ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३४६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
मनु पश्चात् प्राण उपदस्यति यजमानस्य प्राणोऽपि क्षयं प्राप्नोति । हि
यस्मात् सोमः प्राणः प्राणहेतुः तस्मात् सोमस्योपदासे प्राणोपदासो
युक्त इत्यर्थः ॥ १ ॥
अत एवं सति प्रायश्चित्तमपेक्षितम् तत्र शाखान्तरीयं मतं तावद्दर्शयति—
तदाहुः पयोऽवनयेदिति ॥ २ ॥
तत्तत्र कलशे उपदासविषय आहुः केचिच्छाखिनः । किमिति ?
पयोऽवनयेदिति द्रोणकलशस्थे सोमे उपक्षीणे तत्र दुग्धं पयोऽवनीय
तेन सोमकार्याणि कर्त्तव्यानीति ॥ २ ॥
अथ स्वमतं दर्शयति—
अथो खल्वाहुरन्तर्हितमिव वा एतद्यत्पयो हिरण्य-
मेवाऽपोऽभ्यवनयेद्धिरण्यमभ्युन्नयेदिति ॥३॥
अथो खल्विति पक्षान्तरपरिग्रहे । अभिज्ञा ब्रह्मवादिन आहुः कथ-
यन्ति । किमिति ? यत् एतदन्तर्हितमिव वै अन्तर्हितमसन्निकृष्टमप्रत्यक्ष-
मेव दोहनात्प्राक् गवामूधसि वर्त्तमानस्याऽप्रत्यक्षत्वात् । अतः सोमस्या-
न्तर्द्धाने अन्तर्हितस्य पयसोऽवनयनमयुक्तम् । किं तर्हि?द्रोणकलशेऽव-
नेयम्। तदुच्यते-द्रोणकलशे हिरण्यं निधाय अपोऽभ्यवनयेदभिपूरयेदि-
त्याहुः । (१)‘सोमस्य वा अभिषूयमाणस्य प्रिया तनूरुदक्रामत्। तत्सुवर्णं
हिरण्यमभवदिति'श्रुत्यन्तरात् सुवर्णं सोमस्य प्रियशरीरम् । अभि रुप-
यर्थः । सुवर्णस्योपरि वसतीवर्याख्या हैयङ्गवीनमिश्रिता अपोऽवनये-
दासिञ्चेत् । चमसानामुन्नयनकाले तेषु च हिरण्यं निधायाऽभ्युन्नयेद-
भिपूरयेदित्याहुर्ब्रह्मवादिनो ब्रूयुः ॥ ३ ॥
अस्मिन् पक्षे प्रागुक्तस्य प्राणोपदासस्य परिहारो यथा भवति
तथा दर्शयति—
प्राणा वा आपोऽमृतं हिरण्यममृत एवाऽस्य प्राणान्
दधाति स सर्व्वमायुरेति ॥ ४ ॥
आपः प्राणा वै प्राणरूपा एव तद्धेतुत्वात्।(२)‘अन्नमयं हि सौम्य मन
आपोमयः प्राण' इति हि वयमधीमहे । हिरण्यञ्चाऽमृतं मरणरहितं त-
स्य तैजसत्वेनाऽत्यन्ताग्निसंयोगेऽपि विनाशाभावात् । अत्र चाऽपां हिर-
ण्यस्य च समुच्चयविधानादस्य यजमानस्य प्राणानमृते मरणाभाव
एव दधाति निदधाति स्थापयति । अतः स यजमानः सर्व्वं सम्पूर्णं ब्रा-
१. तै. ब्रा. १. ४. ७. ४. २. छान्दो. उ. ६. ७. ६.

नवमाध्याये नवमः खण्डः । ३४७
ह्लानक्लृप्तं शतवर्षलक्षणं आयुरेति प्राप्नोति ॥ ४ ॥
अथ नाराशंसस्योपशोषणे प्रायश्चित्तं विधित्सुः पूर्ववत्तस्य शो-
षणमनर्थहेतुरिति दर्शयति—
यस्य नाराशंस उपवायति नाराशंसमेवास्योपवी-
यन्तं प्राणोऽनुपदस्यति प्राणो हि सोमः ॥ ५ ॥
सवनमुखेष्वग्नौ समुद्धृताः पुनर्भक्षिताः पुनर्वसतीवरीभिः'आप्या-
यस्व' इति मन्त्रेण पूरिताश्चमसा नाराशंसाः। सामान्याभिप्रायमेकवच-
नम्। यस्य यजमानस्य नाराशंस उपवायति उपशुष्यति 'ओवै शोषणे
भौवादिकः। उपवायन्तमुपशुष्यन्तं नाराशंसमनु पश्चादस्य यजमानस्य
प्राण उपदस्यत्युपशुष्यति क्षयमुपगच्छति । नाराशंसात्मकः (१)शुष्य-
माणः सोमो हि यस्मात् प्राणसंस्कृतः तस्मादित्यर्थः ॥ ५ ॥
तत्र कर्तव्यमाह—
यमध्वर्युंरन्ततो ग्रहं गृह्णीयात्तस्याऽऽप्तुमवनयेत् ॥ ६ ॥
यमध्वर्युंरन्तः समीपे नाराशंसशोषणसमीपकाले गृह्णीयात् त-
स्यैकदेशमग्नौ हुत्वा प्राणसंस्कृतं नाराशंसमाप्तुं प्राप्त्यर्थं हुतशेषं च-
मसे यथाऽऽसिञ्चेत् । तथा चाध्वर्युसूत्रम्(२)'यदि नाराशंस उपदस्येद्य-
मध्वर्युः पूर्वं ग्रहं गृह्णीयात्तं वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा चमसाध्वर्यवे
प्रयच्छेत्तेनैनं स आप्याययतीति' ॥ ६ ॥
तदेतद्ग्रहावनयनं प्रशंसति—
प्रायश्चित्यै वै ग्रहो गृह्यते प्रायश्चित्येवाऽस्मै प्रायश्चि-
त्तिं करोति ॥ ७ ॥
नाराशंसोपशोषणसमये ग्रहो गृह्यते स न केवलं होमार्थं तथैव
गृह्यते । अपि तु सन्निधानात् प्रायश्चित्यै प्रायश्चित्तार्थमपि । अतः प्रा-
यश्चित्तार्थं गृहीतेन ग्रहेणैवाऽस्मै यजमानाय प्रायश्चित्तिं प्रायो वि-
नाशस्तस्य समाधानं ज्ञानं चित्तिर्नाराशंसोपशोषणजनितदोषस्यो-
पशमनं करोति ॥ ७ ॥
(३)यदि पीतापीतौ सोमौ सङ्गच्छेयातामन्तः परिध्य-
१. शुष्यमाण इत्यपपाठः । २. आप. श्रौ. १४. २८. १.
३. इदमेव वाक्यमापस्तम्बश्रौतसूत्रे हुताहुतसंसर्गप्रायश्चित्ततया हुताहुतपदघटितमा-
म्नातं ( आप. श्रौ. १४. ३०. २. ) तत्र द्रष्टव्यम् ।

