवाऽऽयतनम्। कथं तस्य सप्तदशसंख्यायो
गः ? तदाह-द्वादश मासाश्चैत्राद्याः । हेमन्तशिशिरयोः समासे नैकत्वात्
पञ्चर्त्तवः । एवं सप्तदशावयवः संवत्सरः तस्मादेतदेव सप्तदशस्याऽऽय-
तनमित्युक्तस्योपसंहारः । गतमन्यत् ॥ ७ ॥

१. पा. सू. ४. २. ४३.

[३६६] ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

अथ पूर्ववद्वेदनं प्रशंसति—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ ८ ॥
स्पष्टम् ॥ ८ ॥
अथाऽस्य सप्तदशस्य प्रजातिरूपत्वं विधायोपपादयति—
तमु प्रजातिरित्याहुः संवत्सरं हि प्रजाः पशवोऽनु-
प्रजायन्ते ॥ ९ ॥
तं सप्तदशस्तोमं प्रजातिः प्रजोत्पत्त्यात्मक इत्याहुर्ब्रह्मवादिनः कुतः ?
हि यस्मात् संवत्सरमनु सम्वत्सरानन्तरमेव गर्भरूपाः प्रजाः पशवश्च
प्रजायन्ते उत्पद्यन्ते । अतः संवत्सरायतनसप्तदशस्य प्रजात्यात्मकत्वमु-
पपन्नम् ॥ ९ ॥
अथैकविंशस्तोमं प्रशंसति—
आदित्य एवैकविंशस्याऽऽयतनं द्वादश मासाः पञ्च-
वर्त्तव इमे लोका असावादित्य एकविंश एतदेवैक-
विंशस्याऽऽयतनमेषाऽस्य बन्धुता ॥ १० ॥
एकविंशस्य स्तोमस्य आदित्य एवाऽऽयतनं आश्रयः मासाद्यपेक्षया
तस्यैकविंशत्वेन उभयोः सादृश्यात् । गतमन्यत् ॥ १० ॥
तद्वेदनं प्रशंसति—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥११॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ११ ॥
अथाऽऽस्य स्तोमस्य देवतल्पत्वं विधाय तद्वेदनेन सह स्तौति—
तमु देवतल्प इत्याहुः प्र देवतल्पमाप्नोति य एवं वेद ॥१२॥
स्पष्टम् ॥ १२ ॥
अथ त्रिणवस्तोमं प्रशंसति—
त्रिवृदेव त्रिणवस्याऽऽयतनमेषाऽस्य बन्धुता ॥१३॥
त्रिवृत्स्तोम एव त्रिणवस्तोमस्याऽऽश्रयः यतोऽयं त्रिवृत् समु-
दायात्मकः । समुदायश्च समुदायाश्रय एवेति प्रसिद्धम् ॥ १३ ॥
अथैतद्वेदनं प्रशंसति—
आगतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ १४ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १४ ॥
तस्य च पुष्टिरूपत्वं विधाय प्रशंसति—
तमु पुष्टिरित्याहुस्त्रिवृद्ध्येवैष पुष्टः ॥ १५ ॥

दशमांध्याये प्रथमः खण्डः । ३५७
तं त्रिणवस्तोमं पुष्टिः अभिवृद्धिः तद्रूप इत्याहुर्ब्रह्मवादिनः । हि
यस्मादेष त्रिणवः पुष्टोऽभिवृद्धः त्रिवृदेव त्रिणवस्तोम एव त्रिरावृत्या
पुष्टस्त्रिणव इति व्यपदिश्यते । अतोऽस्य पुष्टिरूपता युक्ता ॥ १५ ॥
अथ त्रयस्त्रिंशस्तोमं प्रशंसति-
देवता एव त्रयस्त्रिꣳशस्याऽऽयतनं त्रयस्त्रिꣳशद्देव-
ताः प्रजापतिश्चतुस्त्रिꣳश एतदेव त्रयस्त्रिꣳशस्याऽऽयत-
नमेषाऽस्य बन्धुता ॥ १६ ॥
त्रयस्त्रिंशस्य स्तोमस्य देवता आयतनं त्रयस्त्रिंशत्संख्याका हि देव-
ताः । अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादशाऽऽदित्याः, इन्द्रश्चेति द्वात्रिं-
शत् । प्रजापतिस्त्रयस्त्रिंशत्संख्यापूरकः । एतदेव त एव देवाः त्रयस्त्रिंश-
स्याऽऽयतनमित्युक्तोपसंहारः । एषैवाऽस्य स्तोमस्य बन्धुता बन्धुसमूहः
त्रयस्त्रिंशद्देवा एवाऽस्य परिजनभूता इत्यर्थः ॥ १६ ॥
एतद्वेदनं फलवदित्याह-
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ १७ ॥
स्पष्टम् ॥ १७ ॥
अथाऽस्य स्तोमस्य नाकरूपत्वमुपपादयति-
तमु नाक इत्याहुर्न हि प्रजापतिः कस्मै चनाऽकम् ॥१८॥
तमु तमेव त्रयस्त्रिंशस्तोमं नाकः, कं सुखं अकं दुःखं नास्त्यस्मिन्
अकमिति नाकः, दुःखलेशेनाऽसंस्पृष्टः सुखात्मक इत्याहुः । न खलु
प्रजापतिः सर्व्वं सृष्ट्वा कस्मैचन कस्मैचिदपि पुरुषाय अकं दुःखहेतुर्भ-
वति । अतस्तदायतनोऽपि स्तोमः नाकात्मक इत्यर्थः। (१)‘नभ्राणनपान्नवे
दानासत्या’ इत्यादिना प्रकृतिभावस्य निपातनात् (२)‘नलोपो नञः’
इति नाक इत्यत्र नञो नकारस्य लोपो न भवति ॥ १८ ॥
अथ चतुर्विंशादयः स्तोमा छन्दोमास्तान् प्रशंसति-
छन्दांस्येव छन्दोमानामायतनमेषां बन्धुता ॥ १९ ॥
छन्दोभिर्गायत्र्यादिभिर्मीयमानाश्चतुर्विंशादयः स्तोमाश्छन्दोमाः ।
तेषां छन्दांस्येव गायत्र्यादीन्येवाऽऽयतनम्।तत्र चतुर्विंशस्य चतुर्विंश-
दक्षरात्मिका त्रिष्टुबायतनम् । अष्टाचत्वारिंशस्य तृतीयस्य छन्दोमस्या-
ष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती आयतनम् । एषां च्छन्दोमानामेषा बन्धुता
एषां गायत्र्यादय एव बन्धुसमूहः ॥ १९ ॥
१. पा. सू. ६. ३. ७५. २. पा. सू. ६. ३. ७३.

