ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३६८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
प्रतिमा वै द्वादश रात्रयः” इति श्रुतेः संवत्सरस्य द्वादशाहस्य दंष्ट्र-
स्थानीयौ । तयोर्न स्वप्तव्यं स्वापो न कार्यः । संवत्सरस्य दंष्ट्रयोः
स्वापान्नैवाऽऽत्मानमपिदधानि अपिदध्यां प्रक्षिप्येयमिति बुद्ध्या ॥ ३ ॥
अथ पक्षान्तरमाह—
तदाहुः कोऽस्वप्तुमर्हति यद्भाव प्राणो जागर तदेव
जागरितमिति ॥ ४ ॥
तत्तत्र विषये अभिज्ञा ब्रह्मवादिन आहुः लोके—को नाम पुरुषः
अस्वप्तुं स्वापमकर्त्तुमर्हति ? स्वापस्याऽवश्यम्भावित्वात् । तर्हि कथं
पूर्वोक्तदोषपरिहारः ? उच्यते-यद्भाव यदेव प्राणो देहे वर्त्तमानः प्राण-
वायुर्जागर्त्ति कदाचिदपि न स्वपिति । स हि जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु
तिसृष्वप्यवस्थासु सर्वदा प्रबुद्ध एव वर्त्तते । तदेव प्राणकर्तृकं जाग-
रणमस्य यजमानस्य जागरितं जागरणमिति उक्तदोषो न भविष्यति ४
अथ पूर्वोक्तानां चतुर्णामह्नामन्तराले उक्थसंस्थान्यष्टावहानि
कर्त्तव्यानीति विधित्सुराह—
गायत्रीं वा एतां ज्योतिःपक्षामासते यदेतं द्वादशा-
हमष्टौ मध्य उक्था अग्निष्टोमावभितो भासा स्वर्गं लो-
कमेत्याऽऽजरसं ब्रह्माद्यमन्नमत्ति दीप्यमानः ॥ ५ ॥
यत् य एतं द्वादशाहं आसते अनुतिष्ठन्ति ते एतां वक्ष्यमाणां
ज्योतिःपक्षां गायत्रीमेवाऽऽसते । कैषा गायत्री ? किं वा तस्याः पक्षभूतं
ज्योतिः ? तदुभयमुच्यते ये द्वादशाहस्य मध्ये अष्टावुक्थाः उक्थसं-
स्थाः सैषा गायत्री । अष्टाक्षरा च गायत्रीत्युभयोरष्टसंख्यासाम्यात् ।
अभितः पार्श्वयोरुक्थानां पुरस्तात् परस्ताच्च यावग्निष्टोमौ क्रियमाणौ
तावेवास्याः गायत्र्याः पक्षौ(१) अग्निर्दैवतानां ज्योतिर्विराट्छन्दसां ज्यो-
तिरिति श्रुतेः। तस्मिन् ज्योतिष्टोमस्य समाप्तत्वादग्निष्टोमोऽपि ज्योतिः।
तस्मादेषा गायत्री ज्योतिःपक्षा । एवं ज्ञात्वाऽनुतिष्ठन् देहावसाने भासा
दीप्त्या सह स्वर्गं लोकमेति गच्छति । अस्मिंश्च लोके आजरसं याव-
ज्जीर्य्यते तावत्पर्य्यन्तं ब्रह्माद्यं ब्राह्मणजात्या अदनीयं प्रशस्तमन्नं
अत्ति भुङ्क्ते । दीप्यमानः मध्ये मध्ये ज्वरादिभिः तप्यमानः सन् । एत-
दुक्तं भवति—द्वादशाहस्य प्रथममतिरात्रे तत एकमहरग्निष्टोमः ततो-
ऽग्निष्टोमातिरात्राविति क्रमेण कर्त्तव्यानीति ॥ ५ ॥
१. तै. सं. ७. १.१.