• उत्तरार्द्ध्ये = जुहुयादुत्तरार्द्ध्ये!
  Wait, what happens to 'उत्तरार्द्ध्ये' before 'पूर्वार्द्ध्ये'?
  Locative singular: उत्तरार्द्ध्ये (uttarārddhye).
  Before 'पू' (consonant): 'उत्तरार्द्ध्ये' ends in 'े'.
  Does 'े' remain 'े' before 'पू'?
  YES! In Sanskrit, 'e' before a consonant DOES NOT CHANGE! It remains 'े'!
  So: जुहुयादुत्तरार्द्ध्ये पूर्वार्द्ध्ये उपरवः!
  Wait, look at line 18:
  जुहुयादुत्तरार्द्ध्येपू-
  Wait, let's look at the letters:
  जु - हु - या - दु - त्त - रा - र्द्ध्ये - पू -
  Yes! 'र्द्ध्ये' has 'े' (slant left) + repha (slant right with curve)!
  It is NOT 'ै', it is 'े' + repha = 'र्द्ध्ये'!
  And in line 22:
  'उत्तराद्ध्यंपूर्वार्द्ध्य उपरव इति'
  Wait, let's look at line 22:
  Is that 'उत्तराद्ध्ये' or 'उत्तराद्ध्यं'?
  Wait, look at line 22:
  उ - त्त - रा - र्द्ध्ये - पू - र्वा - र्द्ध्ये
  Wait, look at the mark above द्ध्य in line 22:
  It has

नवमाध्याये नवमः खण्डः । ३४९
इन्दुरित्यादिना मन्त्रेणाऽववृष्टस्य वर्षणेन दूषितस्य सोमस्य क्रि-
याग्रहणं कर्त्तव्य'मिति कर्मणः सम्प्रदानत्वा(१) "चतुर्थ्यर्थे बहुल"मि-
ति षष्ठी । तं सोमं भक्षयेत् ॥ १० ॥
अस्य च मन्त्रस्य शेषं दर्शयति-
'तस्य त इन्दविन्द्रपीतस्येन्द्रियावतस्सर्व्वगणस्य
सर्व्वगण उपहूत उपहूतस्य भक्षयामि' ॥ ११ ॥
अयमर्थः- इन्दुरयं रसात्मकः सोम इदममृतमयं द्युस्थानं सोम-
मवागादवाप्नोतु । हे इन्दो तस्य तथाविधस्य ते तवांशमहं भक्ष-
यामि । कीदृशस्य तव ? इन्द्रपीतस्येन्द्रण पीतस्येन्द्रियावतो वीर्य्यवतः
सर्व्वगणस्य सर्वैर्ऋत्विग्गणैरर्पितस्योपहूतस्य 'अध्वर्युरुपह्वयस्व' इत्या-
दिभिः कृतोपह्वानस्य । भक्षयिता विशेष्यते-सर्वगणः समानभक्षैरन्यैर्ऋ-
त्विग्गणैश्चक्षुरादीन्द्रियगणैर्वा युक्तोऽन्यैर्ऋत्विग्भिर्मन्त्रेणाऽनुज्ञातः ॥११॥
चमसहोमानन्तरं तद्भक्षणं कर्त्तव्यम् । कृते च तस्मिन्नध्वर्युणा
स्तोत्रोपाकरणं कार्य्यम् । यद्यध्वर्युश्चमसभक्षणात्पूर्वं स्तोत्रमुपाकुर्य्यात्
तदा कर्त्तव्यं प्रायश्चित्तमाह-
"हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्र" इत्याज्येनाऽभ्युपाकृतस्य
जुहुयादाग्नीध्रं परेत्य "भूतानां जातः पतिरेक आसीत् स
दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां तस्मै त इन्दो हविषा विधेम
स्वाहे"ति सैव तस्य प्रायश्चित्तिः ॥ १२ ॥
अभ्युपाकृतस्याऽभक्षितं चमसमभिलक्ष्योपाकृतं प्रारब्धं स्तोत्रं
यस्य स तथोक्तः । तादृशस्य यजमानस्याऽनुपाकरणदोषापगमनार्थं-
माग्नीध्रीयाधिष्ण्यं परेत्य प्राप्य तस्मिन् 'हिरण्यगर्भ' इति मन्त्रेणाज्येन
द्रव्येण जुहुयात् । 'भूतानां जात' इत्यादिस्तस्य मन्त्रस्य शेषः। तस्य दोष-
स्य सैवाऽऽहुतिः प्रायश्चित्तिरूपशमहेतुः । मन्त्रस्याऽयमर्थः- अत्र सर्वस्य
भूतभौतिकप्रपञ्चस्य सृष्टेः पुरा हिरण्यगर्भः हिरण्मयस्याऽण्डस्य गर्भभूतः
प्रजापतिः समवर्त्तत परस्माद्ब्रह्मणः सकाशादजायत । स च जातो जा-
तमात्र एव भूतानां स्वात्मना सृज्यानां सर्वेषां भूतजातानामेकोऽसा-
धारणः पतिरासीदधिपतिरभवत् । स च पृथिवीं विस्तीर्णां द्यामुता-
पीमां भूमिं च दाधार धृतवान् । तस्मै हिरण्यगर्भाय हे इन्दो सोम ते
तव सम्बन्धिना हविषा विधेम परिचरेम। 'तस्मा' इति कर्मणि चतुर्थी॥१२॥
१. पा. सू. २. ३. ६२.
३० ता० ब्रा०

अथ सोमाभिषवार्थग्राव्णां भेदे कर्त्तव्यमाह—
यदि ग्रावाऽपि शीर्यते पशुभिर्यजमानो व्यृद्ध्यते प-
शवो वै ग्रावाणो द्युतानस्य मारुतस्य साम्ना स्तुयुः ॥१३॥
यद्यभिषवसमये ग्रावाऽपि शीर्यते विशीर्णो भिन्नो भवेत्तदा
यजमानः पशुभिर्गवादिभिर्व्यृद्ध्यते पशवो हीयन्ते । ग्रावाणः पशव एव
खलु । पशवो यथा क्षीरादिरसप्रदा एवं सोमरसप्रदातृत्वात् ग्राव्णां
पशुत्वम् । तथा च तद्भेदनेन पशुहानिर्युज्यते । तदैतत्प्रायश्चित्तं कर्त्त-
व्यम् । मरुत्सम्बन्धिनो द्युतानस्यैतत्संज्ञस्य ऋचः साम्ना । तत्साम च
(१)‘वृत्रस्य त्वा श्वसथात्’ इत्यस्यामुत्पन्नम् । तेन साम्ना होतारः स्तु-
वीरन् ॥१३॥
ग्राव्णां भेदे साम्नः सम्बन्धो योग्य इत्याह—
मारुता वै ग्रावाणः स्वेनैवैनांस्तद्रूपेण समर्द्धयति॥१४॥
मारुता मरुद्देवत्याः खलु ग्रावाणः ‘मरुतो नशतोपाक्ष्या’ इति हि
ग्राव्णां योजनमन्त्रः । तस्मान्मारुतस्य साम्नः करणेनैनान् ग्राव्णः
स्वेनैव रूपेण समर्द्धयति समृद्धान् पूर्णावयवान् करोति ॥ १४ ॥
अथ सोमस्याऽभिदाहे प्रायश्चित्तं विधत्ते—
यदि सोममभिदहेद्ग्रहानध्वर्युः स्पाशयेत स्तो-
त्राण्युद्गाता शस्त्राणि होताऽथ यथापूर्वं यज्ञेन चरेयुः प-
ञ्च दक्षिणा देयाः पाङ्क्तो यज्ञो यावान्यज्ञस्तमेवारभते-
ऽवभृथादुदेत्य पुनर्दीक्षते तन्न तद्द्याद्यद्धास्यं स्यात् पुरा
द्वादश्या दीक्षेत यद्द्वादशीमतिनयेदन्तर्द्धीयेत ॥ १५ ॥
यदि सदोहविर्धानादीनि प्रमादादग्निना दह्येरन् तदा सोमादिकं
सर्वं यज्ञसम्भारमादाय तत्समीपे पुनरन्यद्देवयजनमध्यवसाय यज्ञ-
शेषोऽनुष्ठेयः । यदि सोममपि हविर्द्धानादिभिः सहाऽग्निरभिदहेत् तदा-
ध्वर्युर्ग्रहानूर्द्धपात्राणि वायव्यानि स्पाशयेत, एतावदनुष्ठितमेतावन्नेति
कृताकृतविभागं जानीयात् । तथोद्गाता स्तोत्राणि होता च शस्त्राणि ।
अथाऽनन्तरमन्यद्देवयजनमध्यवसाय यथापूर्वं पूर्ववदन्यं सोममाहृत्या-
भिषुत्य पुनरवशिष्टेन यज्ञेन चरेयुर्यजेयुः । क्रतुसंकल्पावसरे यावत्यो
दक्षिणादातव्यत्वेन संकल्पितास्तासां स्थाने पञ्चैव दक्षिणा गावो दे-
१. सा. सं. पू. ४. १. ४. २.

