ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३६४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
सर्वे कुर्युः। तथा च भगवानापस्तम्बः(१)सर्वे याजमाने स्थानिनः ।
सर्वे याजमानं कुर्युः। गृहपतिरेव परार्थानि यथा यूपाञ्जनमृतुयाज्या-
मिति। गृहपतिरेव सामिधेनीकल्पेनावदानकल्पेनेति प्रक्रामेयुर्यानि चा-
न्यान्येवंरूपाणि स्यु"रिति ॥ ४ ॥
एवं सति स्वस्य गृहपतित्वं सहदीक्षिणोऽन्यांश्च यजमानान् यः
कामयेत तस्य तत्प्राप्त्युपायं दर्शयति—
यो वै देवानां गृहप॑तिं वेदाऽश्नुते गार्हपतं प्र गार्ह-
पतमाप्नोति ॥ ५ ॥
यो वै देवानां गृहपतिं सहदीक्षिणश्च वेद जानाति स गार्हपतं
गृहपतित्वं सह दीक्षिणश्चाऽश्नुते । एतस्यैव विवरणं गार्हपतमाप्नो-
तीति ॥ ५ ॥
कोऽसौ देवानां गृहपतिः ? के वा सह दीक्षिणः ? इत्युभयं दर्शयति-
संवत्सरो वै देवानां गृहपतिः स एव प्रजापति-
स्तस्य मासा एव सह दीक्षिणः ॥ ६ ॥
संवत्सरः खलु देवानां मध्ये गृहपतिः कालात्मकस्य तस्य कथं
गृहपतित्वमित्याशङ्क्योच्यते—स एव संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिरेव
संवत्सरात्मना वर्त्तमानो गृहपतिर्जात इत्यर्थः । तस्य संवत्सरात्मनः
प्रजापतेः मासा एव सह दीक्षिणः सह दीक्षमाणा अन्ये यजमाना
अभवन् ॥ ६ ॥
एतदेवोपसंहरति—
विन्दते सह दीक्षिणोऽश्नुते गार्हपतं प्र गार्हपत-
माप्नोति य एवं वेद ॥ ७ ॥
एवमुक्तमर्थं यो वेद जानाति स वेदिता सहदीक्षिणः सह दीक्ष-
माणानन्यान् यजमानान् विन्दते लभते स्वयं च गार्हपतं गृहपतित्व-
मश्नुते ॥ ७ ॥
अथ द्वादशाहं बृहत्यात्मना तुष्टुवानस्तस्य प्रथमं स्वराज्यप्राप्ति-
हेतुतामाह—
यो वै छन्दसां स्वराजं वेदाऽश्नुते स्वाराज्यं प्र स्वा-
राज्यमाप्नोति बृहती वाव छन्दसां स्वराडश्नुते स्वा-
राज्यं प्र स्वाराज्यमाप्नोति य एवं वेद ॥ ८ ॥
१. आप. श्रौ. २१. १. १८, १९; २२. २. ३.