ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

दशमाध्याये तृतीयः खण्डः । ३६५
यो वै यः छन्दसां गायत्र्यादीनां मध्ये स्वराजं स्वयमेव राजमा-
नां दीप्यमानां वेद स स्वाराज्यं स्वायत्तदीप्तिमत्तामश्नुते । तस्यैव
विवरणम्-प्र स्वाराज्यमाप्नोतीति । का सौ छन्दसां स्वराडुच्यते? बृहती
खलु छन्दसां मध्ये स्वराट् स्वयमेव राजमाना यन्वित्यहरन्यानि छन्दां-
सि वर्षीयांसि कस्माद्बहत्युच्यत इत्यादिना बृहत्याः सर्वलोकव्यापकत्व-
स्य चाऽन्येषां छन्दसां बृहत्यन्तर्भावस्य चोक्तत्वादिति । स्पष्टमन्यत् ॥८॥
अथ स्वाराज्यप्राप्तिहेतुभूतं बृहत्यात्मना द्वादशाहं प्रशंसति-
तां वा एतामन्नाद्याय व्यावृज्याऽऽसते यदेतं द्वाद-
शाहं द्वादश दीक्षा द्वादशोपसदो द्वादश प्रसुतः षट्-
त्रिंशदेता रात्रयो भवन्ति षट्त्रिंशदक्षरा बृहती ॥ ९ ॥
तां पूर्वोक्तां स्वराड्रूपामेवेतां बृहतीमन्नाद्याय अन्नाद्यफलाय व्या-
वृज्य विभज्य आसते अनुतिष्ठन्ति यत् ये यजमाना एतं द्वादशाहमास-
ते। कथं बृहत्या विभाग इति ? उच्यते-अथ द्वादशाहस्य द्वादश रात्रयो
दीक्षाः दीक्षया पयोव्रतादिनियमात्मिकया युक्ता भवन्ति । ततो द्वा-
दश रात्रयः उपसदः । ततो द्वादश प्रसुतः सुत्याः । एवं षट्त्रिंशत्स-
ङ्ख्याका एता रात्रयो दिवसाः भवन्ति । बृहती च षट्त्रिंशदक्षरा ।
ततो बृहतीमेवैवं त्रेधा विभज्य द्वादशाहं कुर्वाणाः अन्नाद्यायाऽनुति-
ष्ठन्तीत्यन्वयः । अतः स्वराडात्मिकया बृहत्या संस्तुतत्वात् द्वादशा-
होऽपि स्वराज्यहेतुरित्युक्तो भवति ॥ ९ ॥
अथोक्तं दीक्षादिकमवयुत्य प्रशंसति-
जायते वाव दीक्षया पुनीत उपसद्भिर्देवलोकमेव
सुत्यायाऽप्येति ॥ १० ॥
“ब्राह्मणो वा एष जायते यो दीक्षित” इति श्रुत्यन्तरात् द्वादश-
दिवसानुष्ठितया दीक्षया पुनर्यजमानो जायते । ततः कृताभिरुप-
सद्भिः पुनीते शुध्यति । ततः शुद्धः सन् सुत्यया द्वादशदिवसकृतया
तत्साध्येन सोमयागेन देवलोकं देवानां लोकं स्वर्गादिकं अप्येत्यपि ग-
च्छति । अनेन देवलोकप्राप्तिरपि द्वादशाहस्य फलमित्युक्तं भवति ॥१०॥
अथाऽनेन संवत्सरसम्बन्धीन्द्रियवीर्यप्राप्तिरपि भवतीत्याह-
एतावद्भाव संवत्सर इन्द्रियं वीर्यं यदेता रात्रयो
द्वादश पौर्णमास्यो द्वादशैकाष्टका द्वादशाऽमावास्या
यावदेव संवत्सर इन्द्रियं वीर्यं तदेतेनाऽऽप्त्वाऽवरुन्धे
द्वादशाहेन ॥ ११ ॥