ा विहुतं पुनः॥ मा भेम निष्पथा इवे- Wait, look atपुरूवसुर्निष्कत्र्ता: Is it पुरूवसुर्निष्कत्र्ताorपुरुवसुर्निष्कत्र्ता? In RV 8.1.12: "पुरूवसुर्निष्कत्र्ता" (with dirgha रू! Rigveda has पुरूवसुः). Here: पुरूवसुर्निष्कत्र्ता! Notice रूhas the tail in the middle. Andनिष्कत्र्ता: त्ताwith repha. Thenविहुतं पुनः॥ Thenमा भेम निष्पथा इवे-(RV 8.1.13:मा भेम निष्पथा इवेन्द्र त्वदराणा इव । वनानि न प्रजहितान्यद्रिवो दुरोषासो अमन्महि ॥`)

• Line 18:
  न्द्र त्वदराणा इव। वनानि न प्रजहितान्यद्रिवो दुरोषा-
  Wait, त्वदराणा or त्वदरासः? Here: त्वदराणा इव।
  Wait, is there a danda after इव? Yes: इव।

• Line 19:
  `सो अमन्महि। अमन्महीद

कौटिल्ये Wait, what is the letter beforeकौटिल्ये? । ह कौटिल्ये->हृ कौटिल्ये? Wait! Dhatupatha: ह्वृ कौटिल्ये! Look at the glyph: is it हorह्वorहृ? It looks like हृwith a line? No, it looks likeहwith something, orहृ? Wait, in line 10: (३)हु हृरेश्चन्दसी’ति-> wait! Pāṇini 7.2.31 isह्वृश्च्छन्दसि! Wait, let's look at footnote 4: ४. पा. सू. ७. २. ३१. Wait, footnote 3 is:३ पा. सू. २. ४. ८२.(which isअव्ययादाप्सुपः). Wait, where is footnote (३) in the text? In line 10: (३)हुor(३)ह्व? Let's look at line 9 end: । ह कौटिल्येor। हृ कौटिल्ये? Dhatupatha: ह्वृ कौटिल्ये(Bhvādi). The letter hasहand a small stroke at the bottom right. In older fonts,

नवमाध्याये दशमः खण्डः । ३५३
मयं वर्णं रूपं कृत्वा तेजआदीन्यपक्रामन्ति अपगच्छन्ति । तेजः शरीर-
कान्तिः, इन्द्रियं अक्षयोग्यं, वीर्य्यं बलकर्म, अन्नाद्यं प्रशस्तमन्नं, प्रजाः
पुत्रभृत्यादयः पशवो गवाद्याः एवमेतेषां अपक्रमणात् स यजमानः पा-
पीयान् भवितोः ईश्वरो निकृष्टो भवितुं समर्थः स्यात् । (१)'ईश्वरे तो-
सुन्कसुनो' विति भवतेस्तुमर्थे तोसुन् प्रत्ययः ॥ २ ॥
तत्र प्रायश्चित्तत्वेन पशुयागः कर्त्तव्य इत्याह—
त्वाष्ट्रं पशुं बहुरूपमालभेत त्वष्टा वै पशूनां रूपा-
णां विकर्त्ता तमेव तदुपधावति स एनं तेजसेन्द्रियेण
वीर्येणाऽन्नाद्येन प्रजया पशुभिः पुनस्समर्द्धयति सैव
तस्य प्रायश्चित्तिः ॥ ३ ॥
त्वाष्ट्रं त्वष्टृदेवत्यं बहुरूपं नानारूपं पशुं छागं आलभेत संज्ञपयेत्
बहुरूपेण पशुना त्वष्टारं यजेतेत्यर्थः । नानारूपस्य त्वष्टुश्च सम्बन्धयो-
ग्यतामाह-त्वष्टा खलु पशूनां गवादीनां यानि परस्परं विभिन्नानि रूपा-
णि तेषां विविधं कर्त्ता । तथा च तैत्तिरीयकम्-(२)यावच्छो वै रेतस्-
'सिक्तस्य त्वष्टा रूपाणि विकरोति तावच्छो वै तत् प्रजायत' इति ।
तत्तेन बहुरूपेण पशुना तं त्वष्टारमेव उपधावत्युपगच्छति । स च त्वष्टा-
ऽनेन पशुना प्रीतस्सन् एनं यजमानं तेजआदिभिः पुनः समर्द्धयति
समृद्धं करोति । तस्य यूपविरोहस्य सैव प्रायश्चित्तिः ॥ ३ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे नवमाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥१०॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकश्रीवीरबुक्कभूपा-
लसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये साम-
वेदार्थप्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
नवमोऽध्यायः ॥
१. पा. सू. ३. ४. १३. २. तै. सं. १. ५. ९.

अथ दशमोऽध्यायः ॥
प्रथमः खण्डः ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
अथ व्यूढद्वादशाहं विधातुकामः तदीयदशरात्रगतान् त्रिवृदादि-
स्तोमान् क्रमेण प्रशंसिष्यन् प्रथमं त्रिवृतं स्तौति—
अग्निना पृथिव्यौषधिभिस्तेनाऽयं लोकस्त्रिवृद्वायुनाऽ-
न्तरिक्षेण वयोभिस्तेनैष लोकस्त्रिवृद्योऽयमन्तरादित्येन
दिवा नक्षत्रैस्तेनाऽसौ लोकस्त्रिवृदेतदेव त्रिवृत आयतन-
मेषाऽस्य बन्धुता ॥ १ ॥
अयं पुरोवर्त्ती लोक अग्निना देवतया पृथिव्या औषधिभिस्तत्रोत्प-
न्नाभिस्तेनैतत्त्रितयेन त्रिवृत् त्रिगुणः। तथाऽन्तरिक्षेण वायुना तदधिष्ठातृ
देवतया वयोभिः पक्षिभिः तेनैतत्त्रितयेन योऽयमन्तरा द्यावापृथिव्यो-
र्मध्ये लोक एष भूसन्निहितस्त्रिवृत् त्रिगुणः । तथा दिवा द्युलक्षणस्थाने-
नाऽऽदित्येन तदधिष्ठात्रा देवतया नक्षत्रैस्तत्रत्यैर्बहुभिस्तेनैतत्त्रितयेन। एवं
उपरि दृश्यमानो लोकः योऽयं अन्तरा स्वर्गश्च पृथिवी चान्तरिक्षलोक
इत्यर्थः । तथा सूर्येण दिवा स्वर्गेण नक्षत्रैश्चाऽसौ स्वर्गो लोकस्त्रिवृत्
त्रिगुणः। एवं त्रयाणां लोकानां प्रत्येकं त्रिवृत्त्वान्नवसंख्याको यः समुदायः
एतदेव त्रिवृतः अङ्गनवकात्मकस्य त्रिवृत्स्तोमस्य आयतनं स्थानम्। एषै-
वास्य त्रिवृतो बन्धुता बन्धुसमूहः । त्रिगुणास्त्रयो लोकास्त्रिवृतः परिज-
नभूता इत्यर्थः । (१) 'ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल्' इति तल् प्रत्ययः ॥ १ ॥
एतद्वेदनमपि फलवदित्याह—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ २ ॥
एवमुक्तप्रकारेण यस्त्रिवृतं वेद सोऽपि आयतनवान् स्थानवान् ब-
न्धुमान् बान्धवैर्युक्तश्च भवति ॥ २ ॥
तस्यैव त्रिवृतो ब्रह्मवादिभिः कृतां प्रतिष्ठारूपतां प्रदर्श्योपपादयति—
तमु प्रतिष्ठेत्याहुस्त्रिवृद्ध्येवेषु लोकेषु प्रतिष्ठितः ॥३॥
१. पा. सू. ४. २. ४३.

