ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

पतिर्वै सप्तदश' इति श्रुतेः। अतस्तस्याऽप्युत्पत्त्यपेक्षा नाऽस्ति । वायुरूपा
अनुष्टुप् च प्रजापत्यात्मकः सप्तदशश्च स्त्रीपुंसौ समभवताम्। मिथुनीभूत-
योस्तयोर्मध्ये साऽनुष्टुप् समानाकृतीनि चतुरुत्तराणि उत्तरोत्तरं चतुः
संख्यातिरिक्तानि छन्दांसि गायत्र्यादीन्यसृजत सृष्टवती । सप्तदशस्तो-
मस्तु स्वसमानजातीयान् षडुत्तरान् उत्तरोत्तरं षट्संख्ययाऽधिकान् स्तो
मान् त्रिवृदादीनसृजत । छन्दसां मध्ये गायत्री चतुर्विंशत्यक्षरा । ततश्च-
तुराधिक्येनोष्णिगष्टाचत्वारिंशदक्षरा भवति । पुनश्चतुराधिक्ये सति
द्वात्रिंशदक्षराऽनुष्टुप् सम्पद्यते । ततोऽक्षरचतुष्टयेन षट्त्रिंशदक्षरा
बृहतीत्यादि चतुरुत्तरत्वं छन्दसां द्रष्टव्यम् । स्तोमेष्वपि त्रिवृत्स्तोमो
नवस्तोत्रीयात्मकः । ततः षड्भिः स्तोत्रीयाभिराधिक्ये पञ्चदशस्तोमो
निष्पद्यते । पुनः षडाधिक्ये एकविंशस्तोम इत्यादि षडुत्तरत्वं स्तोमा-
नामप्यूहनीयम् । तावनुष्टुप्सप्तदशावेतान् पूर्वोक्तान् विराजं मध्यतः
उष्णिगनुष्टुभोर्मध्ये प्राजनयतां उत्पादितवन्तौ । त्रिंशदक्षरा हि विराट्
द्वाभ्यामक्षराभ्यामधिका उष्णिगेव विराट् भवति । तथा चोक्तं-'द्वाभ्यां
विराट् स्वराजा'विति ॥ ४ ॥
अथ सृष्टानां स्तोमानां मध्ये स्तोमद्वयस्याहर्विशेषसम्बन्धं प्र-
दर्शयन् तयोरहोरहरन्तरात् पूर्वप्रयोज्यत्वमाह—
त्रिवृच्च त्रिणवश्च राथन्तरौ तावजश्चाऽश्वश्चान्वसृ-
ज्येतां तस्मात्तौ राथन्तरं प्राचीनं प्रधूनुतः ॥ ५ ॥
त्रिवृच्च त्रिणवश्चेत्येतौ द्वौ स्तोभौ राथन्तरौ राथन्तरेऽहनि प्रयोज्यौ।
पृष्ठ्यषडहे प्रथमतृतीयपञ्चमानि त्रीण्यहानि राथन्तराणि । अन्यानि त्री-
णि बार्हतानि । तदुक्तं सूत्रकृताऽश्वलायनेन (१)'अभिप्वलवपृष्ठ्याहानि
रथन्तरपृष्ठान्ययुजानिबृहत्पृष्ठानीतराणी'ति। अतः एतौ स्तोमौ तृ-
तीयस्याऽह्नः सप्तदशस्याऽवरुद्धत्वात् प्रथमपञ्चमयोरहोः प्रयोज्यत्वा-
द्राथन्तरौ तौ स्तोमावनु पश्चात् तयोः सृष्ट्यनन्तरं अजश्चाश्वश्चेत्येतौ
पशू असृज्येतां सृष्टावभूताम् । तस्मात्पश्चात् सृष्टत्वात् तावजाश्वौ
राथन्तरमहः प्राचीनं प्राक्तनं बार्हता द्वितीयादेरहः पूर्वं प्रयोज्यं प्रधूनुतः
प्रक्षिपतः स्थापयत इत्यर्थः ॥ ५ ॥
अथाऽन्ययोः स्तोमयो रहर्विशेषसम्बन्धं दर्शयन् तस्याऽहर्विशेष-
स्य पश्चाद्भाविनोऽपि दीप्तिर्भवतीत्याह—
पञ्चदशश्चैकविंशश्च बार्हतौ तौ गौश्चाऽविश्चान्वसृ-
१. आश्व. श्रौ. उ. १. ५. १-३.