३५८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एतद्वेदनं प्रशंसति—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ २० ॥
स्पष्टम् ॥ २० ॥
अथ तेषां छन्दोमानां पुष्टिरूपत्वं विधाय प्रशंसति—
तानु पुष्टिरित्याहुः पशवो हि छन्दोमाः ॥ २१ ॥
तानेतांश्चतुर्विंशादीन् पुष्टिः पुष्ट्यात्मका इत्याहुः । हि यस्मात्
पशवश्छन्दोमाः पशुसाधनभूताः । पशवश्च क्षीरादिप्रदानेन पुष्टिहेतव
इति युक्तं छन्दोमानां पुष्टिरूपत्वम् ॥ २१ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे वेदार्थप्रकाशसहिते
दशमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥
अथ द्वितीयः खण्डः ॥
अथ द्वादशाहं विधित्सुस्तत्प्रकृतिभूतस्याऽग्निष्टोमस्य ज्योतिष्टो-
मत्वं निर्वक्तुमुपक्रमते—
प्रजापतिः प्रजा असृजत सोऽताम्यत्तस्मै वाग्ज्यो-
तिरुद्गृह्णात्सोऽब्रवीत्को मेऽयं ज्योतिरुदग्रहीदिति स्वैव
ते वागित्यब्रवीत्तामब्रवीद्विराजं त्वा छन्दसां ज्यो-
तिष्कृत्वा यजान्ता इति ॥ १ ॥
पुरा प्रजापतिः सर्वकारणभूतः स्रष्टा सृष्टव्याः प्रजाः प्रजोपलक्षितं
सर्वं जगद् असृजत सृष्टवान् । सृष्ट्वा च सः प्रजापतिरताम्यत् अश्रा-
म्यत् व्यापारबाहुल्यात् । एवं श्रान्तस्य तस्मै, षष्ठ्यर्थे चतुर्थी, तस्य
प्रजापतेर्ज्योतिस्तेजः वाग्देवता उदगृह्णात् उत्कृष्टा गृहीतवती । स
प्रजापतिरब्रवीत्—मे मदीयं ज्योतिस्तेजः कोऽयमुदग्रहीदिति । ततो
वाक् प्रजापतिमब्रवीत् । किमिति ? तदुच्यते–हे प्रजापते ते तव स्वैव
स्वभूतैव वागहं त्वदीयं ज्योतिरुदग्रहीषमिति । ततस्तां वाचं प्रजाप-
तिरब्रवीत्–हे वाक्ज्योतिः ! मदीयेन ज्योतिषा युक्तां त्वा त्वां छन्दसां
गायत्र्यादीनां मध्ये विराजं विराडात्मकं छन्दः कृत्वा यजान्तै यजे-
रन् यजान्ता इति यजेर्लैटि (१)‘लेटोऽडाटौ’वित्याडागमः (२)‘वैतो-
ऽन्यत्र इत्यैत्वम् ॥ १ ॥
१. पा. सू. ३. ४. ९४. २. पा. सू. ३. ४. ९६.

दशमाध्याये द्वितीयः खण्डः । ३५९
इत्थं विराजो ज्योतिरात्मकत्वमुक्तम् । अथाऽग्निष्टोमस्य ज्योति-
ष्टोमत्वं निर्वक्ति—
तस्माद्यो विराजंꣳ स्तोमंꣳसम्पद्यते तं ज्योतिष्टो-
मोऽग्निष्टोम इत्याचक्षते विराड्ढि छन्दसां ज्योतिः ॥२॥
यस्मादुक्तप्रकारेण विराड् ज्योतिरात्मिका तस्मात् यस्तोमः, अत्र
स्तोमशब्देन स्तोमवान् याग उच्यते, यः सोमयागो विराजं सम्पद्यते ।
यत्र संस्तुतानां सर्वासां स्तोत्रीयाणां दशसंख्याविभागे अन्ततो
दशसंख्ययैव परिसमाप्यते नावशिष्यते स यागः विराजं सम्पद्यते ।
दशाक्षरा विराडिति श्रुतेरीदृशसंख्यैव विराद् तस्या अत्र सद्भावात् तं
स्तोमं स्तोमवन्तं सोमयागं ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोम इत्याचक्षते ज्योतीरू-
पविराट्सम्पत्तेः ज्योतिष्टोमः, अन्तिमे स्तोत्रे 'यज्ञायज्ञा वो अग्नये' इत्य-
स्यामृचि गीयमानस्याऽग्निष्टोमस्य सद्भावादग्निष्टोम इत्युभयथाऽभिज्ञा
ब्रह्मवादिनः कथयन्ति । अस्य चाऽग्निष्टोमस्य संस्तुतस्य विराट्सम्प-
त्तिः षोडशेऽध्याये 'तस्य नवतिशतं स्तोत्रीया' इत्यत्राऽस्माभिः प्रद-
र्शिता । पूर्वमाख्यायिकया यद्विराजो ज्योतीरूपत्वमुक्तं तदेव विव्रियते-
छन्दसां गायत्र्यादीनां मध्ये विराट्छन्दो हि ज्योतिः ज्योतिरात्मि-
केति ॥ २ ॥
एतद्ब्राह्मणार्थं जानतोऽपि ज्योतिर्भवतीत्याह—
ज्योतिः समानानां भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥
समानानां सदृशानां ज्ञातीनां मध्ये एवंवेदिता ज्योतिः ज्योति-
ष्मान् तेजस्वी भवति । इत्थं विराट्सम्पत्त्या ज्योतिष्टोमत्वं प्राप्तो योऽ-
ग्निष्टोमः षष्ठाद्यध्यायैर्विस्तरेण विहितः स इह द्वादशाहे प्रकृतितयाऽ-
स्माभिरीरितः ॥ ३ ॥
अथ द्वादशाहमध्ये यो दशरात्रः तत्साधनभूतानां त्रिवृदादिस्तो-
मानां गायत्र्यादिछन्दसाञ्च सृष्टिमाह—
अनुष्टुप् च वै सप्तदशश्च समभवतां साऽनुष्टुप् चतु-
रुत्तराणि छन्दाꣳस्यसृजत षडुत्तरान् स्तोमान् सप्तदश-
स्तावेतान्मध्यतः प्राजनयताम् ॥ ४ ॥
गायत्र्यादीनां मध्ये येयमनुष्टुप् सा (१)'वाग्वा अनुष्टुबि'ति श्रुतेः
वाग्रूपत्वात् उत्पत्तिं नापेक्षते सप्तदशस्य स्तोमस्य प्रजापतिः '(२)प्रजा-
१. तै. सं. ५. १. ३. २. तै. ब्रा. १. ५. १०. ६. ता. ब्रा. २. १०. ५.