दशमाध्याये प्रथमः खण्डः । ३६५

तमु तमेव त्रिवृतं प्रतिष्ठा प्रतिष्ठात्मक इति ब्रह्मवादिनः आहुः । कु-
तो हेतोः ? त्रिवृद्ध्येव त्रिवृत्स्तोम एव खलु एषु पूर्वोक्तेषु भूरादिषु प्र-
त्येकं त्रिगुणलोकेषु प्रतिष्ठितः । तदायतनत्वप्रतिपादनात् तत्रैवाऽऽश्रि-
तो वर्तते । ततस्तस्य प्रतिष्ठात्वम् ॥ ३ ॥
अथ पञ्चदशस्तोमं पूर्ववत् प्रशंसति —
अर्द्धमास एव पञ्चदशस्याऽऽयतनमेषाऽऽस्य बन्धुता॥४॥
मासस्यार्द्धमर्द्धमासः। (१) 'अर्द्धं नपुंसक'मित्येकदेशिसमासः। अर्द्धर्मा-
सेऽपि पञ्चदशसंख्या विद्यते । अतः पञ्चदशस्य पञ्चदशस्तोमस्यार्द्धमास
एव आयतनं स्थानम् । एष एवाऽर्द्धमासः अस्य पञ्चदशमुपपादयतीति
बन्धुता बन्धुसमूहः । निर्दिश्यमानप्रति निर्द्दिश्यमानयोरेकतामापादय-
न्ति सर्वनामानि पर्यायेण तत्तल्लिङ्गतामुपाददत इति वचनादत्राऽपि
निर्द्दिश्यमानापेक्षया एषेति स्त्रीलिङ्गता ॥ ४ ॥
वेदनं प्रशंसति—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥
स्पष्टम् ॥ ५ ॥
अथाऽस्य पञ्चदशस्य ओजोबलरूपत्वमभिधायोपपादयति—
तं चौजो बलमित्याहुरर्द्धमासशो हि प्रजाः पशव ओ-
जो बलं पुष्यन्ति ॥ ६ ॥
तं पञ्चदशस्तोमं ओजोरूपं बलरूपं चेत्याहुः ब्रह्मवादिनः बलहेतुः
शरीरे वर्त्तमानो रसविशेषः, ओजो बलं प्रसिद्धम्। अर्द्धमासश अर्द्धमासेन
हि क्षीरादिरसोपजीवनसहितेन प्रजाः मनुष्याः पशवश्च ओजो बलं
च पुष्यन्ति पोषयन्ति वर्द्धयन्ति । अतस्तदायतनोभयात्मकत्वमुपपन्नम्॥६॥
अथ सप्तदशस्तोमं प्रशंसति—
संवत्सर एव सप्तदशस्याऽऽयतनं द्वादश मासाः पञ्च-
र्त्तव एतदेव सप्तदशस्याऽऽयतनमेषाऽस्य बन्धुता ॥ ७ ॥
सप्तदशस्तोमस्य संवत्सर एवाऽऽयतनम्। कथं तस्य सप्तदशसंख्यायो
गः ? तदाह-द्वादश मासाश्चैत्राद्याः । हेमन्तशिशिरयोः समासे नैकत्वात्
पञ्चर्त्तवः । एवं सप्तदशावयवः संवत्सरः तस्मादेतदेव सप्तदशस्याऽऽय-
तनमित्युक्तस्योपसंहारः । गतमन्यत् ॥ ७ ॥

१. पा. सू. ४. २. ४३.

[३६६] ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

अथ पूर्ववद्वेदनं प्रशंसति—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ ८ ॥
स्पष्टम् ॥ ८ ॥
अथाऽस्य सप्तदशस्य प्रजातिरूपत्वं विधायोपपादयति—
तमु प्रजातिरित्याहुः संवत्सरं हि प्रजाः पशवोऽनु-
प्रजायन्ते ॥ ९ ॥
तं सप्तदशस्तोमं प्रजातिः प्रजोत्पत्त्यात्मक इत्याहुर्ब्रह्मवादिनः कुतः ?
हि यस्मात् संवत्सरमनु सम्वत्सरानन्तरमेव गर्भरूपाः प्रजाः पशवश्च
प्रजायन्ते उत्पद्यन्ते । अतः संवत्सरायतनसप्तदशस्य प्रजात्यात्मकत्वमु-
पपन्नम् ॥ ९ ॥
अथैकविंशस्तोमं प्रशंसति—
आदित्य एवैकविंशस्याऽऽयतनं द्वादश मासाः पञ्च-
वर्त्तव इमे लोका असावादित्य एकविंश एतदेवैक-
विंशस्याऽऽयतनमेषाऽस्य बन्धुता ॥ १० ॥
एकविंशस्य स्तोमस्य आदित्य एवाऽऽयतनं आश्रयः मासाद्यपेक्षया
तस्यैकविंशत्वेन उभयोः सादृश्यात् । गतमन्यत् ॥ १० ॥
तद्वेदनं प्रशंसति—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥११॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ११ ॥
अथाऽऽस्य स्तोमस्य देवतल्पत्वं विधाय तद्वेदनेन सह स्तौति—
तमु देवतल्प इत्याहुः प्र देवतल्पमाप्नोति य एवं वेद ॥१२॥
स्पष्टम् ॥ १२ ॥
अथ त्रिणवस्तोमं प्रशंसति—
त्रिवृदेव त्रिणवस्याऽऽयतनमेषाऽस्य बन्धुता ॥१३॥
त्रिवृत्स्तोम एव त्रिणवस्तोमस्याऽऽश्रयः यतोऽयं त्रिवृत् समु-
दायात्मकः । समुदायश्च समुदायाश्रय एवेति प्रसिद्धम् ॥ १३ ॥
अथैतद्वेदनं प्रशंसति—
आगतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ १४ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १४ ॥
तस्य च पुष्टिरूपत्वं विधाय प्रशंसति—
तमु पुष्टिरित्याहुस्त्रिवृद्ध्येवैष पुष्टः ॥ १५ ॥

