ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

दशमाध्याये द्वितीयः खण्डः । ३५९
इत्थं विराजो ज्योतिरात्मकत्वमुक्तम् । अथाऽग्निष्टोमस्य ज्योति-
ष्टोमत्वं निर्वक्ति—
तस्माद्यो विराजंꣳ स्तोमंꣳसम्पद्यते तं ज्योतिष्टो-
मोऽग्निष्टोम इत्याचक्षते विराड्ढि छन्दसां ज्योतिः ॥२॥
यस्मादुक्तप्रकारेण विराड् ज्योतिरात्मिका तस्मात् यस्तोमः, अत्र
स्तोमशब्देन स्तोमवान् याग उच्यते, यः सोमयागो विराजं सम्पद्यते ।
यत्र संस्तुतानां सर्वासां स्तोत्रीयाणां दशसंख्याविभागे अन्ततो
दशसंख्ययैव परिसमाप्यते नावशिष्यते स यागः विराजं सम्पद्यते ।
दशाक्षरा विराडिति श्रुतेरीदृशसंख्यैव विराद् तस्या अत्र सद्भावात् तं
स्तोमं स्तोमवन्तं सोमयागं ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोम इत्याचक्षते ज्योतीरू-
पविराट्सम्पत्तेः ज्योतिष्टोमः, अन्तिमे स्तोत्रे 'यज्ञायज्ञा वो अग्नये' इत्य-
स्यामृचि गीयमानस्याऽग्निष्टोमस्य सद्भावादग्निष्टोम इत्युभयथाऽभिज्ञा
ब्रह्मवादिनः कथयन्ति । अस्य चाऽग्निष्टोमस्य संस्तुतस्य विराट्सम्प-
त्तिः षोडशेऽध्याये 'तस्य नवतिशतं स्तोत्रीया' इत्यत्राऽस्माभिः प्रद-
र्शिता । पूर्वमाख्यायिकया यद्विराजो ज्योतीरूपत्वमुक्तं तदेव विव्रियते-
छन्दसां गायत्र्यादीनां मध्ये विराट्छन्दो हि ज्योतिः ज्योतिरात्मि-
केति ॥ २ ॥
एतद्ब्राह्मणार्थं जानतोऽपि ज्योतिर्भवतीत्याह—
ज्योतिः समानानां भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥
समानानां सदृशानां ज्ञातीनां मध्ये एवंवेदिता ज्योतिः ज्योति-
ष्मान् तेजस्वी भवति । इत्थं विराट्सम्पत्त्या ज्योतिष्टोमत्वं प्राप्तो योऽ-
ग्निष्टोमः षष्ठाद्यध्यायैर्विस्तरेण विहितः स इह द्वादशाहे प्रकृतितयाऽ-
स्माभिरीरितः ॥ ३ ॥
अथ द्वादशाहमध्ये यो दशरात्रः तत्साधनभूतानां त्रिवृदादिस्तो-
मानां गायत्र्यादिछन्दसाञ्च सृष्टिमाह—
अनुष्टुप् च वै सप्तदशश्च समभवतां साऽनुष्टुप् चतु-
रुत्तराणि छन्दाꣳस्यसृजत षडुत्तरान् स्तोमान् सप्तदश-
स्तावेतान्मध्यतः प्राजनयताम् ॥ ४ ॥
गायत्र्यादीनां मध्ये येयमनुष्टुप् सा (१)'वाग्वा अनुष्टुबि'ति श्रुतेः
वाग्रूपत्वात् उत्पत्तिं नापेक्षते सप्तदशस्य स्तोमस्य प्रजापतिः '(२)प्रजा-
१. तै. सं. ५. १. ३. २. तै. ब्रा. १. ५. १०. ६. ता. ब्रा. २. १०. ५.