ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

दशमाध्याये प्रथमः खण्डः । ३६५

तमु तमेव त्रिवृतं प्रतिष्ठा प्रतिष्ठात्मक इति ब्रह्मवादिनः आहुः । कु-
तो हेतोः ? त्रिवृद्ध्येव त्रिवृत्स्तोम एव खलु एषु पूर्वोक्तेषु भूरादिषु प्र-
त्येकं त्रिगुणलोकेषु प्रतिष्ठितः । तदायतनत्वप्रतिपादनात् तत्रैवाऽऽश्रि-
तो वर्तते । ततस्तस्य प्रतिष्ठात्वम् ॥ ३ ॥
अथ पञ्चदशस्तोमं पूर्ववत् प्रशंसति —
अर्द्धमास एव पञ्चदशस्याऽऽयतनमेषाऽऽस्य बन्धुता॥४॥
मासस्यार्द्धमर्द्धमासः। (१) 'अर्द्धं नपुंसक'मित्येकदेशिसमासः। अर्द्धर्मा-
सेऽपि पञ्चदशसंख्या विद्यते । अतः पञ्चदशस्य पञ्चदशस्तोमस्यार्द्धमास
एव आयतनं स्थानम् । एष एवाऽर्द्धमासः अस्य पञ्चदशमुपपादयतीति
बन्धुता बन्धुसमूहः । निर्दिश्यमानप्रति निर्द्दिश्यमानयोरेकतामापादय-
न्ति सर्वनामानि पर्यायेण तत्तल्लिङ्गतामुपाददत इति वचनादत्राऽपि
निर्द्दिश्यमानापेक्षया एषेति स्त्रीलिङ्गता ॥ ४ ॥
वेदनं प्रशंसति—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥
स्पष्टम् ॥ ५ ॥
अथाऽस्य पञ्चदशस्य ओजोबलरूपत्वमभिधायोपपादयति—
तं चौजो बलमित्याहुरर्द्धमासशो हि प्रजाः पशव ओ-
जो बलं पुष्यन्ति ॥ ६ ॥
तं पञ्चदशस्तोमं ओजोरूपं बलरूपं चेत्याहुः ब्रह्मवादिनः बलहेतुः
शरीरे वर्त्तमानो रसविशेषः, ओजो बलं प्रसिद्धम्। अर्द्धमासश अर्द्धमासेन
हि क्षीरादिरसोपजीवनसहितेन प्रजाः मनुष्याः पशवश्च ओजो बलं
च पुष्यन्ति पोषयन्ति वर्द्धयन्ति । अतस्तदायतनोभयात्मकत्वमुपपन्नम्॥६॥
अथ सप्तदशस्तोमं प्रशंसति—
संवत्सर एव सप्तदशस्याऽऽयतनं द्वादश मासाः पञ्च-
र्त्तव एतदेव सप्तदशस्याऽऽयतनमेषाऽस्य बन्धुता ॥ ७ ॥
सप्तदशस्तोमस्य संवत्सर एवाऽऽयतनम्। कथं तस्य सप्तदशसंख्यायो
गः ? तदाह-द्वादश मासाश्चैत्राद्याः । हेमन्तशिशिरयोः समासे नैकत्वात्
पञ्चर्त्तवः । एवं सप्तदशावयवः संवत्सरः तस्मादेतदेव सप्तदशस्याऽऽय-
तनमित्युक्तस्योपसंहारः । गतमन्यत् ॥ ७ ॥

---

१. पा. सू. ४. २. ४३.