दशमांध्याये प्रथमः खण्डः । ३५७
तं त्रिणवस्तोमं पुष्टिः अभिवृद्धिः तद्रूप इत्याहुर्ब्रह्मवादिनः । हि
यस्मादेष त्रिणवः पुष्टोऽभिवृद्धः त्रिवृदेव त्रिणवस्तोम एव त्रिरावृत्या
पुष्टस्त्रिणव इति व्यपदिश्यते । अतोऽस्य पुष्टिरूपता युक्ता ॥ १५ ॥
अथ त्रयस्त्रिंशस्तोमं प्रशंसति-
देवता एव त्रयस्त्रिꣳशस्याऽऽयतनं त्रयस्त्रिꣳशद्देव-
ताः प्रजापतिश्चतुस्त्रिꣳश एतदेव त्रयस्त्रिꣳशस्याऽऽयत-
नमेषाऽस्य बन्धुता ॥ १६ ॥
त्रयस्त्रिंशस्य स्तोमस्य देवता आयतनं त्रयस्त्रिंशत्संख्याका हि देव-
ताः । अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादशाऽऽदित्याः, इन्द्रश्चेति द्वात्रिं-
शत् । प्रजापतिस्त्रयस्त्रिंशत्संख्यापूरकः । एतदेव त एव देवाः त्रयस्त्रिंश-
स्याऽऽयतनमित्युक्तोपसंहारः । एषैवाऽस्य स्तोमस्य बन्धुता बन्धुसमूहः
त्रयस्त्रिंशद्देवा एवाऽस्य परिजनभूता इत्यर्थः ॥ १६ ॥
एतद्वेदनं फलवदित्याह-
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ १७ ॥
स्पष्टम् ॥ १७ ॥
अथाऽस्य स्तोमस्य नाकरूपत्वमुपपादयति-
तमु नाक इत्याहुर्न हि प्रजापतिः कस्मै चनाऽकम् ॥१८॥
तमु तमेव त्रयस्त्रिंशस्तोमं नाकः, कं सुखं अकं दुःखं नास्त्यस्मिन्
अकमिति नाकः, दुःखलेशेनाऽसंस्पृष्टः सुखात्मक इत्याहुः । न खलु
प्रजापतिः सर्व्वं सृष्ट्वा कस्मैचन कस्मैचिदपि पुरुषाय अकं दुःखहेतुर्भ-
वति । अतस्तदायतनोऽपि स्तोमः नाकात्मक इत्यर्थः। (१)‘नभ्राणनपान्नवे
दानासत्या’ इत्यादिना प्रकृतिभावस्य निपातनात् (२)‘नलोपो नञः’
इति नाक इत्यत्र नञो नकारस्य लोपो न भवति ॥ १८ ॥
अथ चतुर्विंशादयः स्तोमा छन्दोमास्तान् प्रशंसति-
छन्दांस्येव छन्दोमानामायतनमेषां बन्धुता ॥ १९ ॥
छन्दोभिर्गायत्र्यादिभिर्मीयमानाश्चतुर्विंशादयः स्तोमाश्छन्दोमाः ।
तेषां छन्दांस्येव गायत्र्यादीन्येवाऽऽयतनम्।तत्र चतुर्विंशस्य चतुर्विंश-
दक्षरात्मिका त्रिष्टुबायतनम् । अष्टाचत्वारिंशस्य तृतीयस्य छन्दोमस्या-
ष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती आयतनम् । एषां च्छन्दोमानामेषा बन्धुता
एषां गायत्र्यादय एव बन्धुसमूहः ॥ १९ ॥
१. पा. सू. ६. ३. ७५. २. पा. सू. ६. ३. ७३.

३५८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एतद्वेदनं प्रशंसति—
आयतनवान् बन्धुमान् भवति य एवं वेद ॥ २० ॥
स्पष्टम् ॥ २० ॥
अथ तेषां छन्दोमानां पुष्टिरूपत्वं विधाय प्रशंसति—
तानु पुष्टिरित्याहुः पशवो हि छन्दोमाः ॥ २१ ॥
तानेतांश्चतुर्विंशादीन् पुष्टिः पुष्ट्यात्मका इत्याहुः । हि यस्मात्
पशवश्छन्दोमाः पशुसाधनभूताः । पशवश्च क्षीरादिप्रदानेन पुष्टिहेतव
इति युक्तं छन्दोमानां पुष्टिरूपत्वम् ॥ २१ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे वेदार्थप्रकाशसहिते
दशमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥
अथ द्वितीयः खण्डः ॥
अथ द्वादशाहं विधित्सुस्तत्प्रकृतिभूतस्याऽग्निष्टोमस्य ज्योतिष्टो-
मत्वं निर्वक्तुमुपक्रमते—
प्रजापतिः प्रजा असृजत सोऽताम्यत्तस्मै वाग्ज्यो-
तिरुद्गृह्णात्सोऽब्रवीत्को मेऽयं ज्योतिरुदग्रहीदिति स्वैव
ते वागित्यब्रवीत्तामब्रवीद्विराजं त्वा छन्दसां ज्यो-
तिष्कृत्वा यजान्ता इति ॥ १ ॥
पुरा प्रजापतिः सर्वकारणभूतः स्रष्टा सृष्टव्याः प्रजाः प्रजोपलक्षितं
सर्वं जगद् असृजत सृष्टवान् । सृष्ट्वा च सः प्रजापतिरताम्यत् अश्रा-
म्यत् व्यापारबाहुल्यात् । एवं श्रान्तस्य तस्मै, षष्ठ्यर्थे चतुर्थी, तस्य
प्रजापतेर्ज्योतिस्तेजः वाग्देवता उदगृह्णात् उत्कृष्टा गृहीतवती । स
प्रजापतिरब्रवीत्—मे मदीयं ज्योतिस्तेजः कोऽयमुदग्रहीदिति । ततो
वाक् प्रजापतिमब्रवीत् । किमिति ? तदुच्यते–हे प्रजापते ते तव स्वैव
स्वभूतैव वागहं त्वदीयं ज्योतिरुदग्रहीषमिति । ततस्तां वाचं प्रजाप-
तिरब्रवीत्–हे वाक्ज्योतिः ! मदीयेन ज्योतिषा युक्तां त्वा त्वां छन्दसां
गायत्र्यादीनां मध्ये विराजं विराडात्मकं छन्दः कृत्वा यजान्तै यजे-
रन् यजान्ता इति यजेर्लैटि (१)‘लेटोऽडाटौ’वित्याडागमः (२)‘वैतो-
ऽन्यत्र इत्यैत्वम् ॥ १ ॥
१. पा. सू. ३. ४. ९४. २. पा. सू. ३. ४. ९६.