पतिर्वै सप्तदश' इति श्रुतेः। अतस्तस्याऽप्युत्पत्त्यपेक्षा नाऽस्ति । वायुरूपा
अनुष्टुप् च प्रजापत्यात्मकः सप्तदशश्च स्त्रीपुंसौ समभवताम्। मिथुनीभूत-
योस्तयोर्मध्ये साऽनुष्टुप् समानाकृतीनि चतुरुत्तराणि उत्तरोत्तरं चतुः
संख्यातिरिक्तानि छन्दांसि गायत्र्यादीन्यसृजत सृष्टवती । सप्तदशस्तो-
मस्तु स्वसमानजातीयान् षडुत्तरान् उत्तरोत्तरं षट्संख्ययाऽधिकान् स्तो
मान् त्रिवृदादीनसृजत । छन्दसां मध्ये गायत्री चतुर्विंशत्यक्षरा । ततश्च-
तुराधिक्येनोष्णिगष्टाचत्वारिंशदक्षरा भवति । पुनश्चतुराधिक्ये सति
द्वात्रिंशदक्षराऽनुष्टुप् सम्पद्यते । ततोऽक्षरचतुष्टयेन षट्त्रिंशदक्षरा
बृहतीत्यादि चतुरुत्तरत्वं छन्दसां द्रष्टव्यम् । स्तोमेष्वपि त्रिवृत्स्तोमो
नवस्तोत्रीयात्मकः । ततः षड्भिः स्तोत्रीयाभिराधिक्ये पञ्चदशस्तोमो
निष्पद्यते । पुनः षडाधिक्ये एकविंशस्तोम इत्यादि षडुत्तरत्वं स्तोमा-
नामप्यूहनीयम् । तावनुष्टुप्सप्तदशावेतान् पूर्वोक्तान् विराजं मध्यतः
उष्णिगनुष्टुभोर्मध्ये प्राजनयतां उत्पादितवन्तौ । त्रिंशदक्षरा हि विराट्
द्वाभ्यामक्षराभ्यामधिका उष्णिगेव विराट् भवति । तथा चोक्तं-'द्वाभ्यां
विराट् स्वराजा'विति ॥ ४ ॥
अथ सृष्टानां स्तोमानां मध्ये स्तोमद्वयस्याहर्विशेषसम्बन्धं प्र-
दर्शयन् तयोरहोरहरन्तरात् पूर्वप्रयोज्यत्वमाह—
त्रिवृच्च त्रिणवश्च राथन्तरौ तावजश्चाऽश्वश्चान्वसृ-
ज्येतां तस्मात्तौ राथन्तरं प्राचीनं प्रधूनुतः ॥ ५ ॥
त्रिवृच्च त्रिणवश्चेत्येतौ द्वौ स्तोभौ राथन्तरौ राथन्तरेऽहनि प्रयोज्यौ।
पृष्ठ्यषडहे प्रथमतृतीयपञ्चमानि त्रीण्यहानि राथन्तराणि । अन्यानि त्री-
णि बार्हतानि । तदुक्तं सूत्रकृताऽश्वलायनेन (१)'अभिप्वलवपृष्ठ्याहानि
रथन्तरपृष्ठान्ययुजानिबृहत्पृष्ठानीतराणी'ति। अतः एतौ स्तोमौ तृ-
तीयस्याऽह्नः सप्तदशस्याऽवरुद्धत्वात् प्रथमपञ्चमयोरहोः प्रयोज्यत्वा-
द्राथन्तरौ तौ स्तोमावनु पश्चात् तयोः सृष्ट्यनन्तरं अजश्चाश्वश्चेत्येतौ
पशू असृज्येतां सृष्टावभूताम् । तस्मात्पश्चात् सृष्टत्वात् तावजाश्वौ
राथन्तरमहः प्राचीनं प्राक्तनं बार्हता द्वितीयादेरहः पूर्वं प्रयोज्यं प्रधूनुतः
प्रक्षिपतः स्थापयत इत्यर्थः ॥ ५ ॥
अथाऽन्ययोः स्तोमयो रहर्विशेषसम्बन्धं दर्शयन् तस्याऽहर्विशेष-
स्य पश्चाद्भाविनोऽपि दीप्तिर्भवतीत्याह—
पञ्चदशश्चैकविंशश्च बार्हतौ तौ गौश्चाऽविश्चान्वसृ-
१. आश्व. श्रौ. उ. १. ५. १-३.

