ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

अथ दशमोऽध्यायः ॥
प्रथमः खण्डः ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
अथ व्यूढद्वादशाहं विधातुकामः तदीयदशरात्रगतान् त्रिवृदादि-
स्तोमान् क्रमेण प्रशंसिष्यन् प्रथमं त्रिवृतं स्तौति—
अग्निना पृथिव्यौषधिभिस्तेनाऽयं लोकस्त्रिवृद्वायुनाऽ-
न्तरिक्षेण वयोभिस्तेनैष लोकस्त्रिवृद्योऽयमन्तरादित्येन
दिवा नक्षत्रैस्तेनाऽसौ लोकस्त्रिवृदेतदेव त्रिवृत आयतन-
मेषाऽस्य बन्धुता ॥ १ ॥
अयं पुरोवर्त्ती लोक अग्निना देवतया पृथिव्या औषधिभिस्तत्रोत्प-
न्नाभिस्तेनैतत्त्रितयेन त्रिवृत् त्रिगुणः। तथाऽन्तरिक्षेण वायुना तदधिष्ठातृ
देवतया वयोभिः पक्षिभिः तेनैतत्त्रितयेन योऽयमन्तरा द्यावापृथिव्यो-
र्मध्ये लोक एष भूसन्निहितस्त्रिवृत् त्रिगुणः । तथा दिवा द्युलक्षणस्थाने-
नाऽऽदित्येन तदधिष्ठात्रा देवतया नक्षत्रैस्तत्रत्यैर्बहुभिस्तेनैतत्त्रितयेन। एवं
उपरि दृश्यमानो लोकः योऽयं अन्तरा स्वर्गश्च पृथिवी चान्तरिक्षलोक
इत्यर्थः । तथा सूर्येण दिवा स्वर्गेण नक्षत्रैश्चाऽसौ स्वर्गो लोकस्त्रिवृत्
त्रिगुणः। एवं त्रयाणां लोकानां प्रत्येकं त्रिवृत्त्वान्नवसंख्याको यः समुदायः
एतदेव त्रिवृतः अङ्गनवकात्मकस्य त्रिवृत्स्तोमस्य आयतनं स्थानम्। एषै-
वास्य त्रिवृतो बन्धुता बन्धुसमूहः । त्रिगुणास्त्रयो लोकास्त्रिवृतः परिज-
नभूता इत्यर्थः । (१) 'ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल्' इति तल् प्रत्ययः ॥ १ ॥
एतद्वेदनमपि फलवदित्याह—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ २ ॥
एवमुक्तप्रकारेण यस्त्रिवृतं वेद सोऽपि आयतनवान् स्थानवान् ब-
न्धुमान् बान्धवैर्युक्तश्च भवति ॥ २ ॥
तस्यैव त्रिवृतो ब्रह्मवादिभिः कृतां प्रतिष्ठारूपतां प्रदर्श्योपपादयति—
तमु प्रतिष्ठेत्याहुस्त्रिवृद्ध्येवेषु लोकेषु प्रतिष्ठितः ॥३॥
१. पा. सू. ४. २. ४३.