दशमाध्याये द्वितीयः खण्डः । ३५९
इत्थं विराजो ज्योतिरात्मकत्वमुक्तम् । अथाऽग्निष्टोमस्य ज्योति-
ष्टोमत्वं निर्वक्ति—
तस्माद्यो विराजंꣳ स्तोमंꣳसम्पद्यते तं ज्योतिष्टो-
मोऽग्निष्टोम इत्याचक्षते विराड्ढि छन्दसां ज्योतिः ॥२॥
यस्मादुक्तप्रकारेण विराड् ज्योतिरात्मिका तस्मात् यस्तोमः, अत्र
स्तोमशब्देन स्तोमवान् याग उच्यते, यः सोमयागो विराजं सम्पद्यते ।
यत्र संस्तुतानां सर्वासां स्तोत्रीयाणां दशसंख्याविभागे अन्ततो
दशसंख्ययैव परिसमाप्यते नावशिष्यते स यागः विराजं सम्पद्यते ।
दशाक्षरा विराडिति श्रुतेरीदृशसंख्यैव विराद् तस्या अत्र सद्भावात् तं
स्तोमं स्तोमवन्तं सोमयागं ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोम इत्याचक्षते ज्योतीरू-
पविराट्सम्पत्तेः ज्योतिष्टोमः, अन्तिमे स्तोत्रे 'यज्ञायज्ञा वो अग्नये' इत्य-
स्यामृचि गीयमानस्याऽग्निष्टोमस्य सद्भावादग्निष्टोम इत्युभयथाऽभिज्ञा
ब्रह्मवादिनः कथयन्ति । अस्य चाऽग्निष्टोमस्य संस्तुतस्य विराट्सम्प-
त्तिः षोडशेऽध्याये 'तस्य नवतिशतं स्तोत्रीया' इत्यत्राऽस्माभिः प्रद-
र्शिता । पूर्वमाख्यायिकया यद्विराजो ज्योतीरूपत्वमुक्तं तदेव विव्रियते-
छन्दसां गायत्र्यादीनां मध्ये विराट्छन्दो हि ज्योतिः ज्योतिरात्मि-
केति ॥ २ ॥
एतद्ब्राह्मणार्थं जानतोऽपि ज्योतिर्भवतीत्याह—
ज्योतिः समानानां भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥
समानानां सदृशानां ज्ञातीनां मध्ये एवंवेदिता ज्योतिः ज्योति-
ष्मान् तेजस्वी भवति । इत्थं विराट्सम्पत्त्या ज्योतिष्टोमत्वं प्राप्तो योऽ-
ग्निष्टोमः षष्ठाद्यध्यायैर्विस्तरेण विहितः स इह द्वादशाहे प्रकृतितयाऽ-
स्माभिरीरितः ॥ ३ ॥
अथ द्वादशाहमध्ये यो दशरात्रः तत्साधनभूतानां त्रिवृदादिस्तो-
मानां गायत्र्यादिछन्दसाञ्च सृष्टिमाह—
अनुष्टुप् च वै सप्तदशश्च समभवतां साऽनुष्टुप् चतु-
रुत्तराणि छन्दाꣳस्यसृजत षडुत्तरान् स्तोमान् सप्तदश-
स्तावेतान्मध्यतः प्राजनयताम् ॥ ४ ॥
गायत्र्यादीनां मध्ये येयमनुष्टुप् सा (१)'वाग्वा अनुष्टुबि'ति श्रुतेः
वाग्रूपत्वात् उत्पत्तिं नापेक्षते सप्तदशस्य स्तोमस्य प्रजापतिः '(२)प्रजा-
१. तै. सं. ५. १. ३. २. तै. ब्रा. १. ५. १०. ६. ता. ब्रा. २. १०. ५.

पतिर्वै सप्तदश' इति श्रुतेः। अतस्तस्याऽप्युत्पत्त्यपेक्षा नाऽस्ति । वायुरूपा
अनुष्टुप् च प्रजापत्यात्मकः सप्तदशश्च स्त्रीपुंसौ समभवताम्। मिथुनीभूत-
योस्तयोर्मध्ये साऽनुष्टुप् समानाकृतीनि चतुरुत्तराणि उत्तरोत्तरं चतुः
संख्यातिरिक्तानि छन्दांसि गायत्र्यादीन्यसृजत सृष्टवती । सप्तदशस्तो-
मस्तु स्वसमानजातीयान् षडुत्तरान् उत्तरोत्तरं षट्संख्ययाऽधिकान् स्तो
मान् त्रिवृदादीनसृजत । छन्दसां मध्ये गायत्री चतुर्विंशत्यक्षरा । ततश्च-
तुराधिक्येनोष्णिगष्टाचत्वारिंशदक्षरा भवति । पुनश्चतुराधिक्ये सति
द्वात्रिंशदक्षराऽनुष्टुप् सम्पद्यते । ततोऽक्षरचतुष्टयेन षट्त्रिंशदक्षरा
बृहतीत्यादि चतुरुत्तरत्वं छन्दसां द्रष्टव्यम् । स्तोमेष्वपि त्रिवृत्स्तोमो
नवस्तोत्रीयात्मकः । ततः षड्भिः स्तोत्रीयाभिराधिक्ये पञ्चदशस्तोमो
निष्पद्यते । पुनः षडाधिक्ये एकविंशस्तोम इत्यादि षडुत्तरत्वं स्तोमा-
नामप्यूहनीयम् । तावनुष्टुप्सप्तदशावेतान् पूर्वोक्तान् विराजं मध्यतः
उष्णिगनुष्टुभोर्मध्ये प्राजनयतां उत्पादितवन्तौ । त्रिंशदक्षरा हि विराट्
द्वाभ्यामक्षराभ्यामधिका उष्णिगेव विराट् भवति । तथा चोक्तं-'द्वाभ्यां
विराट् स्वराजा'विति ॥ ४ ॥
अथ सृष्टानां स्तोमानां मध्ये स्तोमद्वयस्याहर्विशेषसम्बन्धं प्र-
दर्शयन् तयोरहोरहरन्तरात् पूर्वप्रयोज्यत्वमाह—
त्रिवृच्च त्रिणवश्च राथन्तरौ तावजश्चाऽश्वश्चान्वसृ-
ज्येतां तस्मात्तौ राथन्तरं प्राचीनं प्रधूनुतः ॥ ५ ॥
त्रिवृच्च त्रिणवश्चेत्येतौ द्वौ स्तोभौ राथन्तरौ राथन्तरेऽहनि प्रयोज्यौ।
पृष्ठ्यषडहे प्रथमतृतीयपञ्चमानि त्रीण्यहानि राथन्तराणि । अन्यानि त्री-
णि बार्हतानि । तदुक्तं सूत्रकृताऽश्वलायनेन (१)'अभिप्वलवपृष्ठ्याहानि
रथन्तरपृष्ठान्ययुजानिबृहत्पृष्ठानीतराणी'ति। अतः एतौ स्तोमौ तृ-
तीयस्याऽह्नः सप्तदशस्याऽवरुद्धत्वात् प्रथमपञ्चमयोरहोः प्रयोज्यत्वा-
द्राथन्तरौ तौ स्तोमावनु पश्चात् तयोः सृष्ट्यनन्तरं अजश्चाश्वश्चेत्येतौ
पशू असृज्येतां सृष्टावभूताम् । तस्मात्पश्चात् सृष्टत्वात् तावजाश्वौ
राथन्तरमहः प्राचीनं प्राक्तनं बार्हता द्वितीयादेरहः पूर्वं प्रयोज्यं प्रधूनुतः
प्रक्षिपतः स्थापयत इत्यर्थः ॥ ५ ॥
अथाऽन्ययोः स्तोमयो रहर्विशेषसम्बन्धं दर्शयन् तस्याऽहर्विशेष-
स्य पश्चाद्भाविनोऽपि दीप्तिर्भवतीत्याह—
पञ्चदशश्चैकविंशश्च बार्हतौ तौ गौश्चाऽविश्चान्वसृ-
१. आश्व. श्रौ. उ. १. ५. १-३.