दशमाध्याये तृतीयः खण्डः । ३६१
ज्येतां तस्मात्तौ बार्हतं प्राची॒नं भास्कुरुतः ॥ ६ ॥
पञ्चदशश्चैकविंशश्चेति द्वौ स्तोमौ बार्हतौ बार्हतेऽहनि प्रयोज्यौ
तावनु पश्चात् गौश्चाऽश्वश्चेत्येतौ पशू असृज्येतां सृष्टावभूताम्। तस्मा-
द्बार्हतयोः पञ्चदशैकविंशयोरनन्तरं सृष्टत्वात् तौ पशू बार्हतं द्वितीयच-
तुर्थादिकमहः प्राचीनं प्राक्तनं, अञ्चुर्गतिपूजनयोः, यथा पूजितं भवति
तथा भास्कुरुतः भासा दीप्त्या युक्तं कुरुतः ॥ ६ ॥
एवं वाग्रूपानुष्टुभः सकाशात् प्रजापतेः आत्मनः सप्तदशाच्चोक्तां
सृष्टिं जानतः फलमाह—
एवं वै विद्वांसमाहुरापि ग्राम्याणां पशूनां वाच
आजानाति ॥ ७ ॥
एवमुक्तां सृष्टिं विद्वांसं जानन्तं पुरुषं आहुर्ब्रह्मवादिनः, किमिति
ग्राम्याणां ग्रामे भवानां गवादीनां पशूनामपि च वाचः अव्यक्तानि वा-
क्यानि आजानाति अभिजानातीति । एवं विद्वान् पुरुषः मनुष्यवा-
क्यस्येव पशूनां वाक्यस्याऽपि आकारणादिकमर्थं जानातीत्यर्थः ॥७॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे दशमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
अथ तृतीयः खण्डः ॥
अथ द्वादशाहमृद्धिफलकं विधित्सुराह—
प्रजापतिरकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स आत्म-
न्नृतव्यमपश्यत्तत ऋत्विजोऽसृजत यदृत्तव्यादसृजत तदृ-
त्विजामृत्वक्त्वं तैरेतं द्वादशाहमुपासीत्तत्सोऽराध्नोत् ॥
अस्य जगतः सृष्टेः प्रागवस्थायां प्रजापतिः सर्वस्य स्रष्टा अकामयत
ऐच्छत् । किमिति ? बहु स्यां नानाविधकार्यात्मना अहं बहुर्भवेयम् ,
तदर्थं प्रजायेय प्रजारूपेणोत्पद्येयेति । एवं कामयमानः स प्रजापतिः
आत्मन् आत्मनि स्वस्मिन् ऋतव्यं ऋतौ ऋतुकाले भवं गर्भस्य कारणं
बीजमपश्यत् दृष्टवान् । ततस्तस्मात् आत्मन ऋतव्यात् प्रजापतिर्ऋत्वि-
जोऽसृजत यद्यस्मात् ऋतव्यात् सृष्टवान् तस्मात् ऋत्विजां याजकानां
ऋत्विकत्वं ऋत्विगिति नाम सम्पन्नम् । एवमृत्विजः सृष्ट्वा तैः सृष्टैः एतं
द्वादशाहं, अत्राहःशब्देन सवनत्रयात्मकः सोमयागः उक्तः, तमेतं द्वा-
दशाहसंज्ञं सोमयागं उपासीदत् उपागच्छत् अन्वतिष्ठदित्यर्थः । तदनु-
३१ ता० ब्रा०

३६२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ष्ठानेन स प्रजापतिरराध्नोत् प्रजादिभिः समृद्धोऽभवत् । राधसाधसं-
सिद्धाविति धातुः ॥ १ ॥
एवं द्वादशाहः समृद्धिहेतुरित्युक्तम् । अथ तस्मिन् द्वादशाहे या
द्वादश दीक्षा सोऽपि समृद्धिहेतुः । किमु वक्तव्यं द्वादशाहस्य समृद्धि-
हेतुत्व इत्यभिप्रायेणाऽऽह--
पिता नोऽरात्सीदिति मासा उपासीदं॑स्ते दीक्ष-
यैवाऽराध्नुवन्नुपसत्सु त्रयोदशमदीक्षयन् सोऽनुव्यमभ-
वत् तस्मादुपसत्सु दिदीक्षाणोऽनुव्यं॑ भवत्येव च हि
त्रयोदशं मासं चक्षते नैव च ॥ २ ॥
संवत्सरात्मकः प्रजापतिः नोऽस्माकं पिता अरात्सीत् अनेन द्वाद-
शाहेन समृद्धोऽभूदिति बुध्वा मासाश्चैत्राद्या मासदेवता अपि एनं
द्वादशाहमुपासीदन् अनुष्ठानमुपागच्छन् ते दीक्षयैव द्वादशदिवसनि-
ष्पाद्येन दीक्षासंस्कारेणैव अराध्नुवन् समृद्धा अभवन् । द्वादशभिर्दीक्षा-
दिवसैरेव समृद्धास्ते मासा उपसत्सु, द्वादशाहस्य द्वादश दीक्षाः, द्वाद-
शोपसदो द्वादश प्रसुत, इति स्थितिः । येषु दिवसेषु सायंपातः-
कालयोः प्रवर्ग्र्योपसदोरनुष्ठानं ते दिवसा उपसद् इत्युच्यन्ते । तेषूप-
सद्दिवसेषु त्रयोदशसंख्यापूरकं संसर्पाहस्पत्याख्यं मासं अदीक्षयन् ।
समृद्धा मासाः तमपि दीक्षया समस्कुर्वन् । स त्रयोदशो मासः अनुव्यं
अनुपूर्वात् वेतेर्गतिकर्मणः सम्पदादिलक्षणो भावे क्किप् । ततो द्वितीये-
कवचने(१)'एरनेकाच' इति यण् । अनुव्यमनुगमनं प्रति अभवत् अजा-
यत द्वादशानां मासानामनुगन्ता त्रयोदशो मासो जात इत्यर्थः ।
यस्मात्ते पूर्वदीक्षया समृद्धाः अतः पश्चाद्भाविनो मासस्य त्रयोदशस्य
युक्तमनुगन्तृत्वम् । यस्मादेवं तस्मादुपसत्सु दिदीक्षाणो दीक्षां कृतवान्
पुरुषोऽनुव्यं भवति अनुगमनं प्रति समर्थो भवति । सर्वेषां पूर्वदीक्षि-
णामनुयायी भवतीति । तस्मादुपसत्सु त्रयोदशेन न दीक्षितव्यम् । त-
था चाध्वर्युसूत्रम्(२) एको द्वादशाहेन यजेत त्र्यषीड् द्वादश त्रयोदश
वा । तेषामुपसत्सु त्रयोदशं दीक्षयन्ति । तस्मात द्वादशाहे त्रयोदशेन न
ब्रह्मणा भवितव्यमित्येक" इति । अत एव मासान्तरवत् प्राधान्याभा-
वात् कदाचिदेव त्रयोदशं मासं नैव चक्षते कचिदेव संवत्सरेऽस्तीति
कथयन्ति, न चैनं सर्वस्मिन् संवत्सरे । एवमुक्तेन प्रकारेण द्वादशाहेन
१. पा. सू. ६. ४. ८२, २. आप. श्रौ. २१. १. ११-१३

