ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

यदेता वक्ष्यमाणाः या रात्रयः एतावदेव संवत्सरे वर्त्तमानं बलं
वीर्यं बलसाध्यं वीरकर्म च संवत्सरस्य सारभूता रात्रयः इत्यर्थः ।
काः पुनरेताः ? (१)द्वादश पौर्णमास्यः द्वादशमासात्मके संवत्सरे द्वाद-
शसंख्याकाः पौर्णमास्यो भवन्ति । एकाष्टकाश्च द्वादश भवन्ति । य-
द्यपि माघकृष्णाष्टम्येवैका । तथा चाऽध्वर्युसूत्रम्-(२)या माघ्याः पूर्ण-
मास्याः उपरिष्टाद्यष्टका तस्यामष्टमी ज्येष्ठया सम्पद्यते तामेकाष्टकेत्या-
चक्षत" इति, तथापि तत्सामान्यात् चैत्रादिमासगताः सर्वा एव
कृष्णाष्टम्योऽत्रैकाष्टकाशब्देनोच्यन्ते । तथाऽमावास्याश्च द्वादश भव-
न्ति । एवं संवत्सरे यावदेव षट्त्रिंशद्दिवसात्मकमिन्द्रियं तत्सर्व-
मेतेन द्वादशाहेन षट्त्रिंशद्दिवससाध्येन आप्त्वा प्राप्याऽवरुन्धे स्वा-
त्मनि निदधाति ॥ ११ ॥
अथ द्वादशाहस्य विराट्सम्पत्तिमाह—
त्रिंशदक्षरा वा एषा विराट् षडृतव ऋतुष्वेव वि-
राजा प्रतितिष्ठत्यृतुभिर्विराजि ॥ १२ ॥
द्वादशाहस्य हि दीक्षोपसत्सुत्या मिलित्वा षट्त्रिंशदहानि
भवन्ति । तत्र यानि त्रिंशत् सा विराट्(२) "त्रिंशदक्षरा विराट्" इति
श्रुतेः । यान्यवशिष्टानि षट् ते षडृतवः । स्पष्टमन्यत् ॥ १२ ॥
पुनः षट्त्रिंशत्सङ्ख्यामवगुत्य स्तौति—
द्वात्रिंशदक्षरा वा एषाऽनुष्टुब्वागनुष्टुप् चतुष्पा-
दः पशवो वाचा पशून्दाधार तस्माद्वाचा सिद्धा वाचा-
हूता आयन्ति तस्मादु नाम जानते ॥ १३ ॥
अथ द्वादशाहस्य यान्यादितो द्वात्रिंशदहानि एषा द्वात्रिंशदक्षरा-
नुष्टुबेव । यान्यवशिष्टानि तानि चत्वारि तानि चतुष्पादः पशवः ।
अनुष्टुप् च वाग्रूपा । तया पूर्वप्रयुक्तया वाचा चतुष्पादः पशून् दा-
धाराऽऽत्मनि धारयति । यस्मादेवं तस्मादेव कारणात् पशवो वाचा
सिद्धाः वाग्व्यवहारे लब्धाः वाचा नामधेयात्मकेन शब्देन आहूताः आ-
कारिताश्च सन्तः पशवः आयन्ति आगच्छन्ति । यस्मादेव पशून् वा-
चा दाधार तस्मादेव कारणात्ते पशवः स्वं स्वं नाम जानते अवग-
च्छन्ति ॥ १३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे वेदार्थप्रकाशसहिते दशमाध्यायस्यतृतीयः खण्डः
१. आप. गृ. २१. १० २. तै. सं. ७. ४. ३.