ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

दशमांध्याये प्रथमः खण्डः । ३५७
तं त्रिणवस्तोमं पुष्टिः अभिवृद्धिः तद्रूप इत्याहुर्ब्रह्मवादिनः । हि
यस्मादेष त्रिणवः पुष्टोऽभिवृद्धः त्रिवृदेव त्रिणवस्तोम एव त्रिरावृत्या
पुष्टस्त्रिणव इति व्यपदिश्यते । अतोऽस्य पुष्टिरूपता युक्ता ॥ १५ ॥
अथ त्रयस्त्रिंशस्तोमं प्रशंसति-
देवता एव त्रयस्त्रिꣳशस्याऽऽयतनं त्रयस्त्रिꣳशद्देव-
ताः प्रजापतिश्चतुस्त्रिꣳश एतदेव त्रयस्त्रिꣳशस्याऽऽयत-
नमेषाऽस्य बन्धुता ॥ १६ ॥
त्रयस्त्रिंशस्य स्तोमस्य देवता आयतनं त्रयस्त्रिंशत्संख्याका हि देव-
ताः । अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादशाऽऽदित्याः, इन्द्रश्चेति द्वात्रिं-
शत् । प्रजापतिस्त्रयस्त्रिंशत्संख्यापूरकः । एतदेव त एव देवाः त्रयस्त्रिंश-
स्याऽऽयतनमित्युक्तोपसंहारः । एषैवाऽस्य स्तोमस्य बन्धुता बन्धुसमूहः
त्रयस्त्रिंशद्देवा एवाऽस्य परिजनभूता इत्यर्थः ॥ १६ ॥
एतद्वेदनं फलवदित्याह-
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ १७ ॥
स्पष्टम् ॥ १७ ॥
अथाऽस्य स्तोमस्य नाकरूपत्वमुपपादयति-
तमु नाक इत्याहुर्न हि प्रजापतिः कस्मै चनाऽकम् ॥१८॥
तमु तमेव त्रयस्त्रिंशस्तोमं नाकः, कं सुखं अकं दुःखं नास्त्यस्मिन्
अकमिति नाकः, दुःखलेशेनाऽसंस्पृष्टः सुखात्मक इत्याहुः । न खलु
प्रजापतिः सर्व्वं सृष्ट्वा कस्मैचन कस्मैचिदपि पुरुषाय अकं दुःखहेतुर्भ-
वति । अतस्तदायतनोऽपि स्तोमः नाकात्मक इत्यर्थः। (१)‘नभ्राणनपान्नवे
दानासत्या’ इत्यादिना प्रकृतिभावस्य निपातनात् (२)‘नलोपो नञः’
इति नाक इत्यत्र नञो नकारस्य लोपो न भवति ॥ १८ ॥
अथ चतुर्विंशादयः स्तोमा छन्दोमास्तान् प्रशंसति-
छन्दांस्येव छन्दोमानामायतनमेषां बन्धुता ॥ १९ ॥
छन्दोभिर्गायत्र्यादिभिर्मीयमानाश्चतुर्विंशादयः स्तोमाश्छन्दोमाः ।
तेषां छन्दांस्येव गायत्र्यादीन्येवाऽऽयतनम्।तत्र चतुर्विंशस्य चतुर्विंश-
दक्षरात्मिका त्रिष्टुबायतनम् । अष्टाचत्वारिंशस्य तृतीयस्य छन्दोमस्या-
ष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती आयतनम् । एषां च्छन्दोमानामेषा बन्धुता
एषां गायत्र्यादय एव बन्धुसमूहः ॥ १९ ॥
१. पा. सू. ६. ३. ७५. २. पा. सू. ६. ३. ७३.