!
And what is before 'ऽ'?
It's 'प्या'!
Wait, why does it say "मप्याऽप्यनुष्ठानं"?
Could it be a typo in the original book? Yes! Indian pandit presses often have typos like "द्वादशानामप्याऽप्यनुष्ठानं" or "द्वादशानामप्याऽनुष्ठानं" or did they duplicate "प्य"?
Wait, let's look at:
Is it "मप्याऽनुष्ठानं"?
Let's look at the three glyphs between 'म' and 'नु':

1. 'प्या' (or 'प्य')
2. 'ऽ'
3. 'प्य'
   Wait, let's look at the third glyph:
   Is it 'प्य'?
   Wait! Look at: 'ऽ' then 'नु'?
   No, look at 'ऽ': it has the vertical S-shape.
   Then to the right of 'ऽ', there is 'प' joined with 'य'?
   Wait, look at line 11:
   "नामपि द्वादशानामप्याऽप्यनुष्ठानं गम्यते"
   Let's trace character by character:
   1: ना
   2: म
   3: पि
   [space]
   4: द्वा
   5: द
   6: शा
   7: ना
   8: म
   9: प्या (it has an aa-matra)
   10: ऽ (avagraha)
   11: प्य

३६४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
सर्वे कुर्युः। तथा च भगवानापस्तम्बः(१)सर्वे याजमाने स्थानिनः ।
सर्वे याजमानं कुर्युः। गृहपतिरेव परार्थानि यथा यूपाञ्जनमृतुयाज्या-
मिति। गृहपतिरेव सामिधेनीकल्पेनावदानकल्पेनेति प्रक्रामेयुर्यानि चा-
न्यान्येवंरूपाणि स्यु"रिति ॥ ४ ॥
एवं सति स्वस्य गृहपतित्वं सहदीक्षिणोऽन्यांश्च यजमानान् यः
कामयेत तस्य तत्प्राप्त्युपायं दर्शयति—
यो वै देवानां गृहप॑तिं वेदाऽश्नुते गार्हपतं प्र गार्ह-
पतमाप्नोति ॥ ५ ॥
यो वै देवानां गृहपतिं सहदीक्षिणश्च वेद जानाति स गार्हपतं
गृहपतित्वं सह दीक्षिणश्चाऽश्नुते । एतस्यैव विवरणं गार्हपतमाप्नो-
तीति ॥ ५ ॥
कोऽसौ देवानां गृहपतिः ? के वा सह दीक्षिणः ? इत्युभयं दर्शयति-
संवत्सरो वै देवानां गृहपतिः स एव प्रजापति-
स्तस्य मासा एव सह दीक्षिणः ॥ ६ ॥
संवत्सरः खलु देवानां मध्ये गृहपतिः कालात्मकस्य तस्य कथं
गृहपतित्वमित्याशङ्क्योच्यते—स एव संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिरेव
संवत्सरात्मना वर्त्तमानो गृहपतिर्जात इत्यर्थः । तस्य संवत्सरात्मनः
प्रजापतेः मासा एव सह दीक्षिणः सह दीक्षमाणा अन्ये यजमाना
अभवन् ॥ ६ ॥
एतदेवोपसंहरति—
विन्दते सह दीक्षिणोऽश्नुते गार्हपतं प्र गार्हपत-
माप्नोति य एवं वेद ॥ ७ ॥
एवमुक्तमर्थं यो वेद जानाति स वेदिता सहदीक्षिणः सह दीक्ष-
माणानन्यान् यजमानान् विन्दते लभते स्वयं च गार्हपतं गृहपतित्व-
मश्नुते ॥ ७ ॥
अथ द्वादशाहं बृहत्यात्मना तुष्टुवानस्तस्य प्रथमं स्वराज्यप्राप्ति-
हेतुतामाह—
यो वै छन्दसां स्वराजं वेदाऽश्नुते स्वाराज्यं प्र स्वा-
राज्यमाप्नोति बृहती वाव छन्दसां स्वराडश्नुते स्वा-
राज्यं प्र स्वाराज्यमाप्नोति य एवं वेद ॥ ८ ॥
१. आप. श्रौ. २१. १. १८, १९; २२. २. ३.

दशमाध्याये तृतीयः खण्डः । ३६५
यो वै यः छन्दसां गायत्र्यादीनां मध्ये स्वराजं स्वयमेव राजमा-
नां दीप्यमानां वेद स स्वाराज्यं स्वायत्तदीप्तिमत्तामश्नुते । तस्यैव
विवरणम्-प्र स्वाराज्यमाप्नोतीति । का सौ छन्दसां स्वराडुच्यते? बृहती
खलु छन्दसां मध्ये स्वराट् स्वयमेव राजमाना यन्वित्यहरन्यानि छन्दां-
सि वर्षीयांसि कस्माद्बहत्युच्यत इत्यादिना बृहत्याः सर्वलोकव्यापकत्व-
स्य चाऽन्येषां छन्दसां बृहत्यन्तर्भावस्य चोक्तत्वादिति । स्पष्टमन्यत् ॥८॥
अथ स्वाराज्यप्राप्तिहेतुभूतं बृहत्यात्मना द्वादशाहं प्रशंसति-
तां वा एतामन्नाद्याय व्यावृज्याऽऽसते यदेतं द्वाद-
शाहं द्वादश दीक्षा द्वादशोपसदो द्वादश प्रसुतः षट्-
त्रिंशदेता रात्रयो भवन्ति षट्त्रिंशदक्षरा बृहती ॥ ९ ॥
तां पूर्वोक्तां स्वराड्रूपामेवेतां बृहतीमन्नाद्याय अन्नाद्यफलाय व्या-
वृज्य विभज्य आसते अनुतिष्ठन्ति यत् ये यजमाना एतं द्वादशाहमास-
ते। कथं बृहत्या विभाग इति ? उच्यते-अथ द्वादशाहस्य द्वादश रात्रयो
दीक्षाः दीक्षया पयोव्रतादिनियमात्मिकया युक्ता भवन्ति । ततो द्वा-
दश रात्रयः उपसदः । ततो द्वादश प्रसुतः सुत्याः । एवं षट्त्रिंशत्स-
ङ्ख्याका एता रात्रयो दिवसाः भवन्ति । बृहती च षट्त्रिंशदक्षरा ।
ततो बृहतीमेवैवं त्रेधा विभज्य द्वादशाहं कुर्वाणाः अन्नाद्यायाऽनुति-
ष्ठन्तीत्यन्वयः । अतः स्वराडात्मिकया बृहत्या संस्तुतत्वात् द्वादशा-
होऽपि स्वराज्यहेतुरित्युक्तो भवति ॥ ९ ॥
अथोक्तं दीक्षादिकमवयुत्य प्रशंसति-
जायते वाव दीक्षया पुनीत उपसद्भिर्देवलोकमेव
सुत्यायाऽप्येति ॥ १० ॥
“ब्राह्मणो वा एष जायते यो दीक्षित” इति श्रुत्यन्तरात् द्वादश-
दिवसानुष्ठितया दीक्षया पुनर्यजमानो जायते । ततः कृताभिरुप-
सद्भिः पुनीते शुध्यति । ततः शुद्धः सन् सुत्यया द्वादशदिवसकृतया
तत्साध्येन सोमयागेन देवलोकं देवानां लोकं स्वर्गादिकं अप्येत्यपि ग-
च्छति । अनेन देवलोकप्राप्तिरपि द्वादशाहस्य फलमित्युक्तं भवति ॥१०॥
अथाऽनेन संवत्सरसम्बन्धीन्द्रियवीर्यप्राप्तिरपि भवतीत्याह-
एतावद्भाव संवत्सर इन्द्रियं वीर्यं यदेता रात्रयो
द्वादश पौर्णमास्यो द्वादशैकाष्टका द्वादशाऽमावास्या
यावदेव संवत्सर इन्द्रियं वीर्यं तदेतेनाऽऽप्त्वाऽवरुन्धे
द्वादशाहेन ॥ ११ ॥

