ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

अथ षष्ठः खण्डः ॥
द्वादशाहस्य दशरात्रस्य पञ्चभिरध्यायैः स्तोत्रीयाः सामानि च
विधास्यन् तत्र पृष्ठ्यषडहे या स्तोत्रीयाः सामानि च तेषामसाङ्कर्याय
प्रत्यहं विभिन्नानि रूपाणीतः परं षड्भिः खण्डैः प्रदर्श्यन्ते । तत्राऽऽदित-
स्त्रिभिः स्तोत्रीयाणां रूपाणि, ततस्त्रिभिः साम्नां रूपाणीति विवेकः ।
एवं प्रदर्शितरूपैरुपेतः स्तोत्रीयाः तद्युक्तानि सामानि चोत्तरत्र विधे-
यानि । तथोत्तरत्र गायत्र्यः सत्यस्त्रिष्टुभो रूपेण त्रिष्टुभः सत्यो जग-
त्या रूपेणेत्यादिना छन्दसामपि प्रत्येकमसाधारणरूपवत्त्वं सिद्धवदा-
म्नायते । अतो ऽनेन खण्डेन सहस्तोमछन्दःसाम्नां साधारणानि रूपा-
णि षडक्षरसम्बन्धीन्यभिधीयन्ते । तत्र प्रथमस्याऽहस्तदीयस्तोमादेश्च
रूपाणि दर्शयति—
एति प्रेत्याशुमद्वीतिमदृक्मत्तेजस्वद्युज्जानं प्रथम-
स्याऽह्नो रूपं त्रिवृतः स्तोमस्य गायत्रस्य छन्दसो रथन्त-
रस्य साम्नः ॥ १ ॥
आ इति प्र इति एवमेतदुपसर्गद्वयं प्रथमस्य त्रिवृत्स्तोमकस्य प्राय-
णीयस्याऽह्नो रूपमहरन्तराद्यावर्त्तकम् । अत एव(१) “अग्न आयाहि वी-
तये”(२) ‘आ नो मित्रावरुणा’(३) ‘प्र सोमासो विपश्चितः’(४) ‘प्र सो
मासो मदच्युत’ इत्यादिकमुक्तरूपद्वयोपेतं तस्मिन्नहनि प्रयुज्यमानस्य
त्रिवृत्स्तोमस्य गायत्रस्य छन्दसो रथन्तरस्य साम्नश्चैतदेव रूपम् ।
अतः एतेषामप्यसाधारणरूपत्वसिद्धिः । एवमाशुमदित्यादावपि यो-
ज्यम् । अशु व्याप्तावित्यस्माद्धातोर्निष्पन्न आशुशब्दः । स चाऽस्मि-
न्नहनि(५) ‘अश्वन्न त्वा वाजिन’(६) ‘अश्वायन्तो मघवन्निन्द्र वाजिन’
इत्यादिषु दृश्यते । तदभिप्रायेणेदमाशुमदिति आशुमत् आशुधातुनि-
ष्पन्नशब्दयुक्तम् ।
यद्वा आशुरश्वः अर्थपरोऽयमाशुशब्दः । आशुशब्दार्थयुक्त-
मित्यर्थः । वीतिमत् वीगत्यादिषु’ एतद्धातुनिष्पन्नेन शब्देन युक्त-
म् । तथा हि-वीतियुक्तं दृश्यते-‘अग्न आयाहि वीतये, ‘प्रसोम देव
१. सा. सं. उ. १. १. ४. १. २. सा. सं. १. १. ५. १.
३. सा. सं. उ. १. २. १९. १. ४. सा. सं. उ. १. २. २१. १.
५. सा. सं. उ. १. १. १०. १. ६. सा. सं. उ. १. १. ११. २.