दशमाध्याये तृतीयः खण्डः । ३६१
ज्येतां तस्मात्तौ बार्हतं प्राची॒नं भास्कुरुतः ॥ ६ ॥
पञ्चदशश्चैकविंशश्चेति द्वौ स्तोमौ बार्हतौ बार्हतेऽहनि प्रयोज्यौ
तावनु पश्चात् गौश्चाऽश्वश्चेत्येतौ पशू असृज्येतां सृष्टावभूताम्। तस्मा-
द्बार्हतयोः पञ्चदशैकविंशयोरनन्तरं सृष्टत्वात् तौ पशू बार्हतं द्वितीयच-
तुर्थादिकमहः प्राचीनं प्राक्तनं, अञ्चुर्गतिपूजनयोः, यथा पूजितं भवति
तथा भास्कुरुतः भासा दीप्त्या युक्तं कुरुतः ॥ ६ ॥
एवं वाग्रूपानुष्टुभः सकाशात् प्रजापतेः आत्मनः सप्तदशाच्चोक्तां
सृष्टिं जानतः फलमाह—
एवं वै विद्वांसमाहुरापि ग्राम्याणां पशूनां वाच
आजानाति ॥ ७ ॥
एवमुक्तां सृष्टिं विद्वांसं जानन्तं पुरुषं आहुर्ब्रह्मवादिनः, किमिति
ग्राम्याणां ग्रामे भवानां गवादीनां पशूनामपि च वाचः अव्यक्तानि वा-
क्यानि आजानाति अभिजानातीति । एवं विद्वान् पुरुषः मनुष्यवा-
क्यस्येव पशूनां वाक्यस्याऽपि आकारणादिकमर्थं जानातीत्यर्थः ॥७॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे दशमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
अथ तृतीयः खण्डः ॥
अथ द्वादशाहमृद्धिफलकं विधित्सुराह—
प्रजापतिरकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स आत्म-
न्नृतव्यमपश्यत्तत ऋत्विजोऽसृजत यदृत्तव्यादसृजत तदृ-
त्विजामृत्वक्त्वं तैरेतं द्वादशाहमुपासीत्तत्सोऽराध्नोत् ॥
अस्य जगतः सृष्टेः प्रागवस्थायां प्रजापतिः सर्वस्य स्रष्टा अकामयत
ऐच्छत् । किमिति ? बहु स्यां नानाविधकार्यात्मना अहं बहुर्भवेयम् ,
तदर्थं प्रजायेय प्रजारूपेणोत्पद्येयेति । एवं कामयमानः स प्रजापतिः
आत्मन् आत्मनि स्वस्मिन् ऋतव्यं ऋतौ ऋतुकाले भवं गर्भस्य कारणं
बीजमपश्यत् दृष्टवान् । ततस्तस्मात् आत्मन ऋतव्यात् प्रजापतिर्ऋत्वि-
जोऽसृजत यद्यस्मात् ऋतव्यात् सृष्टवान् तस्मात् ऋत्विजां याजकानां
ऋत्विकत्वं ऋत्विगिति नाम सम्पन्नम् । एवमृत्विजः सृष्ट्वा तैः सृष्टैः एतं
द्वादशाहं, अत्राहःशब्देन सवनत्रयात्मकः सोमयागः उक्तः, तमेतं द्वा-
दशाहसंज्ञं सोमयागं उपासीदत् उपागच्छत् अन्वतिष्ठदित्यर्थः । तदनु-
३१ ता० ब्रा०

३६२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ष्ठानेन स प्रजापतिरराध्नोत् प्रजादिभिः समृद्धोऽभवत् । राधसाधसं-
सिद्धाविति धातुः ॥ १ ॥
एवं द्वादशाहः समृद्धिहेतुरित्युक्तम् । अथ तस्मिन् द्वादशाहे या
द्वादश दीक्षा सोऽपि समृद्धिहेतुः । किमु वक्तव्यं द्वादशाहस्य समृद्धि-
हेतुत्व इत्यभिप्रायेणाऽऽह--
पिता नोऽरात्सीदिति मासा उपासीदं॑स्ते दीक्ष-
यैवाऽराध्नुवन्नुपसत्सु त्रयोदशमदीक्षयन् सोऽनुव्यमभ-
वत् तस्मादुपसत्सु दिदीक्षाणोऽनुव्यं॑ भवत्येव च हि
त्रयोदशं मासं चक्षते नैव च ॥ २ ॥
संवत्सरात्मकः प्रजापतिः नोऽस्माकं पिता अरात्सीत् अनेन द्वाद-
शाहेन समृद्धोऽभूदिति बुध्वा मासाश्चैत्राद्या मासदेवता अपि एनं
द्वादशाहमुपासीदन् अनुष्ठानमुपागच्छन् ते दीक्षयैव द्वादशदिवसनि-
ष्पाद्येन दीक्षासंस्कारेणैव अराध्नुवन् समृद्धा अभवन् । द्वादशभिर्दीक्षा-
दिवसैरेव समृद्धास्ते मासा उपसत्सु, द्वादशाहस्य द्वादश दीक्षाः, द्वाद-
शोपसदो द्वादश प्रसुत, इति स्थितिः । येषु दिवसेषु सायंपातः-
कालयोः प्रवर्ग्र्योपसदोरनुष्ठानं ते दिवसा उपसद् इत्युच्यन्ते । तेषूप-
सद्दिवसेषु त्रयोदशसंख्यापूरकं संसर्पाहस्पत्याख्यं मासं अदीक्षयन् ।
समृद्धा मासाः तमपि दीक्षया समस्कुर्वन् । स त्रयोदशो मासः अनुव्यं
अनुपूर्वात् वेतेर्गतिकर्मणः सम्पदादिलक्षणो भावे क्किप् । ततो द्वितीये-
कवचने(१)'एरनेकाच' इति यण् । अनुव्यमनुगमनं प्रति अभवत् अजा-
यत द्वादशानां मासानामनुगन्ता त्रयोदशो मासो जात इत्यर्थः ।
यस्मात्ते पूर्वदीक्षया समृद्धाः अतः पश्चाद्भाविनो मासस्य त्रयोदशस्य
युक्तमनुगन्तृत्वम् । यस्मादेवं तस्मादुपसत्सु दिदीक्षाणो दीक्षां कृतवान्
पुरुषोऽनुव्यं भवति अनुगमनं प्रति समर्थो भवति । सर्वेषां पूर्वदीक्षि-
णामनुयायी भवतीति । तस्मादुपसत्सु त्रयोदशेन न दीक्षितव्यम् । त-
था चाध्वर्युसूत्रम्(२) एको द्वादशाहेन यजेत त्र्यषीड् द्वादश त्रयोदश
वा । तेषामुपसत्सु त्रयोदशं दीक्षयन्ति । तस्मात द्वादशाहे त्रयोदशेन न
ब्रह्मणा भवितव्यमित्येक" इति । अत एव मासान्तरवत् प्राधान्याभा-
वात् कदाचिदेव त्रयोदशं मासं नैव चक्षते कचिदेव संवत्सरेऽस्तीति
कथयन्ति, न चैनं सर्वस्मिन् संवत्सरे । एवमुक्तेन प्रकारेण द्वादशाहेन
१. पा. सू. ६. ४. ८२, २. आप. श्रौ. २१. १. ११-१३

!
And what is before 'ऽ'?
It's 'प्या'!
Wait, why does it say "मप्याऽप्यनुष्ठानं"?
Could it be a typo in the original book? Yes! Indian pandit presses often have typos like "द्वादशानामप्याऽप्यनुष्ठानं" or "द्वादशानामप्याऽनुष्ठानं" or did they duplicate "प्य"?
Wait, let's look at:
Is it "मप्याऽनुष्ठानं"?
Let's look at the three glyphs between 'म' and 'नु':