यदेता वक्ष्यमाणाः या रात्रयः एतावदेव संवत्सरे वर्त्तमानं बलं
वीर्यं बलसाध्यं वीरकर्म च संवत्सरस्य सारभूता रात्रयः इत्यर्थः ।
काः पुनरेताः ? (१)द्वादश पौर्णमास्यः द्वादशमासात्मके संवत्सरे द्वाद-
शसंख्याकाः पौर्णमास्यो भवन्ति । एकाष्टकाश्च द्वादश भवन्ति । य-
द्यपि माघकृष्णाष्टम्येवैका । तथा चाऽध्वर्युसूत्रम्-(२)या माघ्याः पूर्ण-
मास्याः उपरिष्टाद्यष्टका तस्यामष्टमी ज्येष्ठया सम्पद्यते तामेकाष्टकेत्या-
चक्षत" इति, तथापि तत्सामान्यात् चैत्रादिमासगताः सर्वा एव
कृष्णाष्टम्योऽत्रैकाष्टकाशब्देनोच्यन्ते । तथाऽमावास्याश्च द्वादश भव-
न्ति । एवं संवत्सरे यावदेव षट्त्रिंशद्दिवसात्मकमिन्द्रियं तत्सर्व-
मेतेन द्वादशाहेन षट्त्रिंशद्दिवससाध्येन आप्त्वा प्राप्याऽवरुन्धे स्वा-
त्मनि निदधाति ॥ ११ ॥
अथ द्वादशाहस्य विराट्सम्पत्तिमाह—
त्रिंशदक्षरा वा एषा विराट् षडृतव ऋतुष्वेव वि-
राजा प्रतितिष्ठत्यृतुभिर्विराजि ॥ १२ ॥
द्वादशाहस्य हि दीक्षोपसत्सुत्या मिलित्वा षट्त्रिंशदहानि
भवन्ति । तत्र यानि त्रिंशत् सा विराट्(२) "त्रिंशदक्षरा विराट्" इति
श्रुतेः । यान्यवशिष्टानि षट् ते षडृतवः । स्पष्टमन्यत् ॥ १२ ॥
पुनः षट्त्रिंशत्सङ्ख्यामवगुत्य स्तौति—
द्वात्रिंशदक्षरा वा एषाऽनुष्टुब्वागनुष्टुप् चतुष्पा-
दः पशवो वाचा पशून्दाधार तस्माद्वाचा सिद्धा वाचा-
हूता आयन्ति तस्मादु नाम जानते ॥ १३ ॥
अथ द्वादशाहस्य यान्यादितो द्वात्रिंशदहानि एषा द्वात्रिंशदक्षरा-
नुष्टुबेव । यान्यवशिष्टानि तानि चत्वारि तानि चतुष्पादः पशवः ।
अनुष्टुप् च वाग्रूपा । तया पूर्वप्रयुक्तया वाचा चतुष्पादः पशून् दा-
धाराऽऽत्मनि धारयति । यस्मादेवं तस्मादेव कारणात् पशवो वाचा
सिद्धाः वाग्व्यवहारे लब्धाः वाचा नामधेयात्मकेन शब्देन आहूताः आ-
कारिताश्च सन्तः पशवः आयन्ति आगच्छन्ति । यस्मादेव पशून् वा-
चा दाधार तस्मादेव कारणात्ते पशवः स्वं स्वं नाम जानते अवग-
च्छन्ति ॥ १३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे वेदार्थप्रकाशसहिते दशमाध्यायस्यतृतीयः खण्डः
१. आप. गृ. २१. १० २. तै. सं. ७. ४. ३.

