ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

दशमाध्याये तृतीयः खण्डः । ३६१
ज्येतां तस्मात्तौ बार्हतं प्राची॒नं भास्कुरुतः ॥ ६ ॥
पञ्चदशश्चैकविंशश्चेति द्वौ स्तोमौ बार्हतौ बार्हतेऽहनि प्रयोज्यौ
तावनु पश्चात् गौश्चाऽश्वश्चेत्येतौ पशू असृज्येतां सृष्टावभूताम्। तस्मा-
द्बार्हतयोः पञ्चदशैकविंशयोरनन्तरं सृष्टत्वात् तौ पशू बार्हतं द्वितीयच-
तुर्थादिकमहः प्राचीनं प्राक्तनं, अञ्चुर्गतिपूजनयोः, यथा पूजितं भवति
तथा भास्कुरुतः भासा दीप्त्या युक्तं कुरुतः ॥ ६ ॥
एवं वाग्रूपानुष्टुभः सकाशात् प्रजापतेः आत्मनः सप्तदशाच्चोक्तां
सृष्टिं जानतः फलमाह—
एवं वै विद्वांसमाहुरापि ग्राम्याणां पशूनां वाच
आजानाति ॥ ७ ॥
एवमुक्तां सृष्टिं विद्वांसं जानन्तं पुरुषं आहुर्ब्रह्मवादिनः, किमिति
ग्राम्याणां ग्रामे भवानां गवादीनां पशूनामपि च वाचः अव्यक्तानि वा-
क्यानि आजानाति अभिजानातीति । एवं विद्वान् पुरुषः मनुष्यवा-
क्यस्येव पशूनां वाक्यस्याऽपि आकारणादिकमर्थं जानातीत्यर्थः ॥७॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे दशमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
अथ तृतीयः खण्डः ॥
अथ द्वादशाहमृद्धिफलकं विधित्सुराह—
प्रजापतिरकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स आत्म-
न्नृतव्यमपश्यत्तत ऋत्विजोऽसृजत यदृत्तव्यादसृजत तदृ-
त्विजामृत्वक्त्वं तैरेतं द्वादशाहमुपासीत्तत्सोऽराध्नोत् ॥
अस्य जगतः सृष्टेः प्रागवस्थायां प्रजापतिः सर्वस्य स्रष्टा अकामयत
ऐच्छत् । किमिति ? बहु स्यां नानाविधकार्यात्मना अहं बहुर्भवेयम् ,
तदर्थं प्रजायेय प्रजारूपेणोत्पद्येयेति । एवं कामयमानः स प्रजापतिः
आत्मन् आत्मनि स्वस्मिन् ऋतव्यं ऋतौ ऋतुकाले भवं गर्भस्य कारणं
बीजमपश्यत् दृष्टवान् । ततस्तस्मात् आत्मन ऋतव्यात् प्रजापतिर्ऋत्वि-
जोऽसृजत यद्यस्मात् ऋतव्यात् सृष्टवान् तस्मात् ऋत्विजां याजकानां
ऋत्विकत्वं ऋत्विगिति नाम सम्पन्नम् । एवमृत्विजः सृष्ट्वा तैः सृष्टैः एतं
द्वादशाहं, अत्राहःशब्देन सवनत्रयात्मकः सोमयागः उक्तः, तमेतं द्वा-
दशाहसंज्ञं सोमयागं उपासीदत् उपागच्छत् अन्वतिष्ठदित्यर्थः । तदनु-
३१ ता० ब्रा०