ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३६२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ष्ठानेन स प्रजापतिरराध्नोत् प्रजादिभिः समृद्धोऽभवत् । राधसाधसं-
सिद्धाविति धातुः ॥ १ ॥
एवं द्वादशाहः समृद्धिहेतुरित्युक्तम् । अथ तस्मिन् द्वादशाहे या
द्वादश दीक्षा सोऽपि समृद्धिहेतुः । किमु वक्तव्यं द्वादशाहस्य समृद्धि-
हेतुत्व इत्यभिप्रायेणाऽऽह--
पिता नोऽरात्सीदिति मासा उपासीदं॑स्ते दीक्ष-
यैवाऽराध्नुवन्नुपसत्सु त्रयोदशमदीक्षयन् सोऽनुव्यमभ-
वत् तस्मादुपसत्सु दिदीक्षाणोऽनुव्यं॑ भवत्येव च हि
त्रयोदशं मासं चक्षते नैव च ॥ २ ॥
संवत्सरात्मकः प्रजापतिः नोऽस्माकं पिता अरात्सीत् अनेन द्वाद-
शाहेन समृद्धोऽभूदिति बुध्वा मासाश्चैत्राद्या मासदेवता अपि एनं
द्वादशाहमुपासीदन् अनुष्ठानमुपागच्छन् ते दीक्षयैव द्वादशदिवसनि-
ष्पाद्येन दीक्षासंस्कारेणैव अराध्नुवन् समृद्धा अभवन् । द्वादशभिर्दीक्षा-
दिवसैरेव समृद्धास्ते मासा उपसत्सु, द्वादशाहस्य द्वादश दीक्षाः, द्वाद-
शोपसदो द्वादश प्रसुत, इति स्थितिः । येषु दिवसेषु सायंपातः-
कालयोः प्रवर्ग्र्योपसदोरनुष्ठानं ते दिवसा उपसद् इत्युच्यन्ते । तेषूप-
सद्दिवसेषु त्रयोदशसंख्यापूरकं संसर्पाहस्पत्याख्यं मासं अदीक्षयन् ।
समृद्धा मासाः तमपि दीक्षया समस्कुर्वन् । स त्रयोदशो मासः अनुव्यं
अनुपूर्वात् वेतेर्गतिकर्मणः सम्पदादिलक्षणो भावे क्किप् । ततो द्वितीये-
कवचने(१)'एरनेकाच' इति यण् । अनुव्यमनुगमनं प्रति अभवत् अजा-
यत द्वादशानां मासानामनुगन्ता त्रयोदशो मासो जात इत्यर्थः ।
यस्मात्ते पूर्वदीक्षया समृद्धाः अतः पश्चाद्भाविनो मासस्य त्रयोदशस्य
युक्तमनुगन्तृत्वम् । यस्मादेवं तस्मादुपसत्सु दिदीक्षाणो दीक्षां कृतवान्
पुरुषोऽनुव्यं भवति अनुगमनं प्रति समर्थो भवति । सर्वेषां पूर्वदीक्षि-
णामनुयायी भवतीति । तस्मादुपसत्सु त्रयोदशेन न दीक्षितव्यम् । त-
था चाध्वर्युसूत्रम्(२) एको द्वादशाहेन यजेत त्र्यषीड् द्वादश त्रयोदश
वा । तेषामुपसत्सु त्रयोदशं दीक्षयन्ति । तस्मात द्वादशाहे त्रयोदशेन न
ब्रह्मणा भवितव्यमित्येक" इति । अत एव मासान्तरवत् प्राधान्याभा-
वात् कदाचिदेव त्रयोदशं मासं नैव चक्षते कचिदेव संवत्सरेऽस्तीति
कथयन्ति, न चैनं सर्वस्मिन् संवत्सरे । एवमुक्तेन प्रकारेण द्वादशाहेन
१. पा. सू. ६. ४. ८२, २. आप. श्रौ. २१. १. ११-१३