अथ षष्ठः खण्डः ॥
द्वादशाहस्य दशरात्रस्य पञ्चभिरध्यायैः स्तोत्रीयाः सामानि च
विधास्यन् तत्र पृष्ठ्यषडहे या स्तोत्रीयाः सामानि च तेषामसाङ्कर्याय
प्रत्यहं विभिन्नानि रूपाणीतः परं षड्भिः खण्डैः प्रदर्श्यन्ते । तत्राऽऽदित-
स्त्रिभिः स्तोत्रीयाणां रूपाणि, ततस्त्रिभिः साम्नां रूपाणीति विवेकः ।
एवं प्रदर्शितरूपैरुपेतः स्तोत्रीयाः तद्युक्तानि सामानि चोत्तरत्र विधे-
यानि । तथोत्तरत्र गायत्र्यः सत्यस्त्रिष्टुभो रूपेण त्रिष्टुभः सत्यो जग-
त्या रूपेणेत्यादिना छन्दसामपि प्रत्येकमसाधारणरूपवत्त्वं सिद्धवदा-
म्नायते । अतो ऽनेन खण्डेन सहस्तोमछन्दःसाम्नां साधारणानि रूपा-
णि षडक्षरसम्बन्धीन्यभिधीयन्ते । तत्र प्रथमस्याऽहस्तदीयस्तोमादेश्च
रूपाणि दर्शयति—
एति प्रेत्याशुमद्वीतिमदृक्मत्तेजस्वद्युज्जानं प्रथम-
स्याऽह्नो रूपं त्रिवृतः स्तोमस्य गायत्रस्य छन्दसो रथन्त-
रस्य साम्नः ॥ १ ॥
आ इति प्र इति एवमेतदुपसर्गद्वयं प्रथमस्य त्रिवृत्स्तोमकस्य प्राय-
णीयस्याऽह्नो रूपमहरन्तराद्यावर्त्तकम् । अत एव(१) “अग्न आयाहि वी-
तये”(२) ‘आ नो मित्रावरुणा’(३) ‘प्र सोमासो विपश्चितः’(४) ‘प्र सो
मासो मदच्युत’ इत्यादिकमुक्तरूपद्वयोपेतं तस्मिन्नहनि प्रयुज्यमानस्य
त्रिवृत्स्तोमस्य गायत्रस्य छन्दसो रथन्तरस्य साम्नश्चैतदेव रूपम् ।
अतः एतेषामप्यसाधारणरूपत्वसिद्धिः । एवमाशुमदित्यादावपि यो-
ज्यम् । अशु व्याप्तावित्यस्माद्धातोर्निष्पन्न आशुशब्दः । स चाऽस्मि-
न्नहनि(५) ‘अश्वन्न त्वा वाजिन’(६) ‘अश्वायन्तो मघवन्निन्द्र वाजिन’
इत्यादिषु दृश्यते । तदभिप्रायेणेदमाशुमदिति आशुमत् आशुधातुनि-
ष्पन्नशब्दयुक्तम् ।
यद्वा आशुरश्वः अर्थपरोऽयमाशुशब्दः । आशुशब्दार्थयुक्त-
मित्यर्थः । वीतिमत् वीगत्यादिषु’ एतद्धातुनिष्पन्नेन शब्देन युक्त-
म् । तथा हि-वीतियुक्तं दृश्यते-‘अग्न आयाहि वीतये, ‘प्रसोम देव
१. सा. सं. उ. १. १. ४. १. २. सा. सं. १. १. ५. १.
३. सा. सं. उ. १. २. १९. १. ४. सा. सं. उ. १. २. २१. १.
५. सा. सं. उ. १. १. १०. १. ६. सा. सं. उ. १. १. ११. २.

३६८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
प्रतिमा वै द्वादश रात्रयः” इति श्रुतेः संवत्सरस्य द्वादशाहस्य दंष्ट्र-
स्थानीयौ । तयोर्न स्वप्तव्यं स्वापो न कार्यः । संवत्सरस्य दंष्ट्रयोः
स्वापान्नैवाऽऽत्मानमपिदधानि अपिदध्यां प्रक्षिप्येयमिति बुद्ध्या ॥ ३ ॥
अथ पक्षान्तरमाह—
तदाहुः कोऽस्वप्तुमर्हति यद्भाव प्राणो जागर तदेव
जागरितमिति ॥ ४ ॥
तत्तत्र विषये अभिज्ञा ब्रह्मवादिन आहुः लोके—को नाम पुरुषः
अस्वप्तुं स्वापमकर्त्तुमर्हति ? स्वापस्याऽवश्यम्भावित्वात् । तर्हि कथं
पूर्वोक्तदोषपरिहारः ? उच्यते-यद्भाव यदेव प्राणो देहे वर्त्तमानः प्राण-
वायुर्जागर्त्ति कदाचिदपि न स्वपिति । स हि जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु
तिसृष्वप्यवस्थासु सर्वदा प्रबुद्ध एव वर्त्तते । तदेव प्राणकर्तृकं जाग-
रणमस्य यजमानस्य जागरितं जागरणमिति उक्तदोषो न भविष्यति ४
अथ पूर्वोक्तानां चतुर्णामह्नामन्तराले उक्थसंस्थान्यष्टावहानि
कर्त्तव्यानीति विधित्सुराह—
गायत्रीं वा एतां ज्योतिःपक्षामासते यदेतं द्वादशा-
हमष्टौ मध्य उक्था अग्निष्टोमावभितो भासा स्वर्गं लो-
कमेत्याऽऽजरसं ब्रह्माद्यमन्नमत्ति दीप्यमानः ॥ ५ ॥
यत् य एतं द्वादशाहं आसते अनुतिष्ठन्ति ते एतां वक्ष्यमाणां
ज्योतिःपक्षां गायत्रीमेवाऽऽसते । कैषा गायत्री ? किं वा तस्याः पक्षभूतं
ज्योतिः ? तदुभयमुच्यते ये द्वादशाहस्य मध्ये अष्टावुक्थाः उक्थसं-
स्थाः सैषा गायत्री । अष्टाक्षरा च गायत्रीत्युभयोरष्टसंख्यासाम्यात् ।
अभितः पार्श्वयोरुक्थानां पुरस्तात् परस्ताच्च यावग्निष्टोमौ क्रियमाणौ
तावेवास्याः गायत्र्याः पक्षौ(१) अग्निर्दैवतानां ज्योतिर्विराट्छन्दसां ज्यो-
तिरिति श्रुतेः। तस्मिन् ज्योतिष्टोमस्य समाप्तत्वादग्निष्टोमोऽपि ज्योतिः।
तस्मादेषा गायत्री ज्योतिःपक्षा । एवं ज्ञात्वाऽनुतिष्ठन् देहावसाने भासा
दीप्त्या सह स्वर्गं लोकमेति गच्छति । अस्मिंश्च लोके आजरसं याव-
ज्जीर्य्यते तावत्पर्य्यन्तं ब्रह्माद्यं ब्राह्मणजात्या अदनीयं प्रशस्तमन्नं
अत्ति भुङ्क्ते । दीप्यमानः मध्ये मध्ये ज्वरादिभिः तप्यमानः सन् । एत-
दुक्तं भवति—द्वादशाहस्य प्रथममतिरात्रे तत एकमहरग्निष्टोमः ततो-
ऽग्निष्टोमातिरात्राविति क्रमेण कर्त्तव्यानीति ॥ ५ ॥
१. तै. सं. ७. १.१.