1. 'प्या' (or 'प्य')
2. 'ऽ'
3. 'प्य'
   Wait, let's look at the third glyph:
   Is it 'प्य'?
   Wait! Look at: 'ऽ' then 'नु'?
   No, look at 'ऽ': it has the vertical S-shape.
   Then to the right of 'ऽ', there is 'प' joined with 'य'?
   Wait, look at line 11:
   "नामपि द्वादशानामप्याऽप्यनुष्ठानं गम्यते"
   Let's trace character by character:
   1: ना
   2: म
   3: पि
   [space]
   4: द्वा
   5: द
   6: शा
   7: ना
   8: म
   9: प्या (it has an aa-matra)
   10: ऽ (avagraha)
   11: प्य

३६४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
सर्वे कुर्युः। तथा च भगवानापस्तम्बः(१)सर्वे याजमाने स्थानिनः ।
सर्वे याजमानं कुर्युः। गृहपतिरेव परार्थानि यथा यूपाञ्जनमृतुयाज्या-
मिति। गृहपतिरेव सामिधेनीकल्पेनावदानकल्पेनेति प्रक्रामेयुर्यानि चा-
न्यान्येवंरूपाणि स्यु"रिति ॥ ४ ॥
एवं सति स्वस्य गृहपतित्वं सहदीक्षिणोऽन्यांश्च यजमानान् यः
कामयेत तस्य तत्प्राप्त्युपायं दर्शयति—
यो वै देवानां गृहप॑तिं वेदाऽश्नुते गार्हपतं प्र गार्ह-
पतमाप्नोति ॥ ५ ॥
यो वै देवानां गृहपतिं सहदीक्षिणश्च वेद जानाति स गार्हपतं
गृहपतित्वं सह दीक्षिणश्चाऽश्नुते । एतस्यैव विवरणं गार्हपतमाप्नो-
तीति ॥ ५ ॥
कोऽसौ देवानां गृहपतिः ? के वा सह दीक्षिणः ? इत्युभयं दर्शयति-
संवत्सरो वै देवानां गृहपतिः स एव प्रजापति-
स्तस्य मासा एव सह दीक्षिणः ॥ ६ ॥
संवत्सरः खलु देवानां मध्ये गृहपतिः कालात्मकस्य तस्य कथं
गृहपतित्वमित्याशङ्क्योच्यते—स एव संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिरेव
संवत्सरात्मना वर्त्तमानो गृहपतिर्जात इत्यर्थः । तस्य संवत्सरात्मनः
प्रजापतेः मासा एव सह दीक्षिणः सह दीक्षमाणा अन्ये यजमाना
अभवन् ॥ ६ ॥
एतदेवोपसंहरति—
विन्दते सह दीक्षिणोऽश्नुते गार्हपतं प्र गार्हपत-
माप्नोति य एवं वेद ॥ ७ ॥
एवमुक्तमर्थं यो वेद जानाति स वेदिता सहदीक्षिणः सह दीक्ष-
माणानन्यान् यजमानान् विन्दते लभते स्वयं च गार्हपतं गृहपतित्व-
मश्नुते ॥ ७ ॥
अथ द्वादशाहं बृहत्यात्मना तुष्टुवानस्तस्य प्रथमं स्वराज्यप्राप्ति-
हेतुतामाह—
यो वै छन्दसां स्वराजं वेदाऽश्नुते स्वाराज्यं प्र स्वा-
राज्यमाप्नोति बृहती वाव छन्दसां स्वराडश्नुते स्वा-
राज्यं प्र स्वाराज्यमाप्नोति य एवं वेद ॥ ८ ॥
१. आप. श्रौ. २१. १. १८, १९; २२. २. ३.

दशमाध्याये तृतीयः खण्डः । ३६५
यो वै यः छन्दसां गायत्र्यादीनां मध्ये स्वराजं स्वयमेव राजमा-
नां दीप्यमानां वेद स स्वाराज्यं स्वायत्तदीप्तिमत्तामश्नुते । तस्यैव
विवरणम्-प्र स्वाराज्यमाप्नोतीति । का सौ छन्दसां स्वराडुच्यते? बृहती
खलु छन्दसां मध्ये स्वराट् स्वयमेव राजमाना यन्वित्यहरन्यानि छन्दां-
सि वर्षीयांसि कस्माद्बहत्युच्यत इत्यादिना बृहत्याः सर्वलोकव्यापकत्व-
स्य चाऽन्येषां छन्दसां बृहत्यन्तर्भावस्य चोक्तत्वादिति । स्पष्टमन्यत् ॥८॥
अथ स्वाराज्यप्राप्तिहेतुभूतं बृहत्यात्मना द्वादशाहं प्रशंसति-
तां वा एतामन्नाद्याय व्यावृज्याऽऽसते यदेतं द्वाद-
शाहं द्वादश दीक्षा द्वादशोपसदो द्वादश प्रसुतः षट्-
त्रिंशदेता रात्रयो भवन्ति षट्त्रिंशदक्षरा बृहती ॥ ९ ॥
तां पूर्वोक्तां स्वराड्रूपामेवेतां बृहतीमन्नाद्याय अन्नाद्यफलाय व्या-
वृज्य विभज्य आसते अनुतिष्ठन्ति यत् ये यजमाना एतं द्वादशाहमास-
ते। कथं बृहत्या विभाग इति ? उच्यते-अथ द्वादशाहस्य द्वादश रात्रयो
दीक्षाः दीक्षया पयोव्रतादिनियमात्मिकया युक्ता भवन्ति । ततो द्वा-
दश रात्रयः उपसदः । ततो द्वादश प्रसुतः सुत्याः । एवं षट्त्रिंशत्स-
ङ्ख्याका एता रात्रयो दिवसाः भवन्ति । बृहती च षट्त्रिंशदक्षरा ।
ततो बृहतीमेवैवं त्रेधा विभज्य द्वादशाहं कुर्वाणाः अन्नाद्यायाऽनुति-
ष्ठन्तीत्यन्वयः । अतः स्वराडात्मिकया बृहत्या संस्तुतत्वात् द्वादशा-
होऽपि स्वराज्यहेतुरित्युक्तो भवति ॥ ९ ॥
अथोक्तं दीक्षादिकमवयुत्य प्रशंसति-
जायते वाव दीक्षया पुनीत उपसद्भिर्देवलोकमेव
सुत्यायाऽप्येति ॥ १० ॥
“ब्राह्मणो वा एष जायते यो दीक्षित” इति श्रुत्यन्तरात् द्वादश-
दिवसानुष्ठितया दीक्षया पुनर्यजमानो जायते । ततः कृताभिरुप-
सद्भिः पुनीते शुध्यति । ततः शुद्धः सन् सुत्यया द्वादशदिवसकृतया
तत्साध्येन सोमयागेन देवलोकं देवानां लोकं स्वर्गादिकं अप्येत्यपि ग-
च्छति । अनेन देवलोकप्राप्तिरपि द्वादशाहस्य फलमित्युक्तं भवति ॥१०॥
अथाऽनेन संवत्सरसम्बन्धीन्द्रियवीर्यप्राप्तिरपि भवतीत्याह-
एतावद्भाव संवत्सर इन्द्रियं वीर्यं यदेता रात्रयो
द्वादश पौर्णमास्यो द्वादशैकाष्टका द्वादशाऽमावास्या
यावदेव संवत्सर इन्द्रियं वीर्यं तदेतेनाऽऽप्त्वाऽवरुन्धे
द्वादशाहेन ॥ ११ ॥