ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

अथैतेष्वहःसु आद्यन्तावतिरात्रौ मुक्त्वा यो मध्ये दशरात्रः क्र-
मेण कर्त्तव्यः तत्राऽऽदितः त्रिष्वहस्सु पृष्ठस्तोत्रे विकल्पेन रथन्तरं साम
कार्यमिति विधत्ते-
त्रिष्पुरस्ताद्रथन्तरमुपयन्ति त्र्यावृद्धै वाक् सर्वामेव
वाचमवरुध्य सर्वमन्नाद्यं द्वादशाहं तन्वते ॥ ६ ॥
पुरस्तात् पूर्वस्मिन् भागे दशाहस्याऽदितः त्रिष्वहःसु रथन्तरं
त्रिरुपयन्ति त्रिवारं प्रयुञ्जीरन् । त्र्यावृद्धै त्रिधा आवर्त्तमाना खलु
वाक् सुप्तिङ्कृदन्तरूपेण यद्वा वेदत्रयरूपेण त्रिधा वर्त्तमाना एव रूपा-
वर्त्तनेन रथन्तरस्य त्रिरूपापनेन सर्वां कृत्स्नामेव वाचं सर्वमन्नाद्य-
ञ्चाऽवरुध्य द्वादशाहं तन्वते विस्तारयन्ति ॥ ६ ॥
अस्मिन् पक्षे रथन्तरस्य नैरन्तर्येण प्रयोगाज्जामितादोषमाशङ्क्य
परिहरति-
जामि वा एतद्यज्ञे क्रियत इत्याहुर्यत् त्रिष्पुरस्ताद्र-
थन्तरमुपयन्तीति सौभरमुक्थानां ब्रह्मसाम भवति
तेनैव तदजामि ॥ ७ ॥
पुरस्ताद्रथन्तरं पूर्वस्मिंस्त्र्यहे रथन्तरं साम नैरन्तर्येणोपयन्तीति
यत् एतद्यज्ञे जामि नीरसमेव क्रियते प्रयुक्तस्यैव पुनः पुनः प्रयोगा-
दिति ब्रह्मवादिन आहुः । तत्रायं जामितादोषपरिहारः उक्थानां तृती-
यसवनगतानां स्तोत्राणां मध्य ब्रह्मसाम ब्रह्मणःस्तोत्रनिर्वर्त्तकं साम
तत् सौभरं कार्यम् । तेन प्रयुक्तेन सौभरेणैव एतदहरजामित्वदोषरहि-
तं सारवदेव भवति ॥ ७ ॥
ननु दशरात्रस्य प्रथमेऽहन्यग्निष्टोमसंस्थे तृतीयसवने उक्थानि न
सन्ति । तत्र कथमजामित्वमित्यत आह-
प्रत्नवत्यः प्रायणीयस्याऽह्नः प्रतिपदो भवन्ति तेनो
एव तदजामि ॥ ८ ॥
प्रतिपद्यन्ते प्रारभन्तेऽनेनाहेति प्रायणीयं पृष्ठ्यमहः । तस्य प्रायणी-
यस्याऽह्नः प्रत्नवत्यः (१)'अस्य प्रत्नामन्वद्युत'मित्याद्या ऋचः प्रतिपदो
बहिष्पवमानस्य प्रारम्भार्था भवति । तेनो तेन उ तेनैव प्रत्नवतीनां
प्रतिपत्त्वेनैव तत् प्रायणीयमहरजामि तत्रत्यानां प्रतिपदां प्रत्नवत्त्वलक्ष-
णेन विशेषणेन योगात् अहरन्तरस्य तद्योगाभावाच्च अस्याप्यह्नो
१. सा. सं. १२. १६. १.