अथैतेष्वहःसु आद्यन्तावतिरात्रौ मुक्त्वा यो मध्ये दशरात्रः क्र-
मेण कर्त्तव्यः तत्राऽऽदितः त्रिष्वहस्सु पृष्ठस्तोत्रे विकल्पेन रथन्तरं साम
कार्यमिति विधत्ते-
त्रिष्पुरस्ताद्रथन्तरमुपयन्ति त्र्यावृद्धै वाक् सर्वामेव
वाचमवरुध्य सर्वमन्नाद्यं द्वादशाहं तन्वते ॥ ६ ॥
पुरस्तात् पूर्वस्मिन् भागे दशाहस्याऽदितः त्रिष्वहःसु रथन्तरं
त्रिरुपयन्ति त्रिवारं प्रयुञ्जीरन् । त्र्यावृद्धै त्रिधा आवर्त्तमाना खलु
वाक् सुप्तिङ्कृदन्तरूपेण यद्वा वेदत्रयरूपेण त्रिधा वर्त्तमाना एव रूपा-
वर्त्तनेन रथन्तरस्य त्रिरूपापनेन सर्वां कृत्स्नामेव वाचं सर्वमन्नाद्य-
ञ्चाऽवरुध्य द्वादशाहं तन्वते विस्तारयन्ति ॥ ६ ॥
अस्मिन् पक्षे रथन्तरस्य नैरन्तर्येण प्रयोगाज्जामितादोषमाशङ्क्य
परिहरति-
जामि वा एतद्यज्ञे क्रियत इत्याहुर्यत् त्रिष्पुरस्ताद्र-
थन्तरमुपयन्तीति सौभरमुक्थानां ब्रह्मसाम भवति
तेनैव तदजामि ॥ ७ ॥
पुरस्ताद्रथन्तरं पूर्वस्मिंस्त्र्यहे रथन्तरं साम नैरन्तर्येणोपयन्तीति
यत् एतद्यज्ञे जामि नीरसमेव क्रियते प्रयुक्तस्यैव पुनः पुनः प्रयोगा-
दिति ब्रह्मवादिन आहुः । तत्रायं जामितादोषपरिहारः उक्थानां तृती-
यसवनगतानां स्तोत्राणां मध्य ब्रह्मसाम ब्रह्मणःस्तोत्रनिर्वर्त्तकं साम
तत् सौभरं कार्यम् । तेन प्रयुक्तेन सौभरेणैव एतदहरजामित्वदोषरहि-
तं सारवदेव भवति ॥ ७ ॥
ननु दशरात्रस्य प्रथमेऽहन्यग्निष्टोमसंस्थे तृतीयसवने उक्थानि न
सन्ति । तत्र कथमजामित्वमित्यत आह-
प्रत्नवत्यः प्रायणीयस्याऽह्नः प्रतिपदो भवन्ति तेनो
एव तदजामि ॥ ८ ॥
प्रतिपद्यन्ते प्रारभन्तेऽनेनाहेति प्रायणीयं पृष्ठ्यमहः । तस्य प्रायणी-
यस्याऽह्नः प्रत्नवत्यः (१)'अस्य प्रत्नामन्वद्युत'मित्याद्या ऋचः प्रतिपदो
बहिष्पवमानस्य प्रारम्भार्था भवति । तेनो तेन उ तेनैव प्रत्नवतीनां
प्रतिपत्त्वेनैव तत् प्रायणीयमहरजामि तत्रत्यानां प्रतिपदां प्रत्नवत्त्वलक्ष-
णेन विशेषणेन योगात् अहरन्तरस्य तद्योगाभावाच्च अस्याप्यह्नो
१. सा. सं. १२. १६. १.

३७० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
जामित्वदोषो न भवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥
अथ दशरात्रस्योपरिभागे अष्टमनवमदशमेष्वहःस्वपि रथन्तरस्य
त्रिरुपायनं विधत्ते—
त्रिर्वैवोपरिष्टाद्रथन्तरमुपयन्ति त्र्यावृद्धै वाक् सर्वा-
मेव वाचमवरुध्य सर्वमन्नाद्यं द्वादशाहादुत्तिष्ठन्ति ॥९॥
उपरिष्टाद्दशरात्रस्योपरितनेष्वपि त्रिष्वप्यहःसु एवमेव रथन्तरं त्रि
रुपयन्ति त्रिवारमुपगच्छेयुः । अन्यत् पूर्ववद्व्याख्येयम् । सर्वां वाचं स-
र्वमन्नाद्यं प्राप्य द्वादशाहादनुष्ठिताद्यागादुत्तिष्ठन्ति उत्क्रामन्ति तं
परिसमापयन्तीत्यर्थः । अत्रापि पूर्ववत् । जामित्वशङ्कापरिहरश्च पूर्व-
वद्योजनीयः । दशमेऽहन्यपि प्रत्नवत्यः प्रतिपद इति व्याख्यास्यति ।
अतः पूर्ववदजामित्वम् ॥ ९ ॥
इति

यस्मात्प्रथमस्त्रिरात्रो गायत्रमुखो भवति तस्मात्तेजोरूपाया गाय-
त्र्याः प्रथमतः प्रयुक्तत्वात् तत्प्रदेशादारभ्य ऊर्ध्वं ऊर्ध्वाभिमुखः सन्
अग्निर्दीप्याय ज्वलति । यस्मात् द्वितीयस्त्रिरात्रो गायत्रमध्यः तस्माद्गा-
यत्र्या मध्यतः प्रयोगात् द्यावापृथिव्योर्मध्ये तिर्यङिति तिरश्चीनो
वायुः पवते । यस्मात् तृतीयस्त्रिरात्रोत्तमः तस्माद्गायत्र्या उपरिस्थित-
त्वादादित्यो द्युलोकस्योपर्य्यवस्थाय अवाक् अवाङ्मुखस्तपति प्रका-
शयति ॥ २ ॥
अथ प्रकारान्तरेण एतेषां त्रिरात्राणां गायत्रीसम्बन्धं स्तौति—
तेजसा वै गायत्री प्रथमं त्रिरात्रं दाधार पदैर्द्विती-
यमक्षरैस्तृतीयम् ॥ ३ ॥
यैषा गायत्री चतुर्विंशत्यक्षरात्मिकाऽग्निना तेजसैव प्रथमं त्रिरात्रं
दाधार धारयति । पदैः पादैर्द्वितीयं त्रिरात्रम् । अक